A
alegoria - motyw, który w dziele literackim (i sztuce w ogóle) ma oprócz znaczenia dosłownego także ukryte, domyślne (alegoryczne). Może to być zdarzenie, postać, podmiot. Znaczenie alegorii kształtowało się przez wieki i dziś jest ona odczytywana jednakowo (w odróżnieniu od symbolu, który ma wiele znaczeń); np. mrówka -pracowitość, lis - spryt, chciwość, aliteracja głoskowa - fonetyczny środek stylistyczny, odmiana instrumentacji głoskowej. Polega na powtórzeniu tej samej głoski na początku kolejnych wyrazów lub sąsiednich członów tekstu (wersu lub zdań) albo powtórzeniu tej samej głoski w bliskim sąsiedztwie.
anafora - figura stylistyczna polegająca na powtórzeniu tych samych słów (zwrotów) na początku kolejnych wersów, anagram - zestawienie wyrazów zbudowanych z tych samych głosek, ułożonych w innej kolejności.
anegdota - krótkie, zwięzłe opowiadanie o jakimś szczególnym zdarzeniu, często ukazujące zabawne zachowanie znanej osoby w zaskakującej sytuacji, antologia - wybór (całości lub fragmentów) utworów literackich powiązanych wspólną cechą.
antropocentryzm - pogląd lub postawa podkreślające szczególną pozycję człowieka w świecie, przypisujące mu autonomię w zakresie poznawania rzeczywistości oraz stanowienia wartości; koncepcja, według której człowiek jest w centrum zainteresowania sztuki i filozofii, antynomia - w filozofii: sprzeczność między wykluczającymi się dwiema tezami, wyprowadzanymi w sposób pozornie poprawny i pretendującymi - w obydwu przypadkach - do prawdziwości, antyteza - dosłownie: przeciwieństwo, kontrast; twierdzenie przeciwstawne innemu. W literaturze i retoryce środek stylistyczny polegający na zestawieniu przeciwstawnych znaczeniowo wyrażeń lub zdań.
apologeta - obrońca określonej idei, postawy, doktryny.
apologia - ustna lub pisemna obrona osoby, dzieła, światopoglądu, sprawy, idei,łącząca odparcie zarzutów z elementami pochwały.
apostrofa - środek stylistyczny, który jest bezpośrednim, często uroczystym zwrotem do osoby, pojęcia, przedmiotu, np. “O, białoskrzydła morska pławaczko, łodzi bukowa” (Jan Kochanowski, Odprawa posłów greckich).
Arkadia - kraina w starożytnej Grecji opiewana przez antycznych poetów jako sielankowy kraj pasterzy i rolników; uważana przez poetów za krainę wiecznego szczęścia - ziemski raj, symbol wyidealizowanej krainy ładu, wiecznej szczęśliwości i beztroski, ars poetica - sztuka poetycka, ateizm - pogląd filozoficzny odrzucający istnienie Boga.
autobiografia - utwór prozatorski będący opisem własnego życia autora, autotematyzm - wprowadzenie do utworu (literackiego, filmowego, teatralnego) rozważań o samym procesie twórczym.
B
bajka - krótki utwór literacki, najczęściej wierszowany, zawiera morał. Jest zwykle opowieścią zdarzeniach, w których bohaterami są zwierzęta ludzie, rzadziej rośliny i przedmioty.
bajka epigramatyczna - odmiana bajki, którą cechuje niewielki rozmiar i zwięźle ujęty morał.
bajka ezopowa - alegoryczna bajka pisana prozą; za jej twórcę jest uważany Ezop (grecki twórca antyczny), bajka narracyjna - odmiana bajki, w której pojawia się dłuższa fabuła upodabniająca ten gatunek do noweli, barbaryzm - wyraz, zwrot frazeologiczny, konstrukcja gramatyczna obcojęzyczna włączana do wypowiedzi, bibliografia - dołączony do publikacji naukowej uporządkowany spis książek,
artykułów i innych tekstów źródłowych, przywołanych przez autora lub uznanych przez niego za ważne dla danego tematu, bibliografia podmiotowa - spis publikacji napisanych przez konkretnego twórcę, bibliografia przedmiotowa - zestawienie różnych publikacji z zakresu danej dziedziny.
C
charakterystyka bezpośrednia - sposób przedstawienia postaci w utworze literackim i w filmie; bohater jest charakteryzowany wprost przez wypowiedzi narratora, charakterystyka pośrednia-sposób przedstawienia postaci w utworze literackim i w filmie przez opis zachowania bohatera, jego myśli, motywów postępowania lub też za pośrednictwem wypowiadanych na jego temat sądów innych postaci.
D
decorum - klasyczna zasada stosowności, wyznaczająca normy właściwego zharmonizowania poszczególnych elementów dzieła; odpowiedniość stylu językowego do tematu i gatunku literackiego), deizm - doktryna filozoficzno-religijna powstała w okresie oświecenia; uznawał istnienie Boga tylko jako stwórcy świata, który nie ingeruje w jego dalsze losy. demagogia - publiczne głoszenie treści chętnie słuchanych, fałszywych pochlebstw czy obietnic w celu osiągnięcia własnych korzyści.
didaskalia - tekst poboczny w dramacie; znajdują się w nim wskazówki i wyjaśnienia autora odnoszące się do sposobu wystawienia dzieła na scenie, dominanta kompozycyjna - nadrzędna zasada konstrukcyjna, porządkująca wszystkie składniki utworu, dramat - jeden z trzech podstawowych rodzajów literackich (oprócz epiki i liryki). Obejmuje wszystkie utwory, które przedstawiają działania i wypowiedzi bohaterów bezpośrednio - bez udziału narratora. Dramat jest zasadniczo przeznaczony do wystawienia na scenie, ale jako dzieło literackie może być też czytany, dydaktyzm - pouczanie, moralizowanie.
dygresja - świadome odejście od głównego tematu narracji, wypowiedź wtrącona w tok wypowiedzi, która wprowadza dodatkowy komentarz, myśl, żart.
dysty ch - strofa zbudowana z dwóch wersów o rymach parzystych.
dziennik - utwór epicki będący zapisem bieżących wydarzeń, przemyśleń lub osobistych wyznań autora, prowadzony w formie dziennych notatek.
E
eklektyzm - tendencja w sztuce polegająca na łączeniu w jednym dziele lub w całym kierunku artystycznym elementów formalnych i treściowych zapożyczonych z różnych epok i środowisk artystycznych lub z dzieł różnych twórców.
ekloga, patrz: sielanka, ekstaza - stan zachwytu, uniesienia, bardzo intensywnego przeżycia, zwłaszcza religijnego lub estetycznego.
elipsa-środek stylistyczny i retoryczny, który polega na opuszczeniu członu wypowiedzi, nie powodując przy tym utraty sensu całego sformułowania, np. ja zjem jabłko, a ty gruszkę.
emblemat - specyficzny gatunek barokowy, składający się z motta, alegorycznej ilustracji i wiersza.
empiryzm - kierunek filozoficzny, według którego wszelka wiedza ma swe źródło w doświadczeniu.
encyklopedia- kompendium wiedzy, ujęte w postaci haseł-artykułów informacyjnych, zwykle uporządkowanych alfabetycznie, opatrzonych ilustracjami, tabelami.
epigon - autor naśladujący przebrzmiałe wzory.
epigramat - krótki utwór literacki, najczęściej poetycki; wywodzi się ze starożytnej Grecji; pierwotnie miał formę napisów nagrobnych.
epika-jeden z trzech podstawowych rodzajów literackich (oprócz liryki i dramatu), obejmuje utwory, w których narrator opowiada o świecie przedstawionym.
epilog - końcowa część dzieła literackiego (w epice i dramacie).
epitafium - nagrobek, napis nagrobny, często w formie wierszowanej; także
wywodzący się z tej tradycji krótki utwór poetycki ku czci zmarłego.
erotyk - utwór liryczny o tematyce miłosnej, skupiający się na zmysłowości w wyrażaniu uczuć.
erystyka - zbiór technik werbalnych (słownych), a także sposobów zachowania się, stosowanych podczas prowadzenia dyskusji, negocjacji, sporów; rozmówca posługuje się nimi, aby kogoś przekonać o słuszności własnych poglądów lub nakłonić do powzięcia określonej decyzji.
esej - gatunek epicki, podejmujący różnorodną problematykę: filozoficzną, naukową, publicystyczną.
eufemizm - wyraz lub zwrot łagodzący wymowę jakiegoś drastycznego lub dosadnego określenia, np. zły, kusy = diabeł; odejść = umrzeć.
F
fabuła - zdarzenia (wątki, motywy), ich układ (kompozycja) i sposób powiązania w historię w utworze narracyjnym lub dramatycznym.
facecja, figlik-gatunek literacki stworzony przez Mikołaja Reja; stanowił odmianę epigramatu. Był to krótki utwór wierszowany, przedstawiający jedną sytuację z życia dworskiego lub szlacheckiego; utrzymany w tonacji komicznej lub satyrycznej.
farsa - odmiana komedii czerpiąca tematy z codziennego życia, ukazująca błahe konflikty; zawiera elementy groteski i karykatury.
felieton - gatunek publicystyczny, który charakteryzuje się znaczną swobodą zarówno w zakresie podejmowanego tematu, jak i sposobu jego prezentacji; odnosi się do problematyki aktualnej, znanej odbiorcy.
fraszka - krótki, żartobliwy utwór liryczny różnorodnej tematyce, wywodzący się z tradycji epigramatu.
funkcja ekspresywna języka, zwana emo-tywną - nastawienie tekstu na wyrażanie postawy i uczuć nadawcy, jego odrębnej perspektywy poznawczej, sposobu myślenia oceny różnych zjawisk oraz hierarchii wartości.
funkcja fatyczna języka- nastawienie tekstu na kontakt nadawcy z odbiorcą. Służą temu w szczególności formuły mające na celu nawiązywanie i rozwiązywanie kontaktu.
funkcja komunikatywna języka, zwana poznawczą, informatywną - podstawowa funkcja językowa, która ma na celu porozumiewanie się ludzi, funkcja impresywna języka, zwana kona-tywną, apelatywną - nastawienie tekstu na oddziaływanie na odbiorcę: wywołanie jego reakcji emocjonalnej, narzucenie mu pewnych przekonań, sprowokowanie zmiany zachowań.
funkcja magiczna języka - funkcja wynikająca z przekonania, że tekst, słowa mają wpływ na otaczający świat, funkcja metajęzykowa, zwana wyjaśniającą - koncentruje się na problemie języka jako systemu znaków; funkcję metajęzykową pełnią zdania wyjaśniające znaczenie jakiegoś terminu, pojęcia, funkcja poetycka języka, zwana estetyczną-funkcja zwracająca uwagę na formę wypowiedzi. Nadawca komunikatu ma na celu wywołanie u odbiorcy przeżycia o charakterze estetycznym.
G
gnoma-w retoryce lub w literaturze-zwięzłe zdanie wyrażające głębszą myśl, zwykle o charakterze moralnym. Pierwotną formą gnomy były przysłowia, gongoryzm - kierunek w barokowej literaturze hiszpańskiej, odznaczający się wyszukaną kwiecistością stylu, skomplikowaną składnią, wieloznaczną metaforyką i symboliką mitologiczną, groteska-jedna z najistotniejszych kategorii estetycznych, która polega na ukazywaniu świata przedstawionego w sposób zdeformowany; łączy elementy tragizmu, patosu, wzniosłości z błazenadą, prymitywizmem, komizmem.
H
hiperbola - środek artystyczny przedstawiający przedmiot, cechę, zjawisko w sposób wyolbrzymiony, np. piekielnie gorąco, ocean łez, tysiąc razy to powtarzam.
homo artifex- pojęcie zaczerpnięte z antropologii, oznacza człowieka artystę.
homo faber - pojęcie zaczerpnięte z antropologii, oznacza człowieka wytwórcę, człowieka pracy.
humanista - pojęcie wieloznaczne: a) specjalista w dziedzinie nauk humanistycznych; b) znawca kultury i literatury antycznej; c) przedstawiciel humanizmu (uczony okresu odrodzenia albo osoba dbająca o wartości ludzkie, godne życie człowieka),
humanizm - główny prąd umysłowy renesansu. Kładł nacisk na umiejętności retoryczne i poetyckie, znawstwo literatury klasycznej.
hymn - gatunek liryczny, odmiana pieśni o uroczystym, podniosłym charakterze; może sławić Boga, bóstwo, bohaterów, idee lub wartości.
I
idealizm - nazwa kierunków filozoficznych uznających za podstawową rzeczywistość idee, świadomość i myśli, wobec których świat materialny ma być czymś pochodnym i wtórnym.
inwersja, szyk przestawny - składniowy środek stylistyczny polegający na zmianie układu wyrazów w zdaniu.
inwokacja - składniowy środek stylistyczny będący rozbudowaną apostrofą rozpoczynającą utwór (zwłaszcza epos); najczęściej jest skierowana do Boga, bóstwa, muzy z prośbą o natchnienie, opiekę.
irenizm - w teologii chrześcijańskiej dążenie do zgody między różnymi grupami wyznaniowymi przez wzajemne ustępstwa doktrynalne; jest wyrazem tolerancji religijnej.
K
kalambur-żart językowy; żartobliwa dowcipna gra słów oparta na dwuznaczności wyrazów lub podobieństwie ich brzmienia.
karykatura - zamierzone wyolbrzymienie charakterystycznych cech postaci, wydarzeń, przedmiotów w celu ich ośmieszenia.
kazanie - przemówienie duchownego (czasem osoby świeckiej o dużym autoryte
cie) do wiernych, wygłaszane podczas nabożeństwa; pełni funkcje dydaktyczne.
klasycyzm - kierunek artystyczny rozwijający się w XVII i XVIII w. Cechują go: nawiązywanie do wzorców antycznych, dydaktyzm, zwrot ku racjonalizmowi, prostota, ład, harmonia, umiar.
kolęda - pieśń religijna o tematyce związanej z narodzeniem Jezusa Chrystusa; utrzymana w radosnej, hymnicznej tonacji, przedstawiająca utrwalony zespół postaci i rekwizytów, śpiewana podczas świąt Bożego Narodzenia.
komedia - jeden z podstawowych, obok tragedii, gatunków dramatu, przedstawiający bohaterów i zdarzenia w sposób wesoły, często satyryczny. Oznacza się nieskomplikowaną fabułą z pomyślnym zakończeniem.
komedia charakterów - komedia, w której efekty humorystyczne polegają głównie na przejaskrawieniu wad ukazanych postaci,
komedia del Parte - rodzaj widowiska scenicznego, powstałego we Włoszech w połowie XVI w., wywodzonego z rozmaitych źródeł: starożytnych form ludowego teatru.
komizm - jedna z kategorii estetycznych, która oznacza zespół osób, cech, sytuacji, zdarzeń, przedmiotów występujących w dziele, pobudzających do śmiechu. Wyróżnia się komizm sytuacji, słowa i postaci.
kompilacja - w literaturze: dzieło (utwór) stanowiące zestawienie lub połączeniem fragmentów dzieł innych autorów (lub niekiedy własnych).
koncept - wyszukany, oryginalny i niespodziewany pomysł, na którym został oparty utwór poetycki, zarówno pod względem budowy, jak i treści.
konceptyzm - kierunek w poezji, zbliżony do marinizmu, obecny w literaturze hiszpańskiej i włoskiej, głównie w XVII w.
L
laicyzacja - proces wyzwalania się różnych dziedzin życia społecznego, kulturalnego, politycznego itp. spod wpływu duchowieństwa; nadawanie świeckiego charakteru.
latynizm - wyraz, zwrot, konstrukcja zdaniowa pochodzenia łacińskiego wplecione w tekst polski.
libertynizm - postawa występująca w XVII i XVIII w.; charakteryzowało ją odrzucanie norm religijnych i obyczajowych, sceptycyzm.
liryka-jeden z trzech podstawowych rodzajów literackich (oprócz epiki i dramatu). Do liryki zalicza się utwory - wypowiadane w formie monologu przez fikcyjną osobę (podmiot liryczny) - które w sposób subiektywny relacjonują przeżycia, uczucia i doznania jednostki.
liryka bezpośrednia - odmiana liryki, która przybiera postać wyznania wprost (podmiot liryczny wypowiada się w pierwszej osobie).
liryka pośrednia - odmiana liryki, w której “ja” liryczne jest ukryte w wypowiedzi pozornie bezosobowej, natomiast może pojawić się bohater liryczny.
list - forma wypowiedzi skierowana do określonego adresata (bądź adresatów), powiadamiająca czymś lub nakłaniająca do jakichś zachowań.
literatura epistolarna, epistolografia-dziedzina piśmiennictwa, dział literatury obejmujący utwory napisane w formie listów.
literatura parenetyczna - literatura nakłaniająca do naśladowania doskonałych wzorców osobowych.
literatura plebejska, sowizdrzalska - określenie pewnego typu anonimowej literatury polskiej z końca XVI i pierwszej połowy XVII w., której cechami wyróżniającymi są: ośmieszenie ideałów kultury oficjalnej, jej świata wartości.
M
makaronizm - obcy wyraz, zwrot lub forma gramatyczna wplecione do zdań w języku rodzimym
maksyma - aforyzm, sentencja.
manieryzm - kierunek artystyczny, który rozwinął się pod koniec XVI w. we Włoszech. Cechował się dążeniem do przesadnej ekspresji, niezwykłości, deformacją form, a także tworzeniem zaskakujących dla odbiorcy efektów artystycznych.
marinizm - styl poetycki baroku włoskiego; jego twórcą był Ciambattista Marino. Marinizm odrzucał renesansową harmonię między treścią utworu a jego formą, kładł szczególny nacisk na formę dzieła, elementy niezwykłości, zaskakujące koncepty, epitety, oryginalne metafory, metafizyka - najogólniejsza nauka filozoficzna, której przedmiotem są podstawowe zagadnienia dotyczące bytu i tego, jakie rodzaje rzeczy istnieją w świecie. metonimia, zwana zamiennią - odmiana metafory; ma na celu zastąpienie nazwy jakiegoś przedmiotu lub zjawiska nazwą innego, pozostającego z nim w uchwytnej zależności.
mistycyzm - postawa zakładająca możliwość duchowego kontaktu z bóstwem, z siłami pozaziemskimi i stawiająca wyżej poznanie intuicyjne niż rozumowe, morał - uogólnienie dotyczące kondycji człowieka i praw rządzących światem; zwykle na początku lub końcu utworu; charakterystyczny dla literatury dydaktycznej, np. bajki.
mowa ezopowa, język ezopowy - pośredni, aluzyjny sposób przekazywania informacji, którego pierwowzorem jest pouczanie przy użyciu paraboli, stosowane w bajkach ezopowych i przypowieściach.
N
nadawca komunikatu - twórca, inicjator komunikatu.
narrator wszechwiedzący - narrator i sprawca narracji, konstrukcja fikcyjna obdarzona świadomością i nieograniczoną wiedzą o świecie przedstawionym, neologizm - morfologiczny środek stylistyczny; wyraz (wyrażenie, zwrot) nowo utworzony w celu nazwania nowych przedmiotów, pojęć.
nowela - utwór epicki niewielkich rozmiarów o wyraźnie zarysowanej akcji, która zmierza do punktu kulminacyjnego. Fabuła noweli zawiera jeden wątek i jeden dominujący motyw zw. sokołem noweli, nurt dworski - nurt kulturowy w polskim baroku, który charakteryzował się: kunsztownym wyrażaniem myśli, posługiwaniem
się konceptami, kontrastowymi obrazami, antytezami, alegoriami, patosem; w warstwie ideowej - fanatyzmem religijnym, nurt szlachecko-sarmacki - nurt kulturowy w polskim baroku, który cechowały: ide-alizacja warstwy szlacheckiej, głoszenie jej wyższości nad innymi stanami, wynoszenie Polski ponad inne narody.
O
oda - gatunek liryczny, patetyczny wiersz pochwalny lub dziękczynny. Wywodzi się z greckiej pieśni na cześć bohaterów, oniryczność - cecha dzieła literackiego (lub filmu), polegająca na wykorzystywaniu wizji sennych do celów kompozycyjnych, do tworzenia konstrukcji fabularnych wykraczających poza ujęcia realistyczne, uzasadnione racjonalnie.
P
pamiętnik - tekst prozatorski, ukazujący minione fakty w świetle przeżyć lub przemyśleń autora.
pamflet- utwór literacko-publicystyczny, często anonimowy; ma na celu ośmieszającą krytykę określonej osoby, grupy, instytucji, panegiryk - utwór na cześć władcy, wodza, wybitnego polityka, sławiący jego bohaterskie czyny, zalety charakteru i umysłu, zasługi dla kraju i poddanych; pisany wierszem, rzadziej prozą, paradoks - twierdzenie wewnętrznie sprzeczne, ujawniające jakąś oryginalną prawdę filozoficzną, moralną, życiową, np. znawca kolorów, najbardziej znany klasowy daltonista.
parafraza - przeróbka tekstu; przekształcenie utworu literackiego, filmowego, teatralnego, paralelizm składniowy - składniowy środek stylistyczny; powtarzalny układ elementów w kolejnych członach tekstu: zdaniach lub wersach (w wierszu), pareneza - pouczenie, nakłonienie, napominanie w utworach literackich zawierających wzór osobowy do naśladowania, pastisz-celowa imitacja stylu danego dzieła, określonego autora lub kierunku artystycznego, będąca formą ujawnienia jego charakterystycznych cech stylistycznych lub mająca charakter żartobliwy.
pastorałka - piosenka ludowa o temacie z życia pasterzy, utwór o tematyce religijno-moralnej (bożonarodzeniowej), paszkwil - odmiana satyry wyróżniająca się dużą siłą ataku personalnego, nastawiona na zniesławienie kogoś, perswazja - nakłanianie, przekonywanie do czegoś; środkami perswazji mogą być: język, obraz, dźwięk, kompozycja, pieśń - gatunek liryczny, w którym został zachowany najdawniejszy, tradycyjny związek liryki z muzyką, poemat-wieloczęściowy duży utwór pisany głównie wierszem, epicki lub liryczny (często łączący oba rodzaje literackie); przybierający w różnych epokach odmienną postać. Do najbardziej znanych odmian poematu należą: poemat opisowy, poemat epicki, poemat dydaktyczny, poemat dygresyjny, poemat heroikomicz-ny, poemat liryczny, poemat heroikomicz-ny - utwór parodiujący epos. postylla - książka gromadząca kazania wraz z komentarzami i objaśnieniami do wybranych tekstów biblijnych, powiastka filozoficzna - gatunek epicki, powstały w epoce oświecenia, służący ilustracji jakiejś tezy filozoficznej. Kompozycyjną podstawą powiastki filozoficznej bywa zwykle wędrówka głównego bohatera.
powieść - wielowątkowy gatunek epicki; utwór prozatorski i narracyjny (czyli zawierający narrację) oraz fabularny, prekursor-pionier; człowiek, którego myśli, dzieła lub czyny otwierają nowe kierunki w sztuce, filozofii, myśli technicznej albow nauce; osoba, która w jakiejś dziedzinie wyprzedza sobie współczesnych, profanum - termin używany najpierw w religioznawstwie, później także w teorii kultury; oznacza to, co nie jest uświęcone, świeckie, przyziemne, dostępne każdemu, przemówienie, mowa - gatunek retoryczny, wypowiedź wygłoszona przed jakimś audytorium w związku z określoną sprawą lub uroczystością, zwykle uprzednio przygotowana i utrzymana w tonie oficjalnym.
przerzutnia-składniowy środek stylistyczny; polega na przeniesieniu części zdania lub jego równoważnika z poprzedniego do następnego wersu - wers nie pokrywa się wówczas z całością składniową, publicystyka - dział piśmiennictwa obejmujący teksty o aktualnych, ważnych ze społecznego punktu widzenia zagadnieniach R
racjonalizm - pogląd filozoficzny uznający, że wszelka wiedza na temat świata pochodzi z rozumu - jest wrodzona lub zdobywana dzięki myśleniu, reportaż - dokumentalne sprawozdanie z aktualnych i rzeczywistych wydarzeń, rodzaj literacki - pojęcie typowe dla literaturoznawstwa polskiego; rodzaj literacki stanowi sposób klasyfikacji dzieła, rokoko - styl artystyczny uważany za schyłkową fazę baroku. Cechują go: zmysłowość, dekoracyjność, wdzięk. Dzieła rokokowe miały służyć zabawie i przyjemności.
S
sacrum - pojęcie obejmujące obszar wartości najwyższych, niepodważalnych, mistycznych; wszystko to, co święte, wzniosłe, darzone czcią, sarmatyzm - formacja kulturowa i zespół cech charakteryzujących mentalność, obyczajowość i kulturę szlachty polskiej od schyłku XVI w. do rozbiorowwXVIll w. satyra - utwór literacki wyrażający dezaprobatę autora wobec przedstawionych zjawisk - zaczerpniętych z konkretnej rzeczywistości lub mających charakter uniwersalny - zawierający elementy karykatury, ironicznego dowcipu lub sarkazmu.
science fiction-fantastyka naukowa; utwory ukazujące życie w przyszłości, sensualizm - pogląd filozoficzny zakładający, że głównym źródłem wiedzy o świecie są wrażenia zmysłowe, sentencja, aforyzm-wypowiedź wyrażająca refleksję filozoficzną lub moralną, sielanka, bukolika, ekloga, idylla-gatunek literacki ukształtowany w starożytności, obejmujący utwory o tematyce związanej z wsią i jej mieszkańcami; elementy lirycz
ne łączą się w nim zwykle z narracyjnymi i dialogowymi.
stopa metryczna - najmniejsza jednostka struktury rytmicznej wersu, strofa saficka - strofa czte rowers owa. strofa stanisławowska - wykształcona w literaturze polskiej.
styl artystyczny - styl, który cechuje utwory należące do literatury pięknej (zarówno poetyckie, jak i prozaiczne oraz dramatyczne).
styl familiarny - odmiana stylu potocznego, który zakłada poufałość, zażyłość emocjonalną między nadawcą komunikatu a jego odbiorcą oraz respektowanie form towarzyskich, grzeczności owych, styl językowy - właściwość tekstu językowego lub grup tekstów, wyrażająca sie w szczególnym doborze środków wyrazu; dobór ten jest uwarunkowany celami, jakie ma spełnić tekst, styl naukowy - styl, w którym są pisane dzieła specjalistyczne z różnych dziedzin nauki (głównie prace naukowe), styl popularnonaukowy - przeznaczony dla szerszego kręgu odbiorców; założenia stylu to: przystępne, obrazowe omówienie problemów naukowych i technicznych, unikanie specjalistycznych terminów bądź też wyjaśnianie ich za każdym razem.
styl potoczny - styl obejmujący sferę codziennych kontaktów językowych człowieka.
styl publicystyczny - styl obecny w tekstach dziennikarskich. Dobór środków językowych zależy od tematyki przekazu oraz od gatunku.
styl rubaszny - odmiana stylu potocznego, która zakłada poufałość, nieprzestrzeganie form towarzyskich, bezceremonial-ność, obecność wulgaryzmów, zgrubień, styl urzędowy - odmiana stylu językowego typowego dla instrukcji, zarządzeń, regulaminów, komunikatów, zawiadomień, aktów prawnych oraz pism urzędowych, stylistyka - nauka o stylu wypowiedzi, stylizacja - kształtowanie wypowiedzi przez naśladowanie pewnego wzorca.
symbol - w dziele literackim, plastycznym, filmowym, a nawet muzycznym element świata przedstawionego (postać, wydarzenie, sytuacja, przedmiot), który ma znaczenie zarówno dosłowne, jak i ukryte, symultanizm - chwyt fabularny polegający na ukazywaniu na przemian wydarzeń rozgrywających się w tym samym czasie, ale w różnych miejscach; technika narracyjna oddająca jednoczesność zdarzeń, sy nekdocha - odmiana metonimii; środek artystyczny oparty na zależnościach ilościowych i zakresowych między zjawiskami, których nazwy zostały użyte zamiennie.
Ś
średniówka - stały międzywyrazowy podział wersu.
środki artystyczne, tropy poetyckie - różnego rodzaju przekształcenia znaczeniowe elementów językowych pod wpływem kontekstu, wywołane celowo, by wyrazić jakiś nowy sens.
T
teoria sokoła - jeden z wyznaczników kompozycyjnych noweli, sformułowany przez Paula HeysegowXIX w.; zgodnie z teorią w noweli ma występować centralny motyw, najczęściej konkretny przedmiot, któremu zostało nadane specjalne, symboliczne znaczenie.
tercy na - strofa trójwersowa, rymowana tak, by środkowy wers pierwszej strofy był powiązany z wersem pierwszym i trzecim strofy następnej (aba bcb cdc itp.), tertrastych - strofa czterowersowa. trawestacja - odmiana parodii; przeróbka danego dzieła, zachowująca jego temat i kompozycję przy równoczesnej zmianie stylu, co służy strywializowaniu, wulgary-zacji, ośmieszeniu.
tren - gatunek liryczny, pieśń żałobna poświęcona zmarłej osobie, tryptyk-w szerszym znaczeniu dzieło, które składa się z trzech części, tyrteizm - model poezji patriotycznej, nawołującej do walki; wywodzi się z twórczości greckiego poety Tyrteusza. utopia - odmiana literatury dydaktycznej wywodząca się z tradycji antycznej.
wątek - ciąg zdarzeń w obrębie fabuły, które skupiają się wokół jednej lub wielu postaci.
wers - najmniejsza cząstka konstrukcyjna wiersza, jedna linijka utworu poetyckiego.
wiersz biały - wiersz bezrymowy.
wiersz sylabiczny, sylabizm - system wer-syfikacyjny uprawiany w literaturze polskiej od renesansu do czasów obecnych.
wiersz sylabiczny nieregularny - odmiana wersyfikacji, która miesza wersy o różnej długości sylabicznej; typowy dla bajki oświeceniowej.
wolnomularstwo, masoneria-tajny ruch o charakterze międzynarodowym powstały w Londynie w 1717 r. Stawiał sobie za cel moralne społeczne doskonalenie człowieka.
wyraz - ciąg morfemów (najmniejszych niepodzielnych cząstek znaczeniowych) połączonych zgodnie z regułami gramatycznymi danego języka.
wywiad - rozmowa przeprowadzona z kimś (zwykle znanym, popularnym, autorytetem wdanej dziedzinie.
Z
zapożyczenie - obcojęzyczny wyraz lub zwrot przeniesiony do języka polskiego; zapożyczenia zostają zwykle w różnym stopniu spolszczone.
zapożyczenie sztuczne - odmiana zapożyczeń, które są tworzone z elementów obcych zgodnie z zasadami języka zapożyczającego.
zapożyczenie właściwe - odmiana zapożyczeń, które przeniesiono do języka polskiego niemal w niezmienionej formie i o tym samym znaczeniu lub nieznacznie zmodyfikowanym.
Źródło: Literatura podręcznik dla klasy 9 Regina Lebiedź