mozok.click » Podręczniki w języku polskim » Biologia » Udomowienie roślin i zwierząt
Інформація про новину
  • Переглядів: 214
  • Автор: admin
  • Дата: 10-03-2018, 00:35
10-03-2018, 00:35

Udomowienie roślin i zwierząt

Категорія: Podręczniki w języku polskim » Biologia

Rośliny były uszlachetnione na różnych terytoriach

Przejście ludzi pierwotnych od polowania i zbieractwa do uprawy roli - tak zwana rewolucja neolityczna - stało się najważniejszym etapem rozwoju ludzkiego społeczeństwa, który radykalnie zmienił przebieg rozwoju całej cywilizacji. Pierwsze próby hodowli roślin uprawnych były podjęte około 10-11 tysięcy lat temu na Bliskim Wschodzie (terytorium współczesnej Turcji, Iraku, Syrii, Izraela i Libanu). To terytorium odegrało szczególną rolę w historii ludzkości: tu uszlachetniono pierwsze rośliny i oswojono większość współczesnych zwierząt domowych. Pod względem kształtu ono przypomina sierp, dlatego często jest nazywane Żyznym Półksiężycem (ryc. 58.1). Najstarszymi roślinami uprawnymi stały się zboża (pszenica i jęczmień), groch i winogrona. Właśnie tu udomowiono kozę, świnię, owcę i krowę.

Badania na temat pochodzenia roślin uprawnych prowadził wybitny biolog Nikołaj Wawiłow. Dzięki naukowym pracom jego i jego zwolenników ustalono, że miejsc, skąd pochodzi większość wszystkich roślin uprawnych, na świecie jest niedużo - mniej niż dziesięć (ryc. 58.2). W tabeli 58.1 podano główne ośrodki pochodzenia wraz z przykładami roślin, które były po raz pierwszy uszlachetnione w każdym ośrodku.



Tabela 58.1. Ośrodki pochodzenia roślin uszlachetnionych

„Zasada Anny Kareniny” wyjaśnia, dlaczego tak niewiele zwierząt zostało udomowionych

Powieść Lwa Tołstoja „Anna Karenina” rozpoczyna się zdaniem, które stało się aforyzmem:

„Wszystkie szczęśliwe rodziny są do siebie podobne, każda nieszczęśliwa rodzina jest nieszczęśliwa na swój sposób”. Aby rodzina była szczęśliwa, niezbędne jest jednoczesne spełnienie wielu warunków (takich, na przykład, jak miłość, wzajemne zrozumienie, zdrowie, dobra materialne), a do nieszczęścia wystarczy, że nie będzie spełniony przynajmniej jeden z nich.


 

Amerykański biolog Jared Diamond w książce „Strzelby, drobnoustroje i żywność. Losy ludzkich społeczeństw: źródła nierówności między narodami” zaproponował zastosować „zasadę Anny Kareniny”, aby wyjaśnić, dlaczego domowych zwierząt jest bardzo mało. On przypuszczał, że dla udomowienia zwierząt potrzebne jest jednoczesne spełnienie wielu warunków, a niespełnienie przynajmniej jednego z nich uniemożliwia udomowienie. Diamond wyróżnił sześć takich warunków dla dużych ssaków roślinożernych:

• niewybredność w żywieniu;

• szybki wzrost;

• zdolność do rozmnażania się w niewoli;

• przyjazny stosunek do człowieka;

• brak skłonności do paniki;

• obecność struktury społecznej z wyraźnie zaznaczoną hierarchią.

Zwierzęta, które nie odpowiadają jednemu lub kilku wymienionym cechom, nie mogą

być oswojone. Otóż „zasada Anny Kareniny” w tym przypadku będzie miała taką postać: „Wszystkie udomowione zwierzęta są podobne do siebie, każde nieudomowione zwierzę jest nieudomowione na swój sposób”.

Mykoła Wawiłow

Urodził się 1887 roku w Moskwie. Studiował w Moskiewskim Instytucie Rolniczym. Jest jednym z najwybitniejszych genetyków, botaników i selekcjonerów.

Znany na świecie przede wszystkim jako autor nauki o ośrodkach pochodzenia roślin uprawnych, autor prawa szeregów homologicznych zmienności dziedzicznej. Odkrył ł i opisał odporność roślin, wniósł istotny wkład w opracowanie nauki o gatunku biologicznym. W wyniku 180 botanicznych wypraw po całym świecie Wawiłow stworzył największą kolekcję nasienia oraz bank genów roślin uprawnych. W1940 roku podczas wyprawy do Zachodniej Ukrainy uczony został aresztowany w Czerniowcach. Śledztwo przeciwko niemu trwało11 miesięcy, Wawiłow był poddany okrutnym torturom. Został skazany na karę śmierci, którą następnie zamieniono na 20 lat łagru. Tortury i głód wyniszczyły organizm wielkiego uczonego i w 1943 roku Mykoła Wawiłow zmarł. W1955 roku został całkowicie zrehabilitowany, a w związku z setną rocznicą urodzin Wawiłowa rok 1987 został ogłoszony przez UNESCO rokiem Wawiłowa.

Nie wszystkie zwierzęta zostały udomowione w imię przyjaźni z nimi

Udomowienie zwierząt, obok rolnictwa, stało się kluczowym czynnikiem rozwoju cywilizacji. Jared Diamond nawet powiązuje postęp czy upadek określonej kultury z obecnością w różnych częściach świata zwierząt, które nadają się do udomowienia. Większość zwierząt udomowiono z początkiem rewolucji neolitycznej i rozwojem rolnictwa, lecz od tej reguły są wyjątki.

Pies jest niewątpliwie pierwszym zwierzęciem udomowionym przez człowieka około 30 tysięcy lat p.n.e. Natomiast udomowienie większości innych gatunków zwierząt odbyło się w epoce rewolucji neolitycznej około 10 tysięcy lat temu. Wszystkie współczesne psy pochodzą od wilków, zdolne są do krzyżowania się z nimi i dają płodne potomstwo, dlatego pies uznawany jest za podgatunek wilka. Pierwotnie psy były wykorzystywane do ochrony i polowania; czasami również jako źródło pokarmu.

Obecnie na świecie istnieje około 525 min psów, które należą do ponad 500 ras (ryc. 58.3).

Kot. Kot domowy pochodzi od dzikiego kota stepowego, obecnie rozpowszechnionego w Północnej Afryce i na określonych obszarach Azji.

Koty zostały udomowione około 10 tysięcy lat temu na obszarze znanego już nam Żyznego Półksiężyca. Prawdziwą plagą roślin uprawnych stały się gryzonie, więc koty były cenione i wykorzystywane do ich tępienia w celu zachowania ziarna. W średniowiecznej Europie był zupełnie inny stosunek do kota. Uznawano go za sługę szatana i często tępiono. To stało się jedną z przyczyn rozprzestrzenienia się gryzoni w średniowiecznych miastach i doprowadziło do wybuchu epidemii dżumy.

Obecnie na świecie żyje ponad 600 min kotów, które należą do ponad 200 ras (ryc. 58.4), ale wszystkie one pod względem genetycznym są bardzo podobne do dzikiego przodka.

Owca, koza i krowa. Owce, kozy i krowy były udomowione podczas rewolucji neolitycznej w regionie Żyznego Półksiężyca na terytorium współczesnej Syrii i Turcji.

Koza - to jedno z najdawniej udomowionych zwierząt. Za przodka kozy domowej uznawana jest koza bezoarowa (ryc. 58.5, A), która również obecnie spotykana jest w dzikiej przyrodzie. Kozy były hodowane dla mięsa, mleka i skór, a także na wełnę i puch.

Przodkiem owcy jest muflon - dziki baran (ryc. 58.5, B), obecnie rozpowszechniony w górzystych regionach Azji i na niektórych śródziemnomorskich wyspach. Owce mają ważne gospodarcze znaczenie przede wszystkim jako źródło wełny. Również mięso owiec wykorzystuje się jako pokarm, zwłaszcza w tych krajach, gdzie ze względów religijnych nie spożywa się wieprzowiny.

Przodkiem domowej krowy był jeden z podgatunków dzikiego byka - tur (ryc. 58.5, C), który obecnie należy do zwierząt wymarłych. Udomowione krowy były

i źródłem mięsa, i siłą pociągową w rolnictwie (do tego zazwyczaj wykorzystywano kastrowanych byków - wołów).

Świnia. Świnia pochodzi od dzika, swobodnie z nim krzyżuje się i należy z nim do jednego gatunku biologicznego. Świnie, podobnie jak większość innych zwierząt, były po raz pierwszy udomowione na Bliskim Wschodzie, lecz prawdopodobnie nieco wcześniej niż kozy, owce i krowy -już 11-13 tysięcy lat temu. Sprzyjała temu ich niewy-bredność i wszystkożerność. Ciekawe jest, że równolegle z udomowieniem na Bliskim Wschodzie odbywało się ich niezależne udomowienie również w Chinach.

Nie zważając na to, że wiele religii (islam, judaizm, niektóre nurty chrześcijaństwa) zabrania spożywania wieprzowiny, hodowla świń - to jedna z najbardziej rozwiniętych branż hodowli zwierząt. Obecnie na świecie jest około miliarda świń - prawie tyle, ile psów i kotów razem wziętych.

Koń. Konie były udomowione nieco później - w przybliżeniu w IV tysiącleciu p.n.e. Dzikie konie były dobrze znane człowiekowi i przy tym jako obiekt polowań. Pierwsze wizerunki rydwanów, zaprzężonych w konie, pojawiły się około II tysiąclecia p.n.e., lecz istnieją archeologiczne dowody tego, że konie zaczęto hodować o kilka tysięcy lat wcześniej, być może początkowo jako źródło mięsa. Prawdopodobnie stało się to w jednej z kultur stepowych.

Za przodka konia domowego uznawany jest dawno wymarły dziki koń - tarpan. Jedynym krewnym konia, który przetrwał do dziś, jest dziki koń Przewalskiego - znikający gatunek, którego osobniki żyją na Ukrainie w rezerwacie Askania-Nowa oraz w strefie czarnobylskiej.


 

Zastanów się

Wybierz jedną poprawną odpowiedź

1

Ośrodkiem pochodzenia ziemniaków i pomidorów, głównych przedstawicieli rodziny psiankowatych, które są przez nas spożywane, jest A Etiopski В Indyjski C Południowoamerykański

D Śródziemnomorski E Południowochiński

2

Największy wkład w określenie podstawowych geograficznych ośrodków pochodzenia roślin uprawnych wniósł

A Wołodymyr Wernadski В Jared Diamond C Mykoła Wawiłow

D Trochym Łysenko E Lew Tołstoj

3

„Zasada Anny Kareniny” była zaproponowana przez Jareda Diamonda, aby wyjaśnić

A dlaczego niektóre zwierzęta były udomowione jednocześnie w różnych częściach świata i niezależnie od siebie В dlaczego stosunkowo niedużo zwierząt mogło być udomowionych C w jakim celu człowiek zaczął udomawiać zwierzęta D jak należy prawidłowo udomawiać zwierzęta E dlaczego zwierzęta domowe powinny być społeczne

4

Dzikim przodkiem krowy jest

A tur В tarpan C bizon D koń Przewalskiego E żubr

5

Udomowienie psa odbyło się

A w okresie rewolucji neolitycznej, czyli około 10 tysięcy lat temu В na długo przed rewolucją neolityczną, około 30 tysięcy lat p.n.e.

C jednocześnie z pojawieniem się rodzaju Człowiek, czyli kilka milionów lat temu D jednocześnie z udomowieniem kota E jednocześnie z udomowieniem konia

Sformułuj odpowiedź w postaci kilku zdań

6

Wskaż geograficzne pochodzenie roślin uprawnych - składników tradycyjnego barszczu ukraińskiego.

7

Spróbuj wyjaśnić z punktu widzenia „zasady Anny Kareniny” w interpretacji Jareda Diamonda, dlaczego nigdy nie udomowiono słonia i niedźwiedzia.

8

Dlaczego pies został udomowiony jeszcze przez człowieka pierwotnego, a kot -tylko wraz z rozwojem rolnictwa?

9

Po co człowiek udomowił zwierzęta? Co jest wynikiem tego procesu?

Znajdź odpowiedź i postaraj się zrozumieć istotę problemu

10

Zastanów się, czy są wyjątki od „zasady Anny Kareniny”, którą zaproponował Jared Diamond. Z czym one mogą być związane? Czy można uzupełnić listę Diamonda?

11

Jak Mykole Wawiłowowi udało się określić ośrodki pochodzenia roślin uprawnych?

Dowiedz się samodzielnie i opowiedz innym

12

Czy można zastosować „zasadę Anny Kareniny” do roślin uprawnych? Spróbuj sformułować dla roślin uprawnych cechy, które będą niezbędne do uprawy tych roślin w gospodarstwie rolnym.

13

Dzięki metodom biologii molekularnej i genetyki znacznie zwiększyła się nasza wiedza o pochodzeniu i rozpowszechnieniu zwierząt domowych. Jakie odpowiednie dane naukowe otrzymano na podstawie analizy DNA kota, psa i innych zwierząt domowych?

 

Źródło: Biologia podręcznik dla klasy 9 Szałamow

 






^