mozok.click

1. Jakich okresów historii powszechnej uczyliście się w ubiegłym roku? Wymieńcie ich granice chronologiczne. 2. Wymieńcie wydarzenia historii powszechnej końca XV—XVIII w., które uważacie najważniejszymi. Wytłumaczcie swój wybór. 3. Jakie zmiany podstawowe zaszły na świecie w tym okresie? 4. Wskażcie na mapie państwa, z wydarzeniami w których zapoznaliście się w ubiegłym roku.

Miejsce drugiej części Czasów Nowożytnych w historii powszechnej. W tym

roku szkolnym będziecie kontynuowali zapoznawanie się z wydarzeniami Historii Nowożytnej, albo Historii Czasów Nowożytnych. W ubiegłym roku poznawaliście wydarzenia końca XV — końca XVIII w. W tym roku dowiecie się, co wydarzyło się na świecie pod koniec XVIII - na początku XX w. Jak widzicie, przedmiotem waszej nauki jest XIX w., dlatego niektórzy badacze nazywają ten okres Nowożytności „długi" XIX wiek.

W drugiej części Historii Nowożytnej, która stała się epoką modernizacji, doszło do sporych ważnych zmian w życiu ludzi. Mianowicie w państwach Europy Zachodniej oraz Ameryki, które nazywają Zachodem, ukształtowało się społeczeństwo industrialne. Jego powstanie uzasadniły zmiany jakościowe w różnych dziedzinach życia człowieka.

W tym okresie na świecie zaszły procesy modernizacji społecznej. Na ogół badacze wyodrębniają kilka jej typów. Tak więc ze względu na postać bywa ona pokojowa, ewolucyjna, w postaci reform przeprowadzanych przez władzę, oraz niepokojowa, rewolucyjna, jako zdecydowane burzenie poprzez przemoc tego, co przeszkadza rozwojowi społeczeństwa. Ze względu na treść modernizację społeczną dzielą na taką, która wprowadzana jest odpowiednio do wymogów czasu oraz taką, którą przeprowadzają, żeby dorównać innym państwom, pokonać odstawanie od nich.

Okresy historii powszechnej

Życie gospodarcze społeczeństwa industrialnego. W państwach Zachodu początek kształtowania się społeczeństwa industrialnego był powiązany z początkiem rewolucji przemysłowej, która stopniowo szerzyła się w Europie od zachodu na wschód z Wielkiej Brytanii.

Nowa produkcja przemysłowa rozwijała się na podstawie wolnej konkurencji, kiedy producenci towarów prowadzili walkę jeden z drugim o lepsze warunki produkcji i sprzedaży towarów. Wolna konkurencja była czynnikiem

decydującym rozwoju gospodarczego i jednocześnie wywoływała jego niestabilność.

W okresie kryzysu przedsiębiorstwa bankrutowały, a setki tysięcy najętych pracowników zwalniano z pracy. W wyniku tego kryzysy wywoływały liczne protesty społeczne i przyczyniały się do potrzeby poszukiwania dróg do doskonalenia systemu gospodarczego. Z kształtowaniem się społeczeństwa industrialnego były powiązane zmiany strukturalne w gospodarce: jeśli wcześniej jej podstawą było rolnictwo, to teraz pierwsze miejsce zajął przemysł. W rolnictwie Wielkiej Brytanii oraz stanów północnych USA, a następnie również innych państw zaczęli stosować maszyny rolnicze.

Rozwijał się handel, w którym istotne miejsce zajęły stosunkowo tanie towary fabryk i hut przeznaczone dla konsumenta masowego. W handlu światowym uwidaczniał się podział na czołowe państwa przemysłowe Zachodu, które były producentami wyrobów fabryk i hut oraz odbiorcami tanich surowców, a także państwa będące rynkiem zbytu tych towarów i dostawcami surowców. Do tych ostatnich należeli państwa Wschodu i Ameryki Łacińskiej. Jednak i w państwach Zachodu tempo rozwoju gospodarczego było niejednakowe oraz znacznie się różniło.

Modernizacja - zmiany w społeczeństwie, powiązane z potrzebą przekształcenia wszystkich dziedzin życia odpowiednio do współczesnych wymogów.

Społeczeństwo industrialne („industria" - synonim wyrazu „przemysł") - społeczeństwo, w którym zakończono proces tworzenia dużego, technicznie rozwiniętego przemysłu jako podstawy i sektora przewodniego gospodarki oraz odpowiednich struktur społecznych.

Zmiany w życiu politycznym i społecznym. Decydujący wpływ na życie polityczne państw Zachodu w drugiej części Historii Nowożytnej miała Wielka Rewolucja Francuska końca XVIII w., która wysunęła idee wolności, równości i braterstwa. W państwach Zachodu stopniowo zatwierdzały się podstawy państwa prawa, zasadami których było zwierzchnictwo ustaw, wolność polityczna oraz swoboda przedsiębiorczości. Kształtowały się podstawy demokracji z wyborem organów władzy, ogólnym prawem wyborczym, podziałem władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. W państwach przewodnich świata trwało stopniowe kształtowanie zasad równouprawnienia obywatelskiego i demokracji parlamentarnej.

Równouprawnienie obywatelskie - korzystanie przez ludność pewnego państwa z jednakowych praw i obowiązków w statusie jego obywateli.

Demokracja parlamentarna - rodzaj rządzenia przez naród, w której podstawowym ośrodkiem koncentracji działalności ustawodawczej w państwie jest parlament.

Podstawowymi postaciami państwa w krajach Europy Zachodniej i Ameryki stały się republiki (parlamentarne lub prezydenckie) oraz monarchie

Jaką informację o zmianach w rozwoju czołowych państw świata w XIX w. można uzyskać z ilustracji?

(parlamentarne lub konstytucyjne). Procesy rozwoju politycznego państw dążyły dwoma różnymi drogami - reform lub rewolucji.

Ważną rolę w życiu politycznym państw zaczęły pełnić partie polityczne. Były to dobrowolne zrzeszenia zwolenników pewnych ideałów społecznych mające na celu zdobycie władzy zgodnie z prawem, czyli w drodze wyborów, oraz realizację swego programu. Podstawą zasad ideowych partii politycznych były pewne kierunki myśli społeczno-politycznej XIX w., podstawowe z których były następujące:

► konserwatyzm — zespół prądów ideowo-politycznych, zwolennicy których opierali się na zasadach tradycji i dziedziczności w rozwoju społecznym, występowali za zachowanie dominującej roli państwa i kościoła w życiu społeczeństwa, nie popierali rewolucji oraz radykalnych reform;

► liberalizm - prąd ideowo-polityczny łączący zwolenników ustroju parlamentarnego, wolności przedsiębiorczości prywatnej oraz demokratyzacji życia społecznego. Liberałowie występowali za osiągnięcie zmian w społeczeństwie drogą legalną (zgodną z prawem) za pomocą reform oraz przeciwko rewolucji jako środka rozwiązania sprzeczności społecznych;

► radykalizm - prąd ideowo-polityczny, zwolennicy którego występowali za przeprowadzenie zdecydowanych i głębokich zmian w życiu politycznym i społeczno-gospodarczym. Mimo dużej różnorodności prądów radykalnych (anarchizm, socjalizm, komunizm i in.), łączył ich negatywny stosunek tak do starego - stanowego - ustroju, jak również do nowego — burżuazyjnego;

► nacjonalizm - prąd ideowo-polityczny, który powstał w XIX w. oraz połączył zwolenników uznania pierwszeństwa czynnika narodowego w rozwoju społecznym.

W życiu społecznym zachodniego społeczeństwa przemysłowego ważne znaczenie mieli przedsiębiorcy oraz pracownicy najęci. Przedsiębiorcy, którzy pełnili ważną rolę w życiu gospodarczym społeczeństwa, byli zainteresowani uzyskaniem możliwości wpływu na politykę państwa metodami parlamentarnymi zgodnymi z prawem.

Na początku XIX w. w państwach Zachodu pracownicy najęci byli bezprawną i społecznie bezbronną warstwą społeczeństwa. Walka pracowników o swoje prawa stała się jednym z czynników podstawowych określających stabilność społeczeństwa w tych państwach.

Nacja - duża grupa ludzi powiązanych wspólnymi tradycjami i obyczajami, uczuciem jednorodności społecznej oraz wspólnymi zainteresowaniami. Jej cechami decydującymi zwykle uważają wspólny język, religię, tradycje, historię oraz mniej więcej kompaktowe położenie geograficzne.

Odrodzenie narodowe - procesy, powiązane obudzeniem świadomości narodowej narodów bezpaństwowych Europy, które rozpowszechniły się w XIX w. Ze względu na treść i postać odrodzenie narodowe faktycznie było nacjo-twó reżym.

W ciągu XIX w. został zburzony tradycyjny stanowy system podziału społeczeństwa. Miejsce człowieka w nim określało się już tym, co osiągnął dzięki własnym wysiłkom.

W „długim” stuleciu zaczęły się procesy kształtowania nacji. We Francji temu sprzyjała rewolucja z lat 1789—1799. W Niemczech i we Włoszech tworzenie nacji zakończyło się w drugiej połowie stulecia po zwalczeniu rozdrobnienia politycznego i zjednoczenia państwa. O wiele bardziej skomplikowanie ten proces odbywał się w Cesarstwie Austriackim, w którym Austriacy wynosili tylko jedną czwartą ludności oraz prowadzili politykę germanizacji innych, przeważnie słowiańskich narodów zamieszkujących państwo. W wyniku szerzenia się w państwach Zachodu wyobrażeń o tym, że każda nacja posiada prawo do bycia wolną oraz żyć własnym życiem politycznym, odrodzenie narodowe narodów bezpaństwowych stało się ważnym składnikiem życia społeczno-politycznego państw Zachodu XIX w.

Człowiek w warunkach społeczeństwa industrialnego. W XIX w. w Europie zauważalnym był szybki wzrost liczby ludności. W ciągu lat 1800—1900 ten wskaźnik zwiększył się z 190 min do 420 min osób. Kształtowanie się społeczeństwa industrialnego w państwach Zachodu wywołało zmiany w życiu człowieka. Jeśli wcześniej przeważająca część ludności mieszkała na wsiach i pracowała na roli, to teraz zwiększała się liczba mieszkańców miast, w których znajdowały się fabryki i huty. Wysokim poziomem urbanizacji cechowały się rejony przemysłowe. Jednak gwałtowny wzrost liczby mieszkańców zaostrzył tu problemy społeczne.

Urbanizacja - proces zwiększenia liczby miast i ludności w nich oraz zwiększenie ich roli w życiu gospodarczym i kulturalnym społeczeństwa.

Ludność państw Europy i USA w XIX w., min osób

1. W którym państwie tempo wzrostu ludności w tym okresie było największym? Dzięki czemu, waszym zdaniem, było to uzasadnione? 2. Jakie państwo miało największą liczbę ludności na początku oraz pod koniec XIX w.?

Cechą szczególną XIX w. w państwach Zachodu stały się istotne ze względu na skalę migracje ludności, która wyruszała do dużych miast lub innych państw w poszukiwaniu lepszego losu. Procesy migracyjne odbywały się w postaci emigracji lub immigracji.

Wzrost liczby miast i ludności przede wszystkim uzasadniły procesy powiązane z rewolucją przemysłową oraz industrializacją. Tak w 1800 r. w Europie było tylko 17 miast z ludnością ponad 100 tys. osób, a mieszkańcy miast wynosili około 5 min osób. W 1890 r. takich miast było już 103, a liczba ogólna ludności miejskiej zwiększyła się sześciokrotnie. Ludność czterech miast przekroczyła 1 min osób: to Londyn, Paryż, Berlin, Wiedeń.

Migracja - przesiedlenie się ludności, przemieszczanie się kapitałów wewnątrz państwa oraz poza jego granice.

Emigracja - wymuszone lub dobrowolne przesiedlenie się ludności do innych państw z przyczyn gospodarczych, politycznych lub religijnych.

Immigracja - wjazd obcokrajowców do państwa na trwały lub stały pobyt.

Jednym ze źródeł urbanizacji była również migracja ludności tak wewnątrz państwa, jak również między państwami, kontynentami. Podstawowy potok migrantów był skierowany na duże ośrodki przemysłowe oraz USA. Najpierw byli to emigrancji pochodzący z Anglii, Niemiec, Skandynawii. Natomiast pod koniec XIX w. podstawą emigrantów byli przesiedleńcy z Włoch oraz państw Europy Wschodniej. Oprócz USA ludność z Europy wyruszała również do Ameryki Łacińskiej oraz do kolonii.

Wielka Rewolucja Francuska końca XVIII w. zapoczątkowała na Zachodzie ruch kobiet o równość ich praw względem mężczyzn. Ta walka

kobiet o emancypację trwała w ciągu całego XIX w. Dążyła ona w trzech kierunkach: w edukacji, w prawach na własność oraz prawach wyborczych. Najtrwalszą stała się walka o prawa wyborcze kobiet. Kobiety walczące o

prawa wyborcze nazywano sufrażystkami. Organizowały one wystąpienia i demonstracje, starcia z policją. Na początku XX w. ruch kobiet stał się bardziej zorganizowany. W Anglii na jego czele stanęła Emmeline Pankhurst (1858-1928). W 1914 r. prawa wyborcze zostały nadane kobietom państw skandynawskich, Australii i Nowej Zelandii, w 1918 r. -Anglii, w 1919 r. - Niemiec, w 1920 r. — USA.

Sufrażyzm stał się poprzednikiem feminizmu - bardziej szerokiego ruchu kobiet o swoje prawa, który rozwinął się w XX w.

Emancypacja - uwolnienie od zależności, ucisku; zniesienie ograniczeń, stronniczości i in. Emancypacja kobiet przewidywała przede wszystkim przekazanie im równych z mężczyznami praw w życiu społecznym, pracowniczym i rodzinnym.

Sufrażyzm - ruch kobiecy o nadanie równych z mężczyznami praw wyborczych.

Feminizm - ruch społeczny występujący o równe prawa kobiet we wszystkich dziedzinach życia, obrona potrzeb szczególnych kobiet powiązanych z ich różnicami fizjologicznymi względem mężczyzn.

Rozwój społeczny. W XIX w. pod wpływem zmian gospodarczych gwałtownie zmieniała się również struktura społeczna ludności. W Nowożytności otwarły się nowe możliwości przed tymi, czyi pradziadkowie nie należeli do wielmożów. Intelekt, edukacja, zdolności komunikatywne, wytrwałość - to nie cała lista cech umożliwiających osiągnięcie sukcesów w życiu. Stare stany szybko się burzyły, a na ich podstawie powstawały nowe klasy oraz grupy.

Zmiany wymuszały również dostosowywanie się starych warstw społeczeństwa. Arystokracja w większości krajów Europy jeszcze zachowywała przywileje dziedziczne, była ona również podstawą wyższych urzędników, dyplomacji oraz oficerów. Jednak wraz z kształtowaniem się społeczeństwa industrialnego arystokracja rodowa gwałtownie traciła swój wpływ w społeczeństwie.

Przedstawiciele starej arystokracji, którzy uświadomili zmiany, zaczęli prowadzić działalność gospodarczą, opanowali zawody powiązane z bankowością, zakładali przedsiębiorstwa przemysłowe. Próbując zachować władzę i bogactwo pragnęli zostać rodziną posiadaczy znacznych kapitałów, którzy nie należeli do ich grona. W wyniku takiego połączenia ksztaałtowała się warstwa klasy wyższej.

Mimo potęgi klasy wyższej znaczne wpływy w społeczeństwie końca XIX w. zaczęła uzyskiwać klasa średnia: przedsiębiorcy, urzędnicy, ludzie „wolnych zawodów” (inżynierowie, lekarze, wykładowcy, prawnicy i in.). Naukowcy wyodrębniają kilka cech podstawowych według których tego łub innego człowieka można zaliczyć do klasy średniej: stabilność sytuacji materialnej, ale taka, która umożliwia życie nie pracując; wykształcenie; możliwość wynajęcia sług i in. Uważa się, że klasa średnia nadaje społeczeństwu

stabilność, ponieważ nie pragnie zagarnąć cudze mienie, jak to robili biedni, i nie wywołuje zazdrości, jak u bogatych.

Największą, ze względu na liczbę, nową klasą społeczeństwa była klasa robotników, która w ciągu stulecia również doznała zmian. Tak więc doszło do jej wzrostu (od 20 min osób w latach 70. XIX w. do 40 min w 1900 r.) oraz rozwarstwienia ze względu na poziom dochodów i kwalifikacji. W najlepszej sytuacji byli robotnicy wysoce wykwalifikowani, których nazywano arystokracją robotniczą. Podstawową masą pracowników byli robotnicy niższej warstwy, którzy dostawali mizerne płace. Wszelkie nieszczęścia — choroby, wypadki, starość i in. — stawiali robotnika oraz jego rodzinę w skomplikowaną sytuację. Brak systemu ubezpieczeń społecznych doprowadzał tych ludzi do żebrackiego istnienia.

Rozwój przemysłu umożliwił zaangażowanie do pracy na przedsiębiorstwach kobiet i dzieci.

Pod koniec stulecia kobiety wynosiły 15 % robotników. Mimo to doznawały one dyskryminacji w opłacie pracy, brakowało ustaw chroniących kobiet przed negatywnym wpływem produkcji. Wiele kobiet pracowało jako obsługa domowa, zajmowały się pracą codzienną. Pojawiły się zawody, które kojarzyły się z kobietą: telefonistka, maszynistka, sekretarka.

W XIX w. aktywnie korzystano również z pracy dzieci. Dopiero pod koniec stulecia zostały uchwalone ustawy zakazujące ją.

Należy nadmienić, że pod koniec XIX w. realny dochód robotników w państwach Europy wzrósł o 30—50 %. Umożliwiło to z kolei lepsze odżywianie się, ubieranie się i nawet wydatki pieniędzy na rozrywkę. Doszło również do skrócenia dnia pracy z 14—16 godzin do 8-12 godzin. W niektórych państwach zostało to podane w ustawach.

Społeczeństwo tradycyjne - społeczeństwo, w którym nad człowiekiem panują dawne tradycje i obyczaje, w których człowiek nie wyobraża siebie oddzielnie od natury. Takie społeczeństwo jest negatywnie nastawione na przyjęcie wszelkich nowości.

Państwa Wschodu. Wschodem nazywają państwa Azji i Afryki, w których w XIX w. kontynuowały swój rozwój społeczeństwa tradycyjne cywilizacji muzułmańskiej, indyjsko-południowoazjatyckiej oraz chińsko--dalekowschodnich. Do nich należała większość ludności świata.

Te cywilizacje miały szczególne osiągnięcia w rozwoju gospodarczym, społeczno-politycznym i kulturalnym, lecz dzięki wyzwaniu Europejczyków doznawały zmian — tak pozytywnych, jak również negatywnych.

W XIX w. państwa Zachodu, opierając się na swojej przewadze gospodarczej, nasiliły natarcie na państwa Wschodu, zaczęły burzyć w nich podstawy społeczeństw tradycyjnych i dzielić ten region na kolonie, zależne państwa oraz strefy wpływu. Właścicielami największych posiadłości kolonialnych były Wielka Brytania, Francja, Niderlandy. Państwa Wschodu rozpoczęły walkę narodowo-wyzwoleńczą przeciwko kolonizatorom, która stała sie jednym z najważniejszych zjawisk historii powszechnej XIX w.

Wnioski

• W 9. klasie będziecie się uczyli drugiej części Historii Nowożytności ogarniającej wydarzenia końca XVIII - początku XX w.

• W państwach Zachodu ten okres nazywają epoką modernizacji. W życiu gospodarczym odbywało się tu kształtowanie społeczeństwa industrialnego, co z kolei było powiązane z początkiem rewolucji przemysłowej.

• W życiu społeczno-politycznym państw zachodnich tego okresu decydującymi były zmiany, powiązane z burzeniem „starego porządku” i zatwierdzeniem zasad demokracji.

• Rozwój państw Wschodu, w których zachowały się społeczeństwa tradycyjne, w XIX w. odbywał się pod naciskiem państw Zachodu, które gospodarczo przeważały, oraz stopniowego uświadomienia potrzeby przeciwdziałania mu.

Pytania i polecenia

1. Którego okresu historii powszechnej będziecie się uczyli w 9 klasie? 2. Co to jest społeczeństwo industrialne? 3. Co to jest urbanizacja? 4. Wymień podstawowe warstwy społeczeństwa końca XIX w. 5. Jakie zmiany zaszły w życiu kobiet w XIX w.? 6. Jakie cechy charakteryzowały społeczeństwo tradycyjne?

7. Jakie zmiany zaszły w gospodarce państw zachodnich w okresie kształtowania się społeczeństwa industrialnego? 8. Scharakteryzuj nowe zjawiska w życiu politycznym i społecznym państw Zachodu w XIX w. 9. Jak zmieniało się życie człowieka w warunkach społeczeństwa industrialnego?

10. Ułóż w zeszycie tabelę „Zmiany w rozwoju państw Zachodu w XIX w."

11. Wskażcie na mapie atlasu czołowe państwa Europy oraz świata, które będziecie rozpatrywać w tym roku. Wymień ich stolicy. 12. Połączcie się w małe gruypy oraz omówcie, jaką rolę pełnił „długi" XIX wiek w postępowym rozwoju człowieczeństwa.

13. Napiszcie esej na temat „W jakim celu uczymy się historii".

Źródło: Historia powszechna podręcznik dla klasy 9 Hisem