1. Kiedy i jak doszło do zjednoczenia Włoch? 2. Kim jest G. Garibaldi? Jaką rolę pełnił w historii zjednoczenia Włoch?
Włochy po zakończeniu zjednoczenia. 3 października 1871 r. doszło do wydarzenia historycznego: zgodnie z wynikami referendum Rzym stał się częścią Włoch, tym zakończyło się zjednoczenie państwa. Jednak zapłaciły za to wysoką cenę: dwie wojny przeciwko Austrii, utrzymanie dużego wojska i floty, uznanie zobowiązań finansowych byłych państw włoskich osłabiły i tak słabą kondycję finansową. Do tego dodał się brak znaczącego zaplecza przemysłowego, niski poziom rolnictwa, bieda i analfabetyzm większości ludności. Ale rządząca elita była pełna chęci przekształcenia Włoch na wielkie państwo.
Nowe zjednoczone państwo ze względu na formę rządzenia było monarchią konstytucyjną. Władza ustawodawcza należała do króla i parlamentu. Parlament składał się z dwóch izb: wyższa - Senat, którego członkowie byli powoływani dozgonnie, i niższa - Izba Deputowanych, których wybierano. Prawo głosu posiadali mężczyźni, którzy osiągnęli 25 rok życia, umieli czytać i pisać, a także posiadali pewny majątek. Takich z 27 min mieszkańców było 600 tys. osób (2 % populacji). Władza wykonawcza całkowicie należała do monarchy, który również dowodził wojskiem, wypowiadał wojnę i zawierał pokój, mianował premiera.
Zgodnie z Konstytucją wszyscy obywatele byli równi wobec prawa, zagwarantowano im podstawowe prawa i swobody.
Istotną rolę w życiu politycznym pełnił Kościół katolicki. W 1871 r. król podpisał ustawę, zgodnie z którą papież ogłosił siebie osobą świętą i nienaruszalną. Na utrzymanie dworu papieskiego państwo przekazywało niezbędne fundusze, ale jego posiadłości terytorialne ograniczono Pałacem Watykańskim i jeszcze kilku budynkami.
Papież miał prawo do utrzymywania stosunków dyplomatycznych z innymi krajami.
Po utworzeniu jednego państwa walkę polityczną między sobą prowadziły dwie partie (dokładnie bloki polityczne): historyczna prawa lub „prawi" i historyczna lewa lub „lewi".
„Prawi” reprezentowali interesy arystokracji ziemskiej, finansistów, „lewi” - przemysłowców. Po kolei obejmując władzę, byli jednomyślni w dążeniu do przekształcenia Włoch na wielkie państwo. Główne różnice między nimi tkwiły w ich poglądach na politykę wewnętrzną. Pod koniec XIX — na początku XX w. wraz z rozszerzeniem praw wyborczych liczba partii politycznych wzrosła. W 1892 r. powstała Socjalistyczna Partia Włoskich Robotników (od 1895 r. - Włoska Partia Socjalistyczna), w 1895 r. — Włoska Partia Republikańska, która, oprócz ideałów republikańskich, popierała prawa demokratyczne i socjalistyczne, a także radykalna, która kontynuowała rewolucyjne tradycje G. Mazzini i G. Garibaldi. Po wejściu do pontyfikatu Piusa X aktywnie zaangażował on w walkę polityczną Kościół katolicki, z działalności politycznej którego został zniesiony zakaz. Te partie znacząco nie zmieniły równowagi sił między „lewymi” i „prawymi”, które były uosobieniem kierunku liberalnego i konserwatywnego rozwoju państwa.
Rozwój gospodarczy. Zjednoczenie państwa stworzyło warunki do aktywnego rozwoju gospodarczego. Ale warunki wyjściowe okazały się zbyt słabe. Rynek krajowy był wąski, przemysł słabo rozwinięty, co więcej, tylko na Północy państwa. Większość ludności żyła w ubóstwie pracując w gospodarstwach właścicieli majątków. Brakowało zasobów naturalnych. W ciągu pierwszych 20 lat po zjednoczeniu tempo rozwoju państwa było niskie, ale w tym okresie nastąpiły zmiany strukturalne w gospodarce, sferze socjalnej, które stały się podstawą wzrostu przemysłu końca XIX -początku XX w.
W rolnictwie duże gospodarstwa właścicieli ziemskich wciągane były w stosunki rynkowe, kształtowała się jego specjalizacja oraz koncentracja na głównych obszarach: zbożowy; uprawa winogron, cytrusów i oliwek; hodowla bydła.
Pod koniec XIX w. państwo zaczęło aktywnie ingerować w procesy gospodarcze. Na jego koszty powstała sieć kolei żelaznej, wydawano dotacje (pomoc finansową) oraz zamówienia państwowe przemysłowcom. Część przedsiębiorstw była pod kontrolą ministerstwa wojskowego, kształtowały się monopole państwowe na niektóre rodzaje produkcji. Dzięki wsparciu państwa na początku XX w. powstały zrzeszenia monopolistyczne, które kontrolowały większa część przemysłu. Największe banki państwa - Bank Rzymski, Włoski Bank Komercyjny — przez spółki akcyjne kontrolowały całe branże przemysłu.
Jeszcze jedną cechą rozwoju przemysłowego była jego nierównomierność: Północ kraju była uprzemysłowiona, z relatywnie wysokim poziomem życia i zatrudnienia ludności, podczas gdy Południe pozostawało rolniczym dodatkiem z niskim poziomem życia i dominacją pozaekonomicznych metod wyzysku chłopstwa.
Emigracja zarobkowa - zjawisko życia gospodarczego cechujące się wyjazdem ludności aktywnej zawodowo z obszarów przeludnienia rolniczego lub spadku gospodarczego do pracy lub stałego zamieszkania na inne tereny, do innych państw.
W latach 1900—1914 produkcja przemysłowa wzrosła o 90 %. Włochy z kraju rolniczego stały się krajem rolniczo-przemysłowym. Jednak pomimo wysokich wskaźników gospodarczych, nie nadążały one za wiodącymi krajami i pod względem dochodów na jednego mieszkańca posiadały ostatnie miejsce wśród krajów Europy.
Emigracja zarobkowa. Kształtowanie się stosunków rynkowych, uprzemysłowienie wywierały wpływ na włoskie społeczeństwo. Przemysł, który rozwijał się, doprowadził do powstania warstwy najemnej siły roboczej, która była wyzyskiwana. Jednak nie mógł on wchłonąć całą masę chłopstwa, które bankrutowało i szukało lepszego losu w miastach, a także przyrostu naturalnego ludności na skutek wybuchu demograficznego. Nadwyżka siły roboczej doprowadziła do masowej emigracji zarobkowej do
USA, Niemiec, Francji, Szwajcarii, Brazylii,
Argentyny. Ogólnie rzecz biorąc Włochy opuściło 7,7 min osób. Jednak to nie rozwiązało problemu bezrobocia i ubóstwa ludności większej części kraju, zwłaszcza na Południu i na wyspie Sycylia.
Z jednej strony, emigracja stała się tragedią narodową, ponieważ kraj stracił większość aktywnej, czynnej zawodowo części ludności; z drugiej - Włochy otrzymywały dodatkowy kapitał za rachunek pieniędzy, które emigranci przekazywali na ojczyznę swoim bliskim. Jednak wszyscy wyjechać nie mogli i nie chcieli. Sytuacja ubóstwa doprowadzała ludność do otwartej manifestacji niezadowolenia: wybuchały strajki robotników (Mediolan,
1898 r.), powstania chłopów (wyspa Sycylia, lata 1893—1894). Aktem zemsty za ciężki los swoich rodaków w kraju i za granicą stało się zabójstwo króla Umberto I (lata 1878—1900) dokonane przez emigranta, który wrócił z USA, anarchistę Gaetano Bresci.
Era liberalna G. Giolittiego. Wydarzenia, które miały miejsce pod koniec XIX w., zmusiły koła rządzące do rozpoczęcia reform. Reformy te, które zaczęły się na początku XX w. weszły do historii jako Era liberalna lub „Era Giolittiego" od nazwiska działacza politycznego Giovanni Gio-litti. Pełnił ważną rolę w historii Włoch w tym okresie. Zostając w 1903 r. premierem G. Gio-litti zapoczątkował reformy na dużą skalę, które przeniosły włoskie społeczeństwo na nowy poziom rozwoju.
W sferze gospodarczej przyczynił się do rozwoju handlu i przedsiębiorczości, zwiększenia rynku wewnętrznego, przeprowadzał działania w celu wzmocnienia roli państwa w procesach gospodarczych (znacjonalizował koleje, dawał zapomogi socjalne i zamówienia, korzystne kredyty), uporządkował finanse i długi kraju. Wszystko to zapewniło szybki wzrost gospodarczy, zwłaszcza na Północy, gdzie pojawiły się potężne ośrodki przemysłowe.
Dla usunięcia napięcia społecznego i wzmocnienia tendencji demokratycznych G. Giolitti przeprowadził dwie reformy wyborcze, które przyczyniły się do rozwoju praw wyborczych: otrzymało je 25 % ludności. Usunięto ograniczenie na zakładanie organizacji robotniczych i związków zawodowych, przyznano prawo do strajków. Wprowadzono prace społeczne i kodeks pracy, co z kolei ograniczało godziny pracy oraz zakazywało pracę nocną dla kobiet i nastolatków.
Jednak reformy nie nadążały za wymogami czasu. Stabilność polityczna i wzrost gospodarczy były zbyt kruche, co później potwierdziło udział Włoch w I. wojnie światowej.
Polityka zagraniczna. Pragnienie Włoch do zostania wielkim mocarstwem określało politykę zagraniczną kraju: podboje kolonialne - główna cecha potęgi. Do prowadzenia wojen kolonialnych potrzebne były wojsko i marynarka.
W latach 80-tych XIX w. podstawowym kierunkiem ekspansji kolonialnej stała się Afryka Północno-Wschodnia. W 1885 r. wojska włoskie zdobyły miasto Massawa na wybrzeżu Morza Czerwonego, co stało się podstawą do podboju pierwszej kolonii — Erytrei. W 1888 r. Włochy ogłosiły swój protektorat nad Somalią, ale otrzymały tylko część kraju (resztę zajęły Anglia i Francja).
Dalsze aspiracje kolonialne Włoch zostały ukeirunkowane na Etiopię. Jednak plany te nie zostały zrealizowane. W latach wojny 1895—1896 koło miasta Adua 17-tysięczne wojsko włoskie zostało pokonane przez 100-ty-sięczne abissyńskie (etiopskie). Ta porażka została zinterpretowana jak hańba narodowa: dowódca wojsk został wsadzony do więzienia, premier podał się do dymisji. Z planów utworzenia cesarstwa kolonialnego tymczasowo zrezygnowano.
W sprawach europejskich polityka zagraniczna określana była zawartą w 1888 r. umową sojuszniczą z Niemcami i Austro-Węgrami, skierowaną głównie przeciwko Francji.
Antyfrancuski charakter polityki zagranicznej był uzasadniony tym, że Francja w czasach Napoleona III zabrała Włochom Sabaudię i Niceę, przeszkadzała ekspansji Włoch do Afryki (okupowała Tunezję i zajęła Somalię), na Bałkany i Bliski Wschód. Dopiero w czasie wojny 1911 r. Włochom udało się zabrać Cesarstwu Osmańskiemu Libię oraz wyspy Dodeka-nez na Morzu Egejskim.
Wnioski
• Koła rządzące Włoch po zjednoczeniu pragnęły uczynić kraj mocarstwem. Jednak możliwości przemysłowe i finansowe państwa nie odpowiadały temu celowi. Mobilizacja zasobów odbywała się za rachunek ubóstwa ludności.
• Bieda doprowadziła do masowej emigracji zarobkowej Włochów za granicę w drugiej połowie XIX w.
• Emigracja zarobkowa nie zlikwidowała napięć socjalnych w społeczeństwie. Zresztą doprowadziło to do wybuchu socjalnego. Aby ograniczyć nastroje rewolucyjne, koła rządzące uciekały się do liberalnych reform. Jednak „Era Giolittiego” tylko odsunęła w czasie katastrofy socjalne.
• Od końca XIX w. Włochy dołączyły podbojów kolonialnych Europejczyków. Jednak znaczących postępów w tym kierunku nie udało się osiągnąć. Przed I. wojną światową Włochy posiadały Erytreę, Somalię Włoską oraz Libię.
Pytania i polecenia
I. Jakie wydarzenie zakończyło zjednoczenie Włoch? 2. Jaką formę rządów miał kraj po zjednoczeniu? 3. Jakie siły polityczne prowadziły walkę o władzę we Włoszech po zjednoczeniu? 4. Wymieńcie cechy rozwoju gospodarczego Włoch pod koniec XIX w.
5. Jaką była główna przyczyna masowej emigracji z Włoch w drugiej połowie XIX w.?
6. Jaki okres rozwoju Włoch nazywają „Erą Giolittiego"?
7. Jaką cenę zapłaciły Włochy za zjednoczenie? Opiszcie skutki zjednoczenia Włoch.
8. Jak masowa emigracja Włochów wpływała na rozwój kraju? 9. Jakie reformy zostały przeprowadzone przez rząd G. Giolittiego na początku XX w.? 10. Co skłoniło Włochy do podboju kolonialnego? Ustalcie postawowe wyniki polityki kolonialnej Włoch.
II. Ułóżcie tabelę porównawczą „Rozwój gospodarczy Niemiec i Włoch w ostatniej ćwierci XIX w.", określcie cechy wspólne i różnice.
12. Połączcie się w małe grupy i omówcie kwestię „Emigracja zarobkowa: pozytywne i negatywne cechy dla rozwoju Włoch".
Źródło: Historia powszechna podręcznik dla klasy 9 Hisem