1. Jakie państwa europejskie miały kolonie w Ameryce Południowej pod koniec XVIII w.? 2. Co to jest walka narodowowyzwoleńcza? 3. Podaj przykłady walki narodowowyzwoleńczej ówczesnej Europy.
Ameryka Łacińska pod koniec XVIII - na początku XIX w. Nazwę „Ameryka Łacińska” stosują wobec krajów Ameryki Południowej i Środkowej oraz wysp Morza Karaibskiego. Kolonizatorzy europejscy, którzy panowali tu w ciągu trzech stuleci, doprowadzili do rozprzestrzeniania się w tym regionie języka hiszpańskiego, portugalskiego i francuskiego, pochodzących od starożytnego języka łacińskiego, co z kolei uzasadniło nazwę regionu.
Pod koniec XVIII w. większość terytoriów Ameryki Łacińskiej należała do Hiszpanii. Jej posiadłości kolonialne zostały połączone w cztery wice-królestwa - La Plata (nowoczesne Argentyna, Urugwaj, Paragwaj, Boliwia), Nowa Granada (Kolumbia, Panama, Wenezuela, Ekwador), Nowa Hiszpania (Meksyk oraz część Ameryki Środkowej), Peru (Chile i Peru). Hiszpania posiadała również wyspy Kuba, Puerto Rico oraz Haiti. Portugalii należała Brazylia, która zajmowała około połowy terytoriów Ameryki Południowej.
W okresie Wielkich Odkryć Geograficznych portugalski żeglarz Pedru Cabral odkrył wschodnią część Ameryki Południowej. Przez dłuższy czas Portugalczycy z założonych tu kolonii wywozili tylko cenne gatunki drewna, które nazywali „paubrazyl". Ta nazwa -Brazylia - z upływem czasu zadomowiła się na tej części Ameryki Łacińskiej.
Kolonia San Domingo na wyspie Haiti składała się z części francuskiej (zachodniej) i hiszpańskiej (wschodniej), a Gujana została podzielona na brytyjskie, holenderskie i francuskie posiadłości kolonialne. We wszystkich koloniach Europejczyków w Ameryce Łacińskiej władza należała do administracji kolonialnej, która była mianowana przez metropolię.
Ludność Ameryki Łacińskiej składała się z Indian (rdzennych mieszkańców regionu), europejskich imigrantów, osób pochodzących z Afryki oraz tych, którzy się urodzili w małżeństwach mieszanych. Z 16 milionów ludności w koloniach hiszpańskich około 7,5 min osób stanowili Indianie, 5,3 min ludzi — metysi (urodzeni od białych i Indian), mulaci (urodzeni do białych i czarnoskórych) i sambowie (potomkowie czarnoskórych i Indian), 3 min osób - kreolczycy (biali urodzeni w koloniach). Ludność portugalskiej Brazylii wynosiła 3,2 min osób, w tym 1,3 min Murzynów-niewolników. Na ogół rzecz biorąc w ówczesnej Ameryce Łacińskiej było około 2 min Murzynów-niewolników.
Kluczowe znaczenie dla sytuacji człowieka w Ameryce Łacińskiej miały jej pochodzenie i kolor skóry. Pierwsze miejsce zajmowali biali, którzy pochodzili z Europy, dalej byli kreolczycy, za nimi — metysi, mulaci, sambowie i Indianie. Poniżej wszystkich byli Murzyni, pochodzący od Murzynów-niewolników przywiezionych z Afryki.
Zdecydowana większość Indian była własnością państwa. Płacili po-główne, opracowywali obowiązkowe prace bezpłatnie pracując w kopalniach, na budowie i in. Zmieniać miejsce zamieszkania bez zgody administracji kolonialnej nie mogli. Latyfundyści (właściciele dużych połaci ziemi) zabierali ziemie Indianom, a ich samych robili swoimi robotnikami najemnymi. Tylko niewielką liczbą Latynosów byli wolni chłopi-paste-rzy (gauchos w La Plata i llanero w Nowej Granadzie). Spora część pracującej ludności składała się z dłużników niewolników-peonów, zależność których od kredytorów przekazywana była dziedzicznie przez rodzinę i przechodziła na następne pokolenia. Na plantacjach trzciny cukrowej w Brazylii pracowali Murzyni-niewolnicy. Indianie, Murzyni, metysi, mulaci i sambowie pozbawieni byli obejmowania stanowisk w administracji kolonialnej oraz samorządach.
Większość lokalnej arystokracji (kreoli) byli dość bogatymi właścicielami plantacji, przedsiębiorstw handlowych i in. Ich sprzeciw wywoływały wysokie podatki, pozwolenie na eksport swoich produktów tylko do
metropolii, istnienie monopoli państwowych (wyłącznych praw) na sprzedaż soli, tytoniu i innych towarów. Ze względu na to, że kreolczykom zakazano obejmować stanowiska administracyjne, występowali za nadanie koloniom samorządności.
Powstanie na wyspie Haiti. Pierwsze pomyślne w Ameryce Łacińskiej wystąpienie antykolonialne rozpoczęło się w zachodniej części francuskiej kolonii San Domingo na wyspie Haiti. Skupiało się tutaj około 500 tys. murzynów-niewolników i mulatów, właścicielami których było 4-5 tys. rodzin plantatorów. Przerażające warunki pracy na plantacjach cukrowych były często przyczyną niezadowolenia. Wieści o wydarzeniach w objętej rewolucją Francji miały istotny wpływ na sytuację w kolonii.
22 sierpnia 1791 r. na wyspie wybuchło powstanie, w którym wzięło udział ponad 10 tys. niewolników. Do nich dołączyli „maroni” (zbiegli czarni niewolnicy) oraz „mali biali” (drobni farmerzy, robotnicy najemni, rzemieślnicy). Na czele powstańców stanął niewolnik Francois-Dominiąue Toussaint (około 1743—1803), którego później zaczęli nazywać L'Ouverture (z ffanc. — odkrycie), ponieważ otworzył wszystkim drogę do wolności. Przywódca powstańców wykazał się wybitnymi zdolnościami przywódcy wojskowego i polityka. Poprzez realizację gwałtownych kampanii udało mu się uwolnić niewolników. Po tym jak Konwent Narodowy ogłosił zniesienie niewolnictwa w koloniach francuskich i uznał władzę F. Toussainta, ten domógł się wycofania z Haiti wojsk brytyjskich i Hiszpanów, podporządkował swojej władzy całą wyspę oraz przekształcił ją na zarządzane przez Afroame-rykanów państwo pod protektoratem Francji. W 1800 r. proklamował siebie dożywotnio generał-gubernatorem wyspy.
W 1801 r. F. Toussaint przyjął Konstytucję Haiti, która potwierdziła zniesienie niewolnictwa, głosiła równość wszystkich obywateli wobec prawa, nienaruszalność własności prywatnej. Francja zachowała tylko formalną władzę nad krajem. Pierwszy Konsul Napoleon Bonaparte w 1802 r. postanowił odzyskać kontrolę Francji nad Haiti, jednak spotkał zacięty opór miejscowej ludności. Wtedy Francuzi uciekli się do podstępu. Zaproponowali F. Toussaintowi zawarcie porozumienia pokojowego i zwabiwszy go w pułapkę aresztowali. Lider Haitańczyków zmarł we francuskim więzieniu. Jednak opór Francuzów nie ustawał. Dwa lata później, powstanie na Haiti zakończyło się zwycięstwem. W 1804 r. ogłoszono tu utworzenie pierwszego niepodległego państwa Ameryki Łacińskiej — Republiki Haitańskiej.
Warunki wstępne walki Latynosów przeciwko hiszpańskiemu panowaniu. Szerzenie się walki narodowowyzwoleńczej w koloniach hiszpańskich przyczyniło się do osłabienia więzi gospodarczych z metropolią podczas wojen napoleońskich.
Jaką informację o bitwie można uzyskać z ilustracji?
Inicjatorami walki narodowowyzwoleńczej kolonii w Ameryce Łacińskiej byli kreolczycy. Na początku XIX w. kreolczycy zaczęli uświadamiać sobie, że nie są europejskimi imigrantami, a Latynosami, rdzennymi mieszkańcami tej ziemi, którzy posiadają wyłączne prawo do określania jej losu.
Impulsem do rozpoczęcia walki stały się wydarzenia w Hiszpanii, kiegdy to w 1808 r. wojska francuskie wtargnęły tam, a na tronie hiszpańskim Napoleon I umieścił swego brata Josepha Bonaparta. Przed mieszkańcami kolonii hiszpańskich w Ameryce Łacińskiej zaistniał skomplikowany problem: wesprzeć nowy rząd, podporządkowywać się staremu królowi czy przejąć władzę w swoje ręce. Odmowa Junty, która stanęła do walki z francuskimi najeźdźcami w Hiszpanii, do ustępstw wobec kolonistów oraz nadania im samorządności zwiększyła liczbę zwolenników ostatecznego zerwania z metropolią.
Wojna o niepodległość kolonii hiszpańskich w Ameryce Łacińskiej (lata 1810-1826). Ważną rolę w szerzeniu się w Ameryce Łacińskiej idei o konieczności walki z kolonialnym wyzyskiem pełnił ruch masoński zapoczątkowany przez Wenezuelczyka Francisco de Miranda (1754-1816). Tajne
stowarzyszenia masońskie (łoża) działały na całym kontynencie. One nielegalnie publikowały i rozprowadzały dokumenty Wielkiej Rewolucji Francuskiej końca XVIII w. promując ideę uzyskania niepodległości od metropolii i zbudowania własnego państwa na wzór USA.
Masoństwo - ponadnarodowy ruch reiigij-no-etyczny, zwolennicy którego wzywali do doskonałości moralnej ludzi oraz ich zjednoczenia na zasadach wolności, równości i braterstwa.
Latem 1810 r. w największych ośrodkach kolonii hiszpańskich (Buenos-Aires, Caracas, Quito, Bogota) doszło do wybuchu powstań, w wyniku których obalono dominację metropolii. Wydarzenia te uważane są początkiem Wojny o niepodległość kolonii hiszpańskich w Ameryce Łacińskiej. Ze względu na to, że w różnych częściach kontynentu wojna miała swoje cechy, istniały trzy główne regiony: Wenezuela i Nowa Granada (współczesna Kolumbia), południowa część Ameryki Łacińskiej, Meksyk.
Najpierw ośrodkiem walki stała się Wenezuela, gdzie na czele ruchu narodowowyzwoleńczego stanęło stworzone przez kreolczyków „Patriotyczne stowarzyszenie”. Ono żądało zdecydowanych działań od kreloskiej Junty, do której przeszła władza w Caracas po obaleniu panowania Hiszpanów. Jednym z liderów młodych patriotów wenezuelskich był Simon Bo-livar (1783-1830).
Simon Bolivar - wybitny wojskowy i działacz państwowy Ameryki Łacińskiej, przywódca Wojny o niepodległość kolonii hiszpańskich w Ameryce Łacińskiej. Pod wpływem poglądów europejskich oświeceniowców S. Bolivar obiecał uwolnić Amerykę Łacińską od hiszpańskiego panowania. Do Wenezueli wrócił zagorzałym republikaninem i zaczął walczyć z kolonizatorami. Niewyczerpana energia S. Bolivara, jego ofiarność wobec ojczyzny, zdolność prowadzenia za sobą ludzi, talent dowódcy wojskowego pełniły decydującą rolę w wojnie o niepodległość. Dlatego wdzięczni potomkowie nadali mu honorowy tytuł „Wyzwoliciel".
5 lipca 1811 r. w Caracas Kongres Narodowy proklamował powstanie niepodległej republiki Wenezuela. Jej Konstytucja określiła podstawowe prawa obywatelskie, zniosła tytuły szlacheckie i feudalne zobowiązania. Jednak nowa władza nie zlikwidowała niewolnictwo i nie uspokoiła potrzeby Indian i metysów. Z tego skorzystali Hiszpanie, którzy namówili chłopów wystąpienia przeciwko gospodarzom--kreolczykom, pociągnęli ich na swoją stronę.
Klęski zmusiły S. Bolivara do przejścia na zdecydowane kroki. Zapowiedział zniesienie niewolnictwa i przekazanie chłopom w przypadku zwycięstwa ziemi. Umożliwiło to mu zaciągnięcie znacznej liczby ochotników do jego wojska. W 1816 r. rozpoczął się nowy etap wojny, który zakończył się w 1821 r. wyzwoleniem Wenezueli i Nowej Granady od Hiszpanów. W tym samym roku zdecydowano o zjednoczeniu uwolnionych ziem w federacyjną republikę Wielka Kolumbia. Prezydentem państwa tymczasowo wybrano S. Bolivara. Wojna nadał z różnym powodzeniem trwała w ciągu lat 1812—1816.
W tym czasie na południu Ameryki Łacińskiej trwała wojna wyzwoleńcza. 9 lipca 1816 r. proklamowano tu niepodległość Zjednoczonych Prowincji La-Platy (od 1826 r. - Argentyna). Na początku 1817 r. generał--kreolczyk Jose Francisco de San Martin (1778—1850), zebrawszy silne wojsko, przeprowadził niezwykle trudną przeprawę przez pasma górskie Andów do Chile. Powstańcy pokonali wojska hiszpańskie. 5 kwietnia 1818 r. została proklamowana niepodległość Chile. W latach 1820—1821 J. San Martin przeprowadził wyprawę do Peru, gdzie po pokonaniu Hiszpanów 28 lipca 1821 r. uroczyście proklamował niepodległość państwa. Jednak Hiszpanie nie złożyli broni i nadal utrzymywali wyżyny Górnego Peru. Dopiero po trzech latach z pomocą S. Bolivara ta część kraju ostatecznie została uwolniona od Hiszpanów. Powstałe tu państwo na cześć lidera wojny o niepodległość nazwali Boliwia. Niepodległość proklamowały również Paragwaj (1811 r.) oraz Urugwaj (1825 r.).
Pomyślnej walce Latynosów sprzyjało to, że państwa Świętego Przymierza nie mogły pomóc Hiszpanii w związku z pojawieniem się „Doktryny Monroe” i groźbą Wielkiej Brytanii interweniować w tę sytuację.
We wrześniu 1810 r. Wojna o niepodległość ogarnęła Meksyk. Połączyła ona w sobie walkę Murzynów-niewolników, Indian-chłopów i miejskiej biedoty przeciwko uciskowi. Początkowo na czele powstania stanął wiejski ksiądz Miguel Hidalgo (1753—1811), a po jego śmierci — ksiądz Jose Maria Mo-relos (1765-1815). W 1813 r. powstańcy proklamowali niepodległość Meksyku, ale dwa lata później Hiszpanie ich pokonali i wznowili swoją dominację. Niestabilność polityczna w metropolii oraz trwające represje skłoniły lokalną elitę kreolską do wznowienia walk. Na czele nowego powstania antyhi-szpańskiego stanął pułkownik-kreolczyk Augustin de Iturbide (1783-1824). W 1821 r. proklamowano niepodległość Meksyku, który dwa lata później stał się republiką. W 1823 r. południowe regiony oddzieliły się od niego tworząc oddzielne niepodległe państwo - Zjednoczone Prowincje Ameryki Środkowej.
W styczniu 1826 r. Latynosom poddał sie ostatni hiszpański garnizon. Wojna o niepodległość kolonii hiszpańskich w Ameryce Łacińskiej zakończyła się zwycięstwem dla zwolenników samodzielnego rozwoju. W posiadaniu Hiszpanii zostały tylko wyspy Kuby i Puerto Rico na Morzu Karaibskim.
Uzyskanie przez Brazylię niepodległości. W ciągu XVIII w. Brazylia pomyślnie rozwijała się dzięki otwartym tam złożom diamentów i złota. Jej liczba mieszkańców wzrosła dziesięciokrotnie i zrównała się z metropolią. W okresie „gorączki złota” z lat 1740—1760 tutaj corocznie przywożono 50 tys. Murzynów-niewolników. Z brazylijskich kopalń w łatach 1780-1820 wydobyto ponad 524 ton złota. Rozwój Brazylii przyspieszył się po 1808 r. w wyniku inwazji wojsk Napoleona do Portugalii królewski dwór przeniesiono tutaj. Następnie monopol handlu, ograniczenia i inne elementy systemu kolonialnego faktycznie zostały zniesione. W 1815 r. Brazylia uzyskała nowy status polityczny i przekształciła się z kolonii na równoprawną część Królestwa Portugalii.
Po odjeździe w 1821 r. do Portugalii króla Jana VI (1816—1826) koła rządzące metropolii próbowały przywrócić Brazylii status kolonii. W odpowiedzi na to w państwie szybko zaczął się rozprzestrzeniać ruch pod hasłem „Wolność albo śmierć!”. Lokalna elita, zwalczając za pomocą oddziałów samoobrony portugalskie garnizony, powołała rząd brazylijski i zmusiła pozostawionego przez króla księcia-regenta Piotra do wydania manifestu o niepodległość państwa. 7 września 1822 r. arystokracja wymusiła od księcia zatwierdzenie decyzji rządu o całkowitym zerwaniu stosunków z Portugalią. Ten dzień uważany jest oficjalną datą proklamacji niepodległości państwa. Brazylia stała się cesarstwem na czele z cesarzem Piotrem I. Ze
względu na formę rządów była to monarchia konstytucyjna. Murzyni-niewol-nicy nie zdążyli wzniecić powstania i wziąć udział w walce. Dlatego też w Brazylii w ciągu następnych 66 lat dla jednej trzeciej mieszkańców zachowano niewolnictwo.
Wnioski
• W połowie lat 20-tych XIX w. Ameryka Łacińska faktycznie uwolnio-niła się spod panowania kolonialnego. Pierwszym państwem w regionie, w którym w wyniku zwycięstwa powstania narodowowyzwoleńczego zniesiono niewolnictwo i ustanowiono republikę, stało się Haiti.
• W wyniku wygranej wojny o niepodległość kolonii hiszpańskich w Ameryce Łacińskiej powstały nowe państwa: Meksyk, Zjednoczone Prowincje Ameryki Środkowej, Kolumbia, Peru, Boliwia, Chile, Zjednoczone Prowincje La Plata, Urugwaj i Paragwaj. W Brazylii lokalna arystokracja wywalczyła o transformację państwa na niezależne cesarstwo.
• Likwidacja systemu kolonialnego oraz uzyskanie niezależności politycznej umożliwiły krajom Ameryki Łacińskiej uwolnienie się od wielu ograniczeń i rozpoczęcie samodzielnego rozwoju.
Pytania i polecenia
1. Kiedy doszło do wybuchu powstania na wyspie Haiti? 2. Jakie niepodległe państwo w Ameryce Łacińskiej zostało proklamowane w 1804 r.? 3. Kiedy została proklamowana niepodległość Zjednoczonych Prowincji La Platy? 4. Które z nowych niepodległych państw Ameryki Łacińskiej było monarchią konstytucyjną?
5. Opiszcie sytuację w Ameryce Łacińskiej pod koniec XVIII - na początku XIX w. 6. Jakie były postępy, wyniki i wpływ powstania na wyspie Haiti? 7. Podajcie przesłanki walki mieszkańców Ameryki Łacińskiej przeciwko hiszpańskiemu panowaniu. 8. Opiszcie przebieg wojny o niepodległość kolonii hiszpańskich w Ameryce Łacińskiej. 9. W jaki sposób doszło do uzyskania niepodległości przez Brazylię?
10. Ułóżcie w zeszycie tabelę „Powstanie niepodległych państw w Ameryce Łacińskiej".
11. Prześledźcie na podstawie mapy atlasu przebieg walki o niepodległość w Ameryce Łacińskiej. 12. Przeprowadźcie dyskusję na temat kwestii „Wpływ wydarzeń europejskich na rozwój walki o utworzenie niepodległych państw w Ameryce Łacińskiej".
13. Dlaczego właśnie w połowie lat 20-tych XIX w. Ameryka Łacińska była w stanie uwolnić się od panowania kolonialnego? Jakie czynniki były kluczowe: wewnętrzne czy zewnętrzne? Uzasadnijcie swoje zdanie. 14. Za pomocą dodatkowych źródeł informacji podajcie portret historyczny S. Bolivara.
Uogólnienie wiedzy z rozdziałów І, II
1. Ułóżcie listę wydarzeń odbywających się w Europie i Ameryce w latach 1789-1870, które uważacie za najważniejsze. Uzasadnijcie swój wybór.
2. Wymieńcie imiona znanych postaci historycznych z tego okresu. Na czym polega ich wniosek do historii?
3. Wyjaśnijcie znaczenie pojęć i terminów: społeczeństwo industrialne, równouprawnienie obywatelskie, demokracja parlamentarna, rewolucja, nacja, interwencja, terror, dyktatura, termidorianie, konsulat, cesarstwo, prawa obywatelskie, „Kodeks Napoleona" wojny napoleońskie, „sto dni", Święte Przymierze, rewolucja przemysłowa (przewrót), urbanizacja, migracja, konserwatyzm, liberalizm, nacjonalizm, radykalizm, socjalizm, ideologia, restauracja, ruch czartystów, związki zawodowe, karbonariusze, zachodnicy, słowianofile, „Wiosna Ludów", wojna krymska, wojna domowa, rekonstrukcja Południa.
4. Wykonajcie polecenia na podstawie mapy historycznej:
1) prześledźcie w jaki sposób zmieniały się granice państw Europy pod koniec XVIII — na początku XIX w. Określcie w wyniku jakich wydarzeń do tego doszło; 2) ustalcie, jakie zmiany terytorialne miały miejsce w Europie na podstawie decyzji Kongresu Wiedeńskiego; 3) wskażcie miejsce ruchów rewolucyjnych i narodowowyzwoleńczych w Europie w latach 1815-1847; 4) wskażcie nowe państwa, które powstały w Europie w latach 1815-1847; 5) wskażcie państwa ogarnięte walką narodowowyzwoleńczą podczas „Wiosny Ludów”; 6) wskażcie granice Cesarstwa Niemieckiego i Królestwa Włoch w latach 70-tych XIX w.; 7) wskażcie miejsca podstawowych wydarzeń, powiązanych z rozwojem wojny domowej z lat 1861—1865 w USA; 8) wskażcie niepodległe państwa, które pojawiły się w Ameryce Łacińskiej w latach 1810-1826.
5. Określcie miejsce Wielkiej Rewolucji Francuskiej końca XVIII w. w historii Francji i historii powszechnej.
6. Porównajcie rozwój polityczny i społeczno-gospodarczy w Europie oraz Ameryce w pierwszej połowie XIX w.
7. Określcie cechy i miejsce zjednoczenia Niemiec, zjednoczenia Włoch i rekonstrukcji Południa w USA w historii tych państw jako form ich modernizacji politycznej.
8. Omówcie w małych grupach i przedstawcie wnioski klasie na następujące pytania: 1) wpływ Wielkiej Rewolucji Francuskiej i polityki Napoleona na rozwój krajów europejskich; 2) główne różnice między ówczesnymi podstawowymi koncepcjamii ideowymi i wasz stosunek do nich; 3) cechy szczególne rozwoju politycznego i społeczno-gospodarczego państw Europy oraz Ameryki w pierwszej połowie XIX w.; 4) cechy charakterystyczne procesu ustanawiania zasad demokracji parlamentarnej Nowożytności w podanym okresie; 5) rola czynników społecznych, politycznych i narodowych w „Wiośnie Ludów”; 6) cechy wspólne i różnice w walce o zjednoczenie Niemiec i Włoch; 7) informacja dla potomków o wojnie domowej z lat 1861-1865 w USA.
Źródło: Historia powszechna podręcznik dla klasy 9 Hisem