WYDARZENIA ZWIĄZANE Z POWSTANIEM EPOKI RENESANSU
Upadek cesarstwa wschodniorzymskiego
W 1453 roku wojska imperium osmańskiego zajęły Konstantynopol. Zdobycie miasta oraz śmierć ostatniego cesarza bizantyjskiego Konstantyna XI Dragazesa pociągnęły za sobą ostateczny upadek cesarstwa wschodniorzymskiego. Zwycięstwo to dało Turkom panowanie nad wschodnim basenem Morza Śródziemnego i otworzyło drogę do podboju Europy powstrzymanego dopiero przez Jana III Sobieskiego pod Wiedniem w 1683 roku.
Umowny początek renesansu - rok 1453 - upadek cesarstwa wschodniorzymskiego
Wielka schizma zachodnia to okres trwający od 1378 do 1417 roku, który obejmuje największy konflikt wewnętrzny w Kościele katolickim od początku jego istnienia. Ów konflikt narodził się tuż po zakończeniu niewoli awiniońskiej. Po śmierci Grzegorza XI w 1378 roku doszło do wyboru dwóch papieży: przebywającego w Rzymie Urbana VI i jego antypapieża Klemensa VII, który za swojąrezydencję uważał Awinion. Spór ostatecznie zakończył się dopiero w 1417., roku kiedy na papieża wybrano Oddone Colonnę (czytaj kolonę), który przybrał imię Marcina V. Jego wybór uważa się za zakończenie schizmy zachodniej i umocnienie władzy papieża.
Jan Gutenberg jest uważany za wynalazcę ruchomej czcionki
(1450-1455), mimo że jej historia sięga przynajmniej XI wieku (Chiny). Pierwotnie wynalazek ten jednak przypisuje się Laurensowi Janszoo-nowi Costerowi (czytaj kosterowi), Holendrowi z Haarlemu. Gutenberg mógł zobaczyć jego druk wystawiony przy okazji uroczystości ku czci relikwii akwizgrańskich w 1440 roku. Sposób konstruowania czcionek i ich składu został przez Jana na nowo opracowany i udoskonalony.
W renesansie zaczęły wzrastać potrzeby na zamorskie produkty i surowce, a wraz z tym rosła ciekawość świata, zwłaszcza tego nieod-krytego i nieznajomego.
Po odkryciu Ameryki przez Krzysztofa Kolumba oraz znalezieniu nowej drogi morskiej do Indii przez Vasco (czytaj wąsko) da Gamę
powstała nowa sieć szlaków handlowych. Do najważniejszych odkryć geograficznych doby renesansu należą: w 1492 roku - odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba; 1497—1499 — wyprawa Vasco da Gamy do Indii wokół Afryki Południowej; w 1512 roku -odkrycie Pacyfiku; w 1519 roku —początek wyprawy Ferdynanda Magellana, który jako pierwszy opłynął ziemię; w 1519 roku — przybycie Julia Cortazara (czytaj hulia kortazara) do Meksyku; w 1534 roku — odkrycie Kanady; 1542 roku — dotarcie do Filipin i Japonii.
Sobór trydencki został zapowiedziany bullą Pawła III Laetare Jerusalem (czytaj letare jeruzalem; łac. raduj się Jerozolimo) z 1544 roku, określającą następujące cele tego zgromadzenia: wytępienie herezji, odnowienie dyscypliny kościelnej oraz poprawę obyczajów, wprowadzenie zewnętrznego pokoju w całym Kościele. Obrady soboru odbyły się w latach 1545—1563 w Trydencie.
Bona Sforza dAragona (czytaj sforca daragona) (1494—1557), druga żona Zygmunta Starego, wywodziła się z możnego mediolańskiego rodu książęcego, od 1518 roku była królowąPolski i wielką księżną litewską. Inne jej tytuły to: księżna Rusi, Prus i Mazowsza, księżna Bari i Rosano. Bona zasiadłszy na tronie, nie tylko angażowała się w politykę, lecz również stała się mecenasem kultury, a także inspiratorką zmian kulinarnych (wprowadziła na polskie stoły wiele nowych warzyw, zwanych dziś włoszczyzną).
Reformacja to ruch religijno-polityczno-społeczny zapoczątkowany w Niemczech przez Marcina Lutra i szybko rozwijający się w całej Europie.
Celem reformacji była odnowa Kościoła, która w konsekwencji doprowadziła do powstania nowych odłamów chrześcijańskich (np. luteranizmu, kalwinizmu, anglikanizmu).
Marcin Luter. Renesansowi humaniści, sięgając do źródeł kultury, nie mogli ominąć najważniejszego tekstu dla kultury chrześcijańskiej — Biblii. Ludziom tej epoki nie wystarczał już bowiem łaciński przekład św. Hieronima, który obowiązywał w Kościele średniowiecza. Badając
tekst oryginału, humaniści dostrzegli, że w tym tłumaczeniu nie brak błędów i przeoczeń. Rozpoczęły się więc burzliwe dyskusje nad interpretacją Pisma Świętego. Czytelnikiem tych polemik był Niemiec Marcin Luter (1483-1546), uczony ksiądz z Wittembergi. Był to człowiek
wielkiej wiary, którego oburzały niektóre działania Kościoła. W r. 1517 Luter opublikował 95 tez przeciw odpustom. Była to powszechna wówczas praktyka zwolnień od przyszłych kar czyściowych w zamian za dobre postępki bądź nawet wnoszone przez wiernych opłaty. Luter uważał, że do zbawienia prowadzi sama wiara, a sprzedawanie odpustów jest po prostu niemoralne. Spór teologiczny rychło przerodził się w konflikt polityczny, gdy część niemieckich księstw poparła skromnego księdza z Wittembergi. Rok 1517 uważa się za początek reformacji. Był to wielki ruch religijny zmierzający do zreformowania (łac. reformatio “przekształcenie”) Kościoła rzymskiego. Doprowadził on w rezultacie do powstania niezależnych od papiestwa Kościołów protestanckich (nazwa, przez którą ogólnie określa się wyłonione z reformacji wyznania, wywodząca się od protestu zwolenników Lutra przeciw zagrażającym nowej wierze uchwałom katolickiej większości na sejmie w Spirze w 1529 r.).
Luter odrzucał w praktyce wolność ludzką, co było sprzeczne z renesansową koncepcją człowieka. Reformacja, wyłoniwszy się ze studiów humanistycznych, zaprzeczyła w końcu istocie ruchu humanistycznego — zamiast jedności i zgody mnożyła podziały i kontrowersje, zamiast godności akcentowała słabość i grzeszność człowieka.
Jan Kalwin. Najwybitniejszym obok Lutra reformatorem był, działający przede wszystkim w Szwajcarii, Jan Kalwin (1509-1564), który do luterańskiego poglądu o zbawieniu wyłącznie dzięki wierze dołączył jeszcze doktrynę predestynacji czyli przekonanie, że Bóg z góry przeznacza człowieka bądź do zbawienia, bądź do potępienia.
Anglikanizm. W Anglii powstał Kościół państwowy, którego głową został król. Początkowo anglikanizm nie różnił się od katolicyzmu, był jednak niezależny od Rzymu i władzy papieży.
Erazm z Rotterdamu.
Wielki Rotterdamczyk, mimo że dostrzegał niedostatki Kościoła przez całe życie głosił potrzebę pokoju i jedności chrześcijańskiego świata. Dlatego też wystąpił przeciwko Lutrowi w dziele O wolnej woli, na które reformator zareagował niezwykle ostrą rozprawą pod polemicznym tytułem O niewolnej woli.
ODRODZENIE - NOWA WIZJA ŚWIATA I CZŁOWIEKA
Tęsknota do moralnej odnowy człowieka i reformy tworzonych przezeń instytucji, a także do odrodzenia sztuki i literatury, pojawiła się w Italii w XIV w. Łączyła się z dążeniem do przywrócenia dawnej świetności Rzymowi, który w średniowieczu tracił na znaczeniu - konflikt w Kościele katolickim zaowocował wyborami antypapieży, rezydujących do 1377 r. we francuskim Awinionie. Pragnienie odrodzenia politycznej i kulturalnej świetności antycznego Rzymu (w którym widziano spadkobiercę kultury greckiej) było bliskie takim twórcom, jak: Dante Alighieri (czytaj: aligieri), Francesco (czytaj: franczesko) Petrarka, Giovanni Boccaccio (czytaj: dżiowanni bokaczczio). Fascynacja starożytnością grecko-rzymską nie była zjawiskiem całkiem nowym, ale od połowy XIV w. nasilała się i upowszechniała wśród warstw wykształconych. W następnym stuleciu fascynację tę wzmocniła migracja uczonych z terenów cesarstwa bizantyjskiego, zagrożonego przez rosnące w siłę muzułmańskie państwo tureckie. Wraz z uczonymi przybywały ze wschodu do Italii księgi i rękopisy z dziełami antycznych filozofów, poetów, wczesnych teologów chrześcijaństwa. Ten dorobek dawnych Greków i Rzymian stawał się przedmiotem rozmów, dyskusji, utrwalanych na piśmie komentarzy.
Sztuka starożytności była dla wykształconych ludzi XV, a także XVI w. wzorcem do naśladowania i inspiracją podobnie jak i dawne gatunki poetyckie, np. tren, oda, hymn. Zarówno starożytne poglądy
filozoficzne, jak i gatunki literackie znajdowały swych kontynuatorów, którzy — oprócz naśladowania dawnych wzorców - rozwijali je, przekształcali, wzbogacali. Włoscy artyści i uczeni XV w. mieli świadomość narodzin nowej epoki, w której — dzięki odrodzeniu wzorców antycznych — dokonywał się rozkwit literatury, filozofii, architektury, rzeźby, malarstwa, muzyki. Określali to stulecie mianem złotego wieku. Idee zrodzone w Italii rozprzestrzeniły się na inne kraje Europy — Francję, Niemcy, Polskę - które falą renesansu zostały ogarnięte w XVI w.
Powrót do tradycji literatury i sztuki antycznej był inspirującą wędrówką do przeszłości, jednak na przełomie XIV i XV w. ludzkość podjęła jeszcze jedną wielką podróż — poza granice znanego wówczas świata. Zamiar odszukania drogi morskiej do Indii wymagał pokonania lęku przed nieznanym, przed otchłanią przestrzeni niewidzianej dotąd oczami Europejczyków, przed wytworami wyobraźni, które zaludniały ten nieznany Nowy Świat. Gdy w końcu ukazał się on oczom odkrywców, stał się dla ludzi Starego Świata wielkim wyzwaniem - dla ich odwagi, wiary we własne siły, zaradności i wyobraźni.
Współcześni o renesansie
“Był [...] renesans [...] spadkobiercą zarówno antyku, jak i wieków zwanych średnimi, a więc był ogniwem w ciągłym procesie kultury, którą zwykło się nazywać kulturą europejską. Nie znaczy to jednak, że renesans wchłaniał i kumulował w jednakowy sposób dorobek antyku i dorobek średniowiecza. Elementy antyku w renesansie były rezultatem świadomego wyboru i trudu, średniowiecze natomiast przenikało kulturę wieku XVI w sposób bardziej spontaniczny [...].
Istotne dla XVI wieku było to, że był to wiek otwartych możliwości, wiek inicjatywy i rozbudzonego indywidualizmu1. Gdy zachwiał się gradualistyczny2 system średniowiecznej cesarsko-papieskiej Europy i gdy upadły stare autorytety, nie zniknęła bynajmniej sama potrzeba
autorytetu; ale nowego autorytetu trzeba było szukać. Nadeszły czasy wyboru —wyboru wszystkiego; religii, ustroju, języka, obyczajów, wzorców osobowych, wartości estetycznych i etycznych. Wszystko było możliwe i niezakończone. Stare instytucje znalazły sie w stanie rozkładu, nowe się formowały. Indywidualizm renesansowy skłaniał do wielkiej dysputy.”
Jerzy Ziomek, Renesans (fragment)
1 indywidualizm — odmiana światopoglądu (także kierunek w filozofii) uznająca wyższość jednostki nad ogółem (zbiorowością), także w kwestii poznania. Indywidualizm podkreślał rolę intuicji i woli, cenionych wyżej niż rozum, i przyznawał człowiekowi prawo samodzielnego dochodzenia do prawdy.
2 gradualistyczny — hierarchiczny.
“W odrodzeniu, będącym reakcją przeciw surowym formom średniowiecznego życia, hasłem musiała stać się wolność. Odrodzenie głosiło ją we wszystkich dziedzinach: w religii wytworzyło Reformację, w polityce hasło wolności jednostek i narodów, godzące w powszechną monarchię średniowieczną— a podobnie było w nauce i filozofii. Teraz dopiero, a nie w wiekach średnich, częste stały się konflikty między przekonaniami filozofa a poglądami przyjętymi przez Kościół, państwo i opinię [...].
Miejsce dawnego przekonania o ponadindywidualnym charakterze prawdy zajęło poczucie, że jednostka ma sama możność i prawo rozstrzygać o prawdzie. Autorytety straciły swe dawne znaczenie: powoływano się wprawdzie na starożytnych filozofów, ale widziano w nich nie wyższą instancję, lecz sprzymierzeńców”.
Władysław Tatarkiewicz. Historia filozofii, t. 2 (fragmenty)
Jerzy Ziomek (1924-1990), historyk literatury, znawca kultury renesansu i oświecenia.
Władysław Tatarkiewicz (1886-1980), polski historyk filozofii, szczególnie zainteresowany teorią filozoficzną sztuki (estetyką) i kwestią wartości (aksjologią).
Pytania i polecenia
1. Wymień zdarzenia i procesy historyczne, które sygnalizowały kres średniowiecznej Europy.
2. Wyjaśnij genezę i znaczenie pojęcia odrodzenia. Które zdarzenia i procesy historyczne szczególnie sprzyjały przemianom kulturowym określanym tym terminem?
3. W jaki sposób łączą się ze sobą pojęcia indywidualizmu i wolności?
Paul Oskar Kristeller
RENESANSOWA KONCEPCJA GODNOŚCI (fragmenty)
Idea godności człowieka znalazła swoich wybitnych rzeczników w osobach kilku reprezentatywnych myślicieli epoki renesansu [...], niemniej trzeba pamiętać, że nawet w renesansie nie wszyscy byli jej gorącymi zwolennikami. Wręcz przeciwnie, miała swoich zdecydowanych oponentów, do których należeli na przykład zwolennicy reformacji czy też Montaigne. Nie powinno nas to zbyt dziwić. Naiwnością byłoby, jak sądzę, wyobrażać sobie, że tego rodzaju idea mogłaby kiedyś całkowicie zawładnąć myśleniem takiej czy innej epoki [...]. Przekonanie o wysokiej pozycji człowieka w świecie i przeciwstawny mu pogląd, że człowiek jest małym, słabym stworzeniem zdanym na łaskę przewyższających go po wielokroć boskich, naturalnych i historycznych sił, nie tyle przeciwstawiają się sobie, ile są względem siebie komplementarne1. Za jedną i drugą koncepcją stoją oczywiste fakty ludzkiego doświadczenia. Obydwie stanowią mniej lub bardziej stały temat ludzkiego myślenia [...], zarówno w renesansie, jak i dziś. [...] Mówiąc o godności człowieka, łatwo popaść w przesadę. Być może omawiani przez nas renesansowi myśliciele przeceniali znaczenie tej kwestii. Dzisiaj jednak, kiedy idea godności nie jest chyba w modzie [...], warto może dla równowagi znów wysunąć godność człowieka na pierwszy plan. [...]
Z godnością człowiek się nie rodzi - powiada Pico — ale musi ją zdobywać i urzeczywistniać własnym trudem. Darmo dostał tylko zdolność dążenia ku niej. Naszej godności ludzkich istot dowodzimy nie tym, że jesteśmy, jakimi Nas matka natura stworzyła, lecz wybierając najlepsze
z tkwiących w nas możliwości, dbając o rozum raczej niż ślepe uczucie, oddając się wartościowym moralnie i intelektualnie celom, które wyprowadzą nas poza ciasne granice własnych interesów i ambicji.
Przeł. Edyta Kubikowska
1 komplementarny — wzajemnie się uzupełniający.
Paul Oskar Kristeller (1905-1999), niemiecki filozof, znawca antyku i renesansu, zwłaszcza humanizmu renesansowego.
Pytania i polecenia
1. Zastanów się, czy tekst podkreśla filozoficzną jednolitość czy różnorodność epoki renesansu. Wskaż fragmenty, które potwierdzą twoją myśl.
2. Jaka jest opinia autora na temat wagi i uniwersalności idei godności człowieka?
3. Wyjaśnij na podstawie przeczytanego fragmentu, jakie postawy i zachowania człowieka świadczą o jego godności.
Neoplatonizm renesansowy - nowa filozofia człowieka
Filozoficzne uzasadnienie dla ruchu humanistycznego dawał neoplatonizm, którego kolebką była rządzona przez Medyceuszy Florencja. Od Platona i jego następców myśliciele renesansu brali przede wszystkim ideę boskiej jedności, z której wyłoniło się wszystko. Jedność, pokój i zgoda powinny więc charakteryzować wszystkie sfery ludzkiej działalności. W praktyce równało się to łączeniu różnych sprzecznych teorii oraz poglądów (takie zjawisko nazywamy synkretyzmem). Platon był dla filozofów z tego kręgu “Mojżeszem mówiącym po grecku”, a starożytną mitologię i literaturę interpretowali oni w duchu chrześcijańskim jako ukryte przesłanie tych samych idei, które można znaleźć w Piśmie Świętym.
Na Platonie opierano też nową koncepcję człowieka. Jeśli świat dzieli się na część idealną, duchową (Bóg, aniołowie), i materialną, cielesną (zwierzęta, rośliny, minerały), to człowiek jest jego niezbędnym dopełnieniem, ponieważ łączy w sobie te dwie sfery. Przez duszę uczestniczy bowiem w świecie idei, przez ciało zaś w świecie materii. Poza tym człowiek, jako jedyne ze stworzeń, jest wolny. Może zbliżyć się do Boga, przewyższając nawet aniołów, lub też stoczyć się w materię i żyć jak zwierzę. Człowieczeństwo jest nie tyle darem, ile zadaniem. Jak mawiał jeden z filozofów tej epoki: “Nie urodziłem się człowiekiem, lecz
uczyniłem się nim”. Neoplatońska koncepcja człowieka jest wynikiem wielkiej wiary w jego twórcze możliwości.
Humanizm renesansowy - nowa filozofia człowieka
Humanizm renesansowy to nazwa zespołu poglądów filozoficznych i artystycznych tworzących renesansową koncepcję człowieka i człowieczeństwa (humanitos). Według tej koncepcji życie duchowe człowieka, jego miejsce w rzeczywistości, natura, zdolności, możliwości rozwoju i poznawania świata powinny być głównym przedmiotem zainteresowania nauki, sztuki, literatury. W XV i XVI w. humaniści (czyli ci, którzy oddawali się studiowaniu antycznych języków i literatury) podkreślali, że człowiek ma możliwość kierowania własnym życiem, może dziedziczyć wypracowane dawniej wartości kulturowe (np. poglądy filozoficzne, style w sztuce) i tworzyć nowe. Humanistom bliska była idea antropocen-tryzmu, czyli przekonanie, iż człowiek stanowi centrum wszelkiego (Bożego) stworzenia i ludzka perspektywa poznania jest najdoskonalsza. Jednym z wielu haseł (nie najważniejszym, ale najlepiej dziś znanym) humanizmu renesansowego stało się stwierdzenie rzymskiego (pochodzącego z Afryki) komediopisarza Terencjusza (ok. 195-ok. 159 p.n.e.): “Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce”, wyrażające zarówno wyrozumiałość wobec różnorodnych cech ludzkiej natury, jak i zatroskanie z powodu jej niedoskonałości.
Ćwiczenia językowe - analiza różnorodnych kontekstów Awans kultury europejskiej
[1] Pojęcie wskrzeszenia nauki i sztuki dokonanego dzięki odnalezieniu starożytności, utworzone przez humanistów włoskich [...] na pewno było płodne, jak wszystkie manifesty głoszone w różnych okresach przez młode, zdobywcze pokolenia. Wyrażało ono młodość, dynamizm, wolę odnowy. Cechowała je nieodzowna niesprawiedliwość gwałtownych deklaracji ludzi młodych, którzy zrywają— albo zdaje im się, że zrywają — z opiniami i kategoriami myślowymi poprzedników.
[2] Ale dzisiaj termin odrodzenie, nawet w wąskim znaczeniu, jaki nadawali mu humaniści, którzy stosowali je zasadniczo do literatury i sztuk plastycznych, uznać trzeba za niewystarczający. Zdaje się on odrzucać, jako barbarzyńskie, masywne i zarazem tajemnicze, dzieła sztuki romańskiej i bardziej lotne dzieła epoki gotyckiej. [...]
[3] Ale słowa mają twarde życie. Narzucają się nam wbrew woli. Czym zastąpić wyraz “odrodzenie”? Jakim innym słowem określić tę wielką ewolucję, która prowadziła naszych przodków ku rozleglejszej wiedzy, wnikliwszemu poznaniu, lepszemu opanowaniu przyrody, głębszej miłości do piękna? Nie znajdując nic trafniejszego, zachowałem w całej tej książce ten uświęcony praktyką termin. Pamiętajmy jednak, że nie może już mieć dla nas pierwotnej treści. W ramach całej historii oznacza on tylko awans Zachodu w epoce, kiedy kultura Europy w zdecydowany sposób wyprzedziła kultury paralelne. W okresie pierwszych wypraw krzyżowych technika i kultura Arabów i Chińczyków dorównywała kulturom ludzi Zachodu, a nawet je wyprzedzała. W r. 1600 było już inaczej.
Jean Delumeu (fragment książki “Cywilizacja odrodzenia",
przeł. Eligia Bąkowska
Pytania i polecenia
1. Jakie wartości kryje w sobie, według autora, pojęcie "wskrzeszenia nauki i sztuki", stworzone przez włoskich humanistów? Odpowiedz na pytanie na podstawie akapitu 1.
2 Jakie negatywne cechy koncepcji wskrzeszenia nauki i sztuki dostrzega autor? Jak je usprawiedliwia? Odpowiedz na podstawie akapitu 1.
3. Dlaczego, zdaniem Delumeau, termin "odrodzenie" jest dziś niewystarczający? Przytocz na podstawie akapitu 2. argumenty autora przemawiające za tą tezą.
4. Wypisz z akapitu 2. epitety odnoszące się do sztuki romańskiej i gotyckiej.
5 Wyjaśnij sformułowanie: "Ale słowa mają twarde życie".
6. Jakie osiągnięcia ludzi odrodzenia podkreśla autor na początku akapitu 3.?
7. Jakie jest, według autora, największe osiągnięcie kultury renesansu?
8 Głównym celem przytoczonego fragmentu książki Delumeau jest:
a) charakterystyka kultury renesansu,
b) prezentacja osiągnięć epoki,
c) analiza znaczenia pojęcia "odrodzenie",
d) próba ustalenia stosunku między średniowieczem a odrodzeniem.
FILOZOFOWIE I UCZENI EUROPEJSKIEGO RENESANSU
Giovanni Pico (czytaj: dżiowanni piko) della Mirandola (1463— 1494) książę, uczony, filozof, wielka postać włoskiego odrodzenia. Znał kilkanaście języków, interesował się kulturą islamu i judaizmu, pod koniec życia wstąpił do zakonu dominikanów. Napisał traktat O godności człowieka, gdy miał zaledwie 23 lata, już w tym wieku był człowiekiem ogromnej wiedzy. Jego poglądy kształtowały się pod wpływem wielu tradycji: filozofii greckiej, chrześcijańskiej, żydowskiej, arabskiej, przez co mającharakter nieco elektyczny1. Najważniejsze wśród nich są idee neoplatońskie. Poglądy Mirandoli wzbudzały różnorodne reakcje. Wawrzyniec Wspaniały, władca Florencji, podziwiał i ochraniał autora traktatu, władze kościelne zaś ścigały go i więziły, gdyż uważały, że niektóre z tez Mirandoli są heretyckie.
Jego traktat O godności człowieka uznaje się za manifest humanizmu, samego Mirandolę zaś za autora pojęcia osobowości, wyrażenia homo faber (łac. “człowiek wytwórca”) oraz powiedzenia: Każdy jest kowalem własnego losu.
Michel de Montaigne (czytaj: miszel de mąteń; 1533—1592), filozof, z wykształcenia prawnik, najwybitniejszy przedstawiciel odrodzenia
francuskiego. Swoje refleksje na temat natury człowieka, sposobu życia, instytucji państwa zamieścił w pisanych przez dwadzieścia lat Próbach.
Thomas More (Morus; 1478—1535), angielski humanista, myśliciel, polityk, pisarz. Stworzył wizję państwa idealnego, którą opisał w dziele Utopia; został ścięty za sprzeciw wobec zwierzchnictwa króla nad Kościołem; w 1535 roku - kanonizowany.
Erazm z Rotterdamu (1466-1536), niderlandzki humanista, filolog, tłumacz, badacz i znawca starożytności. Przewędrował pół Europy, korespondował z wielkimi ludźmi swej epoki. Pisał traktaty, dialogi, opracował zbiór przysłów. Jego najsłynniejsze dzieło to Pochwała głupoty.
1 elektyzm — termin (z filozofii) oznaczający połączenie w jednym dziele elementów z różnych epok i stylów artystycznych.
Antologia wybranych tekstów
Giovanni Pico della Mirandola
MOWA O GODNOŚCI CZŁOWIEKA (fragmenty)
Było tak. Już najwyższy ojciec i architekt Bóg, zgodnie z tajemnymi prawami mądrości, zbudował ten, który widzimy, dom świata, najwspanialszą świątynię boskości. Region ponadniebiański przyozdobił inteligencjami, znajdujące się w eterze1 globy ożywił, a szpetne i cuchnące części niższego świata wypełnił mnóstwem istot wszelkiego rodzaju.
Po dokonaniu tego dzieła artysta zapragnął, aby znalazł się ktoś, kto by potrafił wniknąć w sens tak potężnego dzieła, kochać jego piękno i podziwiać jego wielkość. Przeto po stworzeniu już wszystkiego, rozmyślał [...] nad powołaniem do życia człowieka. Ale nie było żadnego archetypu2, którego nowy twór mógłby być naśladownictwem, ani nie istniało w skarbcu nic, co by powiększyć mogło dziedzictwo nowego syna, ani też nie było miejsca w niższych partiach świata, gdzie mógłby się osiedlić ten przyszły kontemplator3 wszechświata. Wszystko bowiem było już zapełnione. Wszystko zostało rozdzielone pomiędzy istoty najwyższych, średnich i najniższych szczebli. I mogło się wydawać, że zabrakło czegoś w końcowym akcie ojcowskiej potęgi, jakiś niedomiar mądrości i planu pojawił się w rzeczy bardzo istotnej, a ten, który chwalony jest przez innych za swąboskąhojność w dobrodziejstwie miłości, został przez nią sam w sobie ograniczony. Postanowił przeto twórca najwyższy, aby ten, któremu nie mógł dać nic własnego, miał wespół z innymi to wszystko, co każdy z nich dostał z osobna.
Przyjął więc człowieka jako dzieło o nieokreślonym kształcie, a po wyznaczeniu mu miejsca w samym środku świata tak się do niego odezwał:
— “Nie wyznaczam ci, Adamie, ani określonej siedziby, ani własnego oblicza, ani też nie daję ci żadnej swoistej funkcji, ażebyś jakiejkolwiek siedziby, jakiegokolwiek oblicza lub jakiejkolwiek funkcji zapragniesz, wszystko to posiadał zgodnie ze swoim życzeniem i swoją wolą.
Natura wszystkich innych istot została określona i zawiera się w granicach przez nas ustanowionych. Ciebie zaś, nieskrępowanego żadnymi ograniczeniami, oddaję w twoje własne ręce, abyś swą naturę sam sobie określił, zgodnie z twoją wolą. Umieściłem cię pośrodku świata,
abyś tym łatwiej mógł obserwować wszystko, co się w świecie dzieje. Nie uczyniłem cię ani istotą niebiańską, ani ziemską, ani śmiertelną, ani nieśmiertelną, abyś jako swobodny i godny siebie twórca i rzeźbiarz sam sobie nadał taki kształt, jaki zechcesz. Będziesz mógł degenerować się i staczać do rzędu zwierząt; i będziesz mógł odradzać się i mocą swego ducha wznosić się do rzędu istot boskich”.
Przeł. Zdzisław Kalita
Ćwiczenia lekturowe
1. Do jakiego mitu nawiązuje autor? W jaki sposób renesansowy myśliciel przekształca ten mit?
2. Do czego porównuje świat? Jaką rolę wyznacza w związku z tym Bogu, a jaką człowiekowi?
3. Wyjaśnij, jak rozumiesz odnoszące się do człowieka określenie: “dzieło o nieokreślonym kształcie”.
4. Jaka jest, według renesansowego filozofa, najważniejsza cecha człowieka wyróżniająca go spośród innych stworzeń?
5. Na czym polega, według Giovanniego Pico della Mirandoli, godność ludzka?
Erazm z Rotterdamu POCHWAŁA GŁUPOTY (fragmenty)
[...] żaden świetny czyn nie powstaje inaczej jak tylko za moją sprawą, żadnej znakomitej sztuki nie wynaleziono jeślim ja tego nie spowodowała!
Czy to nie wojna jest posiewem i źródłem wszystkich wychwalanych czynów? A czy jest co głupszego niż dla nie wiadomo jakich przyczyn rozpoczynać taką walkę, z której obie strony zawsze więcej mają straty niż zysku? [...]
A kiedy już stanęły po obu stronach jeżące się żelazem zastępy i chrapliwym dźwiękiem zagrały rogi, to, pytam, jakiż wtedy pożytek z owych mędrców, którzy wyczerpani nauką, przy swojej chłodnej rozcieńczonej krwi1 ledwie dech mogą złapać? Wtedy trzeba tęgich i mocnych chłopów, którzy by mieli jak najwięcej odwagi, a jak najmniej rozumu! [...] Ależ rozum — powiadają- jest rzeczą bardzo ważną! Przyznaję, że jeśli idzie
0 wodza to tak, ale to jakiś rozum specjalnie wojskowy, a nie filozoficzny, bo przecie tak wspaniałych czynów dokonuje się z darmozjadami [...], złodziejami, zbójami, wiejskimi parobami, tępakami, zadłużonymi frantami
1 tym podobnymi mętami ludzkimi, a nie z kiwającymi się przy świeczce nad książką filozofami. [...]. Jest że, na Boga żywego, coś szczęśliwszego od tego nasienia ludzkiego, które powszechnie nazywają głuptakami, błaznami, półgłówkami, kapuścianymi głąbami, tymi, moim zdaniem, najpiękniejszymi imioniskami? Powiem ja tu coś, co się może w pierwszy rzut oka wierutnym wyda głupstwem, a co jednak prawdą jest najszczerszą. Naprzód nie boją się tacy śmierci, a taki strach to, na Jowisza, nie byle jakie nieszczęście. Wolni są od tortur własnego sumienia. Nie nie-pokojąich bajędy o tym, co się dzieje z duszami zmarłych. Nie strachają się widm i upiorów, nie dręczą lękiem przed grożącymi nieszczęściami, nie nadymająsię nadzieją przyszłych szczęśliwości. Ogólnie mówiąc: nie szarpią nimi tysiące trosk, na które to życie jest narażone. Nie wiedzą, co to wstyd, co szacunek, co ambicja, co zawiść, co umiłowanie czegoś. A jeżeli jeszcze bardziej zbliżą się do bez rozumu tępych bydląt, to nawet -wedle tego, co piszą teologowie - nie grzeszą [...].
Przeł. Edwin Jędrkiewicz
Ćwiczenia lekturowe
1. Jakich argumentów używa autor chwaląc głupotę i kogo ona dotyczy?
2. Czy w tym fragmencie Erazm występuje przeciwko scholastycz-nej teologii?
3. Co powiesz o języku tego utworu?
Michel de Montaigne PRÓBY (fragmenty)
[...] Owa wytężona uwaga, z jaką staram się rozważać samego siebie, ćwiczy mnie w tym, bym mógł nieźle sądzić o drugich [...]. Badam wszystko: to, od czego mi trzeba stronić i co mi trzeba naśladować. Tak samo w przyjaciołach z czynów odkrywam wnętrze ich skłonności: nie silę się wszelako szeregować tę nieskończoną rozmaitość uczynków, tak odmiennych i porozrywanych, układać je w rodzaje [...] rozmieszczać stanowczo moje działy i podziały w uznane klasy i rejestry [...]. Nie tylko wydaje mi się niełatwe nawiązać nasze czynności jedne do drugich; ale, wziąwszy je z osobna, wydaje mi się niełatwe określić każdą
wedle jakiejś głównej właściwości: tak są dwuwykładne i pstrokate i połyskujące rozmaicie [...]. Ostatecznie cały ten bigos mojej tu pisaniny jest nie czym innym, jak tylko rejestrem prób mego życia [...]. Wielkie i wspaniałe arcydzieło człowieka to żyć dorzecznie. Wszelkie inne rzeczy: panować, gromadzić skarby, budować, sąjeno przydatkami i ozdóbkami co najwyżej [...]. Wielkość duszy nie tyle polega na tym, aby iść ku górze i naprzód, co aby umieć umiarkować się i ograniczyć [...]. Nie ma nic równie pięknego i godnego niż dobrze i należycie spełniać swą rolę człowieka; ani też nie ma wiedzy tak trudnej, jak umieć dobrze i wedle natury przeżyć to życie. Najdziksza ze wszystkich chorób to gardzić własną istotą. [...] Najwyższa to doskonałość, i jakby boska, “umieć zażywać szczerze swego istnienia”. Szukamy innego stanu, dlatego że nie rozumiemy użytku naszego; wychodzimy poza siebie ponieważ nie wiemy, jak się zażyć1. Próżno wszelako wspinać się na szczudła; i na szczudłach trzeba nam chodzić swoimi nogami; na najwyższym tronie świata i tak siedzimy jeno na własnym zadku. [...]
Przeł. Tadeusz Zeleński-Boy
Ćwiczenia lekturowe
1. Czy powyższy tekst nazwałbyś medytacją i na jaki temat?
2. Na czym polegał mądry sceptycyzm autora?
3. Czy można nazwać utwór Próby dziennikiem życia wewnętrznego?
Renesans jest okresem, w którym kształtuje się nowy model państwa, tworzonego przez świadomych swoich praw i obowiązków wobec zbiorowości obywateli. Często są wówczas przypominane słowa jednego z najbardziej poważanych mędrców starożytności, Arystotelesa, że człowiek jest istotą stworzoną do życia we wspólnocie, lub też słowa rzymskiego filozofa Seneki, który określił ludzi jako “zwierzęta towarzyskie”. Renesansowy indywidualizm krępowany był więc skutecznie przez przekonanie, że trzeba, jak to ujął Jan Kochanowski, służyć “poczciwej sławie”, ale “ku pożytku dobra spólnego” (Pieśń XIX, ks. II).
Myśliciele oraz pisarze XV i XVI w. zastanawiają się nad relacjami między władcą a poddanymi, szukająmodelu idealnego państwa. Z tych poszukiwań, rozważań, obserwacji i zwykłych ludzkich tęsknot rodzą się z jednej strony projekty różnych utopii, z drugiej zaś gorzkie, pozbawione złudzeń refleksje nad życiem politycznym.
1 zażyć się — zachować się, postąpić.
Utopią (z gr. ou “nie” i topos “miejsce”; czyli “miejsce, którego nie ma”) określamy nierealną wizję szczęśliwej, idealnej krainy, gdzie nie ma nędzy i wyzysku, przemocy i zła, próżniactwa i pracy ponad siły człowieka, gdzie rządy są sprawiedliwe, a poddani zawsze syci i zadowoleni. Nazwę tę wymyślił Tomasz Morus.
Tomasz Morus UTOPIA (fragmenty)
Wyspa Utopia ciągnie się w pasie środkowym, najszerszym, na dwieście tysięcy kroków; znaczna jej część niewiele jest węższa i od środka stopniowo zwęża się ku punktom końcowym. Kształt całej wyspy przypomina ćwiartkę księżyca na nowiu, którego łuk wynosi pięćset tysięcy kroków, rogi zaś tego księżyca oddalone są od siebie około jedenastu tysięcy kroków. [...]
W Utopii jest 54 przestronnych i wspaniałych miast. Mowa ich mieszkańców, a i prawa są zupełnie jednakowe. Wszystkie miasta założone są według jednego planu i takie same mają budynki, jeśli tylko pozwalają na to warunki miejscowe. [...]
Każde miasto ma przyznany do swego użytku obszar ziemi, ciągnący się z każdej strony co najmniej na 12 000 kroków. Czasem ten przydział ziemi wynosi z jakiejś strony znacznie więcej; tłumaczy się to oczywiście większą odległością miast od siebie na tej przestrzeni. Żadnemu miastu nie zachciewa się rozszerzać swoich posiadłości, ponieważ mieszkańcy ich nie uważają się za właścicieli ziemi, lecz raczej za włodarzy.
Wśród pól widać wszędzie domy, zaopatrzone w sprzęty gospodarskie i odpowiednio urządzone; służą one za mieszkania obywatelom, których miasta wysyłają kolejno na wieś. Każda rodzina wiejska składa się przynajmniej z 40 osób, mężczyzn i kobiet, oraz dwóch niewolników i podlega kierownictwu dwojga poważnych rozumnych ludzi, to jest ojca i matki rodziny.
Na czele 30 rodzin stoi tak zwany filarch. Z każdej rodziny dwadzieścia osób wraca corocznie do miasta; są to ci ludzie, którzy pracowali na
roli pełne dwa lata. Na ich miejsce posyła się z miasta tyluż nieobezna-nych jeszcze z pracą na wsi, aby zaprawiali się do niej pod kierunkiem tych, którzy tam już rok byb i mają pewne doświadczenie w sprawach gospodarstwa wiejskiego. Ci nowicjusze mają obowiązek w następnym roku pouczać kolejno innych; gdyby bowiem do pracy stanęli równocześnie sami nowi, nieznający się na uprawie roli, wówczas z powodu niedoświadczenia ich mogłyby powstać kłopoty z wyżywieniem ludności.
Ten zwyczaj rocznej wymiany rolników wprowadzono także w tym celu, aby nikt wbrew swej woli nie był zmuszony przez dłuższy czas do wykonywania cięższej pracy fizycznej. Mimo to wielu obywateli, mających wrodzone zamiłowanie do gospodarstwa wiejskiego, otrzymuje pozwolenie na dłuższy pobyt na wsi. [...]
Władza księcia jest dożywotnia, chyba że budzi on podejrzenie, jakoby dążył do tyranii. Traniborów1 wybierają corocznie, lecz nie zmie-niająich bez ważnego powodu. Wszystkich innych urzędników zastępuje się po roku nowymi.
Co trzy dni, a czasem w miarę potrzeby częściej, schodzą się trani-borowie na narady z księciem; omawiają sprawy państwowe i jeśli są jakieś spory prywatne - zdarza się to bardzo rzadko - rozstrzygają je w krótkim czasie. Na każdym posiedzeniu senatu obecni są dwaj syfo-granci2, każdego dnia inni. [...]
Wszyscy mieszkańcy wyspy noszą odzież jednakowego kroju bez względu na wiek; jeśli w ubiorze sąpewne różnice, mająone tylko na celu odróżnienie mężczyzn od kobiet oraz bezżennych od żonatych. Odzież jest ładna, wygodna i stosowna zarówno do pory letniej, jak i zimowej, a sporządza ją sobie każda rodzina.
Przeł. Kazimierz Abgarowicz
Pytania i polecenia
1, Na podstawie powyższego fragmentu powiedz, co ci się podoba w tym wymyślonym państwie, a co najchętniej byś zmienił?
2, Jak określiłbyś ustrój panujący w Utopii?
3, Wymyśl i opisz idealne państwo, które marzy się człowiekowi współczesnemu.
4, Czy zgadzasz się ze zdaniem współczesnego myśliciela: "Społeczeństwo niezdolne do wydawania na świat utopii i do poświęcenia się jej zagrożone jest sklerozą i ruiną"? Uzasadnij swoją wypowiedź.
Ćwiczenia językowe - analiza różnorodnych kontekstów MRZONKA
[1] W języku potocznym słowo “utopia” oznacza najczęściej mrzonkę, chimerę, wytwór nieliczącej się z faktami fantazji, projekt, którego urzeczywistnienie nie jest możliwe. Być utopistą to tyle, co być człowiekiem skrajnie niepraktycznym, nie liczyć się zupełnie z rzeczywistością i tzw. realnymi możliwościami.
[2] Otóż wydaje się, że takie rozumienie utopii nie jest użyteczne przy naukowej analizie jako zjawiska społecznego, nieuchronnie bowiem narzuca jego określoną ocenę, zanim jeszcze przystąpiliśmy do badania sprawy. Przyjmując ową krytyczną ocenę, rezygnujemy tym samym z głębszego namysłu nad tym, czym jest utopia, a także pozbawiamy się możliwości zrozumienia, czemu zawdzięcza ona swoje znaczenie historyczne, którego przecież nikt nie kwestionuje.
[3] Nic tedy dziwnego, że w literaturze naukowej rozpowszechniły się od dawna niewartościujące określenia utopii. Są one niezbędne, jeżeli w historii myśli społecznej chce się wyodrębnić zjawisko utopii i utopizmu na podstawie czegoś innego niż nawyki myślenia potocznego i arbitralne oceny badaczy.
[4] Rzecz również w tym, że — wbrew pozorom — bynajmniej nie jest łatwo określić bezspornie, jakie idee były mrzonkami, jakie natomiast nimi nie były. Nasuwa się bowiem pytanie, kto i na jakiej podstawie miałby orzekać, iż jakiś projekt nie może być urzeczywistniony. Historia myśli społecznej dostarcza wielu przykładów wskazujących, iż zarzut “utopijności” w tym znaczeniu [...] kierowany był nierzadko przeciwko doktrynom, które okazały się w konsekwencji nader praktyczne.
Jerzy Szacki (fragment książki “Spotkania z utopią”)
Pytania i polecenia
1. Wyjaśnij, dlaczego w tytule tekstu pojawia się znak zapytania.
2. Wypisz z akapitu 1. określenia utopii. Spróbuj znaleźć ich synonimy.
3. Dokończ własnymi słowami zdanie: Utopista to człowiek...
4. Wyjaśnij na podstawie akapitów 2. i 3., dlaczego potoczne pojmowanie słowa "utopia" utrudnia naukową ocenę tego zjawiska.
5. Na podstawie akapitu 4. odpowiedz na pytanie, dlaczego uczony musi być ostrożny, używając słowa "utopia".
Głos współczesności Wisława Szymborska UTOPIA
Wyspa, na której wszystko się wyjaśnia.
Tu można stanąć na gruncie dowodów.
Nie ma dróg innych oprócz drogi dojścia.
Krzaki aż uginają się od odpowiedzi.
Rośnie tu drzewo Słusznego Domysłu
0 rozwikłanych odwiecznie gałęziach.
Olśniewająco proste drzewo Zrozumienia przy źródle, co się zwie Ach Więc To Tak.
Im dalej w las, tym szerzej się otwiera Dolina Oczywistości.
Echo bez wywołania glos zabiera
1 wyjaśnia ochoczo tajemnice światów.
W prawo jaskinia, w której leży sens.
W lewo jezioro Głębokiego Przekonania.
Z dna odrywa się prawda i lekko na wierzch wypływa.
Góruje nad doliną Pewność Niewzruszona.
Ze szczytu jej roztacza się Istota Rzeczy.
Mimo powabów wyspa jest bezludna, a widoczne po brzegach drobne ślady stóp bez wyjątku zwrócone są w kierunku morza.
Jak gdyby tylko odchodzono stąd i bezpowrotnie zanurzono się w topieli.
W życiu nie do pojęcia.
Pytania i polecenia
1. Jaki jest stosunek poetki do mitu Utopii? W jaki sposób autorka go ujawnia?
2. Zwróć uwagę na opis wyspy w wierszu. Co łączy metafory zastosowane przez poetkę?
3. Dlaczego na wyspie Utopii ślady ludzkich stóp wiodą wyłącznie do morza, a wyspa jest bezludna?
Tadeusz Różewicz
GŁOSY NIEPOTRZEBNYCH LUDZI
Jeden z wielu Ja jeden z wielu ukryty wśród miliarda Wstydzę się że jestem
Uczeni panowie
profesorowie Vogt Burch i inni
mówią że miliard ludzi
jest na świecie niepotrzebny
Za dużo jest ludzi
więc człowiekowi wstyd że żyje
Tyle tego biali żółci czarni czerwoni
wszyscy chcą jeść
ubierać się oddychać kochać
Ach oni mają sny marzenia
oni mają pragnienia
oni walczą powstają
Więc co zrobimy z tym miliardem
martwią się panowie
Vogt Burch i inni
Co zrobimy z tym i z tymi
Co zrobicie z tym chłopcem który wkleja do szarego zeszytu czerwony liść dębu z tym który trzyma w dłoni jabłko i z tym który biegnie przez łąkę który leci przez gwiazdę śniegu
Co zrobicie z moim ojcem i matką co zrobicie z tym miliardem niepotrzebnym.
Pytania i polecenia
1. Wyjaśnij podtytuł wiersza Różewicza.
2. Kim jest, według poety, zwykły, pojedynczy człowiek dla uczonych konstruujących społeczne teorie? Wyjaśnij sens pytań stawianych przez poetę. Do kogo są one kierowane?
SZTUKA RENESANSU
Mistrzowie malarstwa renesansowego
•Leonardo da Vinci (1452-1519)
•Sandro Botticelli (1444/1445—1510)
•Michał Anioł (Michelangelo) Buonarroti (1475—1510) •Rafael Santi (1483-1520)
•Giorgione (czytaj: dżordżione; 1477-1510)
•Piero della Francesca (czytaj: franczeska; ok. 1415-1492) •Tycjan (1488/1489-1576)
•Pieter Bruegel (czytaj: brojgel) starszy (1525-1569)
•Albrecht Diirer (czytaj: direr; 1471-1528)
•Hans Baldung zwany Grien (1484/1485-1545)
•Hans Holbein młodszy (czytaj: holbajn: 1497 - przed 1543)
Malarstwo renesansowe koncentrowało się na problematyce konstrukcji przestrzeni i bryły przedstawianych przedmiotów. Charakterystyczne było zwrócenie ku naturze, którą bacznie obserwowano i
wykorzystywano jako tło. Najważniejszym wynalazkiem malarzy renesansowych była jednak perspektywa, czyli sposób przedstawienia trójwymiarowej rzeczywistości na dwuwymiarowej płaszczyźnie obrazu. Zastosowanie perspektywy oznaczało organizowanie elementów obrazu wzdłuż zbieżnych linii równoległych, zmierzających do tzw. punktu zaniku czy linii horyzontu. Im bliżej owego punktu lub Unii znajdował się obiekt, tym mniejsze nadawano mu rozmiary. Stosowano też perspektywę powietrzną: plan bliski — kolor brunatny, plan dalszy - odcienie zieleni, plan najdalszy - odcienie błękitu. Dzięki perspektywie
i technice sfumato “widoki zdająsię o setki mil odległe od obrazu” —pisał Leonardo da Vinci. Pejzaże dawały szczególne możliwości eksperymentowania w zakresie trójwymiarowej przestrzeni. Czystym, nasyconym kontrastowo barwom towarzyszyło rozproszone światło. W czasach renesansu rozwijało się też malarstwo portretowe - początkowo w ujęciu profilowym, a następnie ukazujące półpostaci. Pojawiająca się często
tematyka religijna i mitologiczna stanowiła w wielu przypadkach pretekst do przedstawiania życia współczesnego.
Piękna, zagadkowa, banalna? Portret tej florenckiej damy, żony niejakiego Francesca del Gioconda (czytaj: franczeska del dżiokonda), pozostaje najsłynniejszym obrazem w dziejach światowego malarstwa. W trosce o nieustanny uśmiech na twarzy swej modelki Leonardo zażądał podczas malowania stałej obecności śpiewaka lub grajka, sam też ustawicznie żartował. Współcześni zachwycali się wiernym odtworzeniem urody, dopatrując się w namalowanej postaci oznak żywej kobiety. Na obrazie ujawnia się doprowadzona do perfekcji technika sfumato (wł.;
“zadymione”, “cieniowane”), polegająca na łagodnym, “miękkim” przechodzeniu od elementów jasnych do ciemnych, dająca wrażenie nieostrego wizerunku postaci i głębi krajobrazu. Ciało malowane przy użyciu tej techniki nabiera zmysłowości, cala kompozycja zaś tajemniczej aury.
Mistrzowie rzeźby
•Donatello (1386-1466)
•Andrea del Verrocchio (czytaj: werrokkjo; 1435-1488) •Donato Bramante (1444—1514)
•Michał Anioł (1475-1564)
• Giambologna (czytaj: dżiambolonia), właśc. Giovanni da Bologna (1529-1608)
W renesansie rzeźba zyskała samodzielność i oddzieliła się od architektury, której w czasach średniowiecza była podporządkowana. Artyści zwrócili się ku antycznej tradycji ukazywania ciała ludzkiego, co było naturalną konsekwencją humanistycznego zainteresowania człowiekiem - również pięknem oraz proporcjami ciała. Rzeźbiarze starali się przedstawić nie tylko harmonię ciała, lecz także psychofizyczne cechy postaci, ich stany ducha. Podobnie jak w przypadku malarstwa — w rzeźbie pojawiły się też tematy spoza kręgu religii, np. postaci konnych rycerzy, bohaterowie mitologiczni.
Zabytki architektury renesansu
Dla architektury wzorem idealnych proporcji i podziałów były liczne zabytki rzymskie. Nowość stanowiły — wprowadzone przez Donata Bramantego — centralne budowle kopułowe. Stosowano antyczne proporcje architektoniczne operując kolumnami i belkowaniem.
Rozpowszechnił się schemat łuku triumfalnego oraz portyk (zewnętrzna część budowli wysunięta ku przodowi osłaniająca zwykle główne wejście) z tympanonem (wewnętrzne pole trójkątnego frontonu). Często stosowano ornamenty o greckorzymskim rodowodzie (liście akantu, rozety, wieńce). Najważniejsze typy architektoniczne to: pałac miejski z arkadowym dziedzińcem wewnętrznym, willa podmiejska z kondygnacją na parterze, pałace otoczone fortyfikacjami ziemnymi, tzw. palazzo in fortezza. W budownictwie sakralnym charakterystyczne były kaplice na planie centralnym. W świeckiej architekturze miejskiej renesansowe formy nadawano m.in ratuszom i sukiennicom. W konstrukcjach budowlanych szeroko stosowano luk półkolisty, kolumnady arkadowe (element architektoniczny składający się z dwóch podpór -filarów, kolumn — zamkniętych od góry lukiem), proste belkowania, kopuły, różnorodne sklepienia (konstrukcje budowlane o wygiętej powierzchni, kryjące określoną przestrzeń budynku), a w elewacjach -rustykę (dekoracyjne obrobienie faktury powierzchni muru, tak aby miał surowy wygląd) i boniowanie(zdobienie kamienia budowlanego).
Najsłynniejsi architekci renesansu:
•Filippo Brunelleschi (1377—1446)
•Donato Bramante (1444—1514)
•Andrea Palladio (1508-1580)
Najsłynniejsze przykłady architektury renesansowej:
• Bazylika świętego Piotra w Rzymie,
• Rotunda kościoła Santa Maria delle Grazie w Mediolanie, •Katedra Santa Maria del Fiore we Florencji,
•Tempietto w kościele San Pietro in Montorio w Rzymie,
• Klasztor Matki Bożej Królowej Pokoju w Rzymie,
•Kaplica Zygmuntowska na Wawelu,
•Arkadowy dziedziniec Zamku Wawelskiego w Krakowie
• Dziedziniec pałacu Medici-Riccardi autorstwa Filippa Brunelleschiego
Ćwiczenie językowe - dialogi sztuki Kobieta w sztuce renesansu
Oglądając renesansowe arcydzieła malarskie, łatwo zauważyć, że charakteryzowały się one przede wszystkim: zaokrąglonymi rysami twarzy, w której umiejscowione były duże oczy, kształtem przypominające migdał, oraz wąskie usteczka i szczupłe policzki. Na obrazach renesansowych obok chrześcijańskich Madonn, artyści zaczęli przedstawiać także portrety innych, współczesnych im kobiet. Wykonywano je głównie na zamówienie, czy to książąt, czy też bogatych mieszczan i szlachty. Nie zapominając o zasadach i postulatach głoszonych jeszcze przez starożytnych twórców, zaczęto ukazywać piękno ludzkiego ciała oraz potęgę ducha manifestującą się właśnie przez piękno i doskonałe proporcje ciała. Kobiety były prawie tak samo często portretowane jak mężczyźni.
Któż z nas nie zna jego najsłynniejszego chyba arcydzieła “Narodziny Wenus”? Jest to pełen wdzięku obraz przedstawiający scenę narodzin mitologicznej bogini piękna. Długowłosa, naga i stojąca w ogromnej muszli Wenus zajmuje jego centralne miejsce. Z jej prawej strony stoi Hora - jedna z bogiń pór roku, i podaje jej czerwony płaszcz. Wspomniany obraz Botticelliego doskonale ukazuje renesansowy kanon piękna kobiecego ciała.
Pytania i polecenia
1. Przyjrzyj się reprodukcjom i oceń, czy przedstawiony kanon kobiecego piękna odpowiada renesansowej estetyce.
2. Zwróć uwagę na różnice między dwiema postaciami kobiecymi na obrazie Tycjana. Jak je interpretujesz? Kim może być trzecia osoba -między kobietami?
3. Scharakteryzuj renesansowy kanon kobiecej urody i wyjaśnij ukryte znaczenie postaci kobiety.
Źródło: Literatura podręcznik dla klasy 9 Regina Lebiedź