1. Jakie są główne wyniki dla USA wojny domowej i rekonstrukcji Południa? 2. Jakie terytoria zostały przyłączone do Stanów Zjednoczonych w pierwszej połowie XIX w.?
Szybki wzrost gospodarczy. Pod koniec XIX - początku XX w. gospodarka USA doświadczyła gwałtownego wzrostu. Dzięki ciągłemu napływowi imigrantów gwałtownie rosła liczba ludności. Tak więc w okresie od 1871 r. do 1913 r. liczba ta wzrosła z 39,8 min do 96,5 min osób; 55 % wzrostu wynosili imigranci.
Na początku XX w. USA wyszły na pierwsze miejsce na świecie ze względu na liczbę wyprodukowanej produkcji przemysłowej, wyposażenie techniczne i wydajność pracy. Łączna wartość produkcji przemysłowej USA była dwukrotnie wyższa od niemieckiej i prawie 2,5 razy — angielskiej.
Wiodącą rolę w amerykańskim przemyśle pełniły dobrze wyposażone duże przedsiębiorstwa. Stanowiły one tylko 2,2 % ogólnej liczby przedsiębiorstw, a wytwarzały połowę produkcji przemysłowej.
Duże przedsiębiorstwa często łączyły się w trusty (fundusze powiernicze), które monopolizowały produkcję podstawowych towarów. Na początku XX w. największy wpływ miały trust naftowy Johna Rockefellera (wytwarzający 90 % wyrobów naftowych) oraz trust stalowy Johna Morgana (wytapiał 66 % stali). W 1900 r. w kraju było 440 trustów przemysłowych i transportowych, które produkowały 3/4 produkcji USA.
Pierwszą dużą korporacją USA była „Standard Oil". Została ona założona przez J. Rockefellera w 1870 r. W ciągu dziesięciu lat istnienia firma kontrolowana już produkcję rafinowanej ropy naftowej w kraju. J. Rockefellerowi udało się wynegocjować z właścicielami kolei niskie taryfy dla ładunków firmy, co dało dodatkową przewagę w walce z konkurentami. W 1882 r. korporacja została przekształcona w trust, którzy zrzeszał 14 firm i kontrolował około 30 firm naftowych. J. Rockefeller z zimną krwią bankrutował swoich konkurentów. Jeśli próbowali z nim walczyć, on wynajmował gangi, które niszczyły wieże odwiertowe, ropociągi, urządzenie, nawet zabijali tych, którzy nie chcieli „negocjować”.
Wraz z trustami istniała duża liczba małych i średnich przedsiębiorstw. Wolna konkurencja właśnie między nimi określała rozwój gospodarczy USA. W rolnictwie kraju przeważały farmy rodzinne. Ich zaplecze techniczne przewyższało poziom krajów europejskich. Ze względu na produkcję zbóż, mięsa, bawełny USA zajęły pierwsze miejsce na świecie i stały się głównym dostawcą produktów rolnych do Europy.
Życie polityczne i ruchy społeczne w USA. W ostatniej ćwierci XIX w. w USA ostatecznie zakorzeniła się republika typu prezydenckiego oraz system dwupartyjny. Zwolennicy polityki Północy USA byli podstawą Partii Republikanów, a Południa - demokratów. Do lat 80-tych XIX w. rządzili prawie bez zmian republikanie. Następnie na dziesięciolecie zastąpili ich demokraci. Do początku XX w. różnica między partiami republikanów i demokratów praktycznie zniknęła, jedni i drudzy bronili ówczesnego ustroju społecznego i politycznego USA.
Szybki wzrost gospodarczy wywołał pojawienie się „dużych pieniędzy”, co doprowadziło do wzrostu korupcji. Duża liczba stanowisk państwowych stała się dochodowa dla tych, którzy je obejmowali. Aparat państwowy pracował nieefektywnie. Prawa zwykłych obywateli stale były naruszane, rozpowszechniło się łapówkarstwo. Sytuacja ta spowodowała masowe ruchy społeczne dla reform zmierzających do demokratyzacji.
Pod koniec XIX w. wśród amerykańskich farmerów powstał masowy ruch przeciwko monopoli kolejowych, przemysłowych i handlowych. Stopniowo zyskała popularność Partia Populistów („narodowa”), która opowiadała się przeciwko monopolom. Populiści żądali nacjonalizacji kolei, telegrafu i telefonu, konfiskaty nadwyżki gruntów, zwiększenia podatków od bogatych. Na podstawie tej partii później ukształtował się ruch postępowców na rzecz demokratyzacji systemu wyborczego, obniżenia podatków, ustanowienia kontroli rządu nad trustami.
Niektórzy postępowcy żądali wprowadzenia w USA systemu ubezpieczeń społecznych na wzór europejskiego i uchwalenia ustawy o 8-godzinnym wymiarze pracy.
Wybitnym liderem postępowców był gubernator stanu Wisconsin Robert Lafollet, który później został wybrany na senatora. W swym stanie przeprowadził demokratyczną reformę podatkową, ustanowił kontrolę nad komunikacją miejską i koleją.
Od końca XIX w. demokratyczni dziennikarze i pisarze w swoich publikacjach ujawniali liczne przypadki łapówkarstwa urzędników państwowych, oszustw finansowych, wykorzystywania kobiet i dzieci. Faktycznie prasa w kraju stała się „czwartą władzą” wpływając na życie polityczne, tworząc odpowiednią opinię publiczną w tej lub innej kwestii.
Aktywnie działała Liga Antyimperialistyczna, która składała się z niemal 1 min członków. Zajmowała się ona organizacją wieców protestu przeciwko kolonialnej polityce cesarskiej.
Byli konfederaci, którzy zrzeszyli się dookoła Partii Demokratycznej, zachowali swoją władzę na Południu USA. Udało im się uchwalić szereg ustaw, które ograniczały prawa obywatelskie Afroamerykanów. Przykładowo na wyborców-Murzynów nakładano specjalny podatek, pozbawiano analfabetów prawa głosu itd. Stopniowo na Południu USA ukształtował się system dyskryminacji rasowej — ograniczenie praw obywatelskich ze względu na cechy rasowe. Później został uzupełniony segregacją rasową - systemem oddzielnego zamieszkania oraz rozwoju ludności białej i czarnej. Istniały szkoły, sklepy, restauracje, kawiarnie, całe dzielnice dla białych. Taka sytuacja nie mogła satysfakcjonować ludności czarnoskórej USA, więc zaczęli walczyć o swoje prawa. Szczególną organizację uzyskali oni na początku XX w.
Członkowie organizacji kobiecych (sufrażystki) żądali przekazania kobietom prawa do głosowania i równych praw z mężczyznami.
Najbardziej zorganizowanym był ruch robotniczy, ale w przeciwieństwie do krajów europejskich, miał on głównie charakter ekonomiczny (lepsze warunki i płace). Robotnicy preferowali ruchy związkowe. Największą była organizacja związkowa Amerykańska Federacja Pracy (AFP) kierowana przez Samuela Hompersoma. Uważał, że zadaniem związków zawodowych jest nie polityka, nie wystąpienia przeciwko społeczeństwu, a współpraca biznesowa z przedsiębiorcami w zakresie organizacji produkcji oraz ochrona interesów gospodarczych członków związku zawodowego.
1 maja 1886 r. pracownicy USA rozpoczęli strajk ogólny, domagając się ustanowienia 8-godzinnego dnia pracy. 3 maja 1886 r. w Chicago policja otworzyła ogień do protestujących (sześciu robotników zginęło). Następnego dnia robotnicy zebrali się w Haymarket square, żeby zaprotestować przeciwko działaniom policji. Podczas demonstracji nieznany rzucił bombę w policjantów (jeden policjant zginął). W odpowiedzi policja zaczęła strzelać. Liderów strajku aresztowano, oskarżono o zorganizowanie ataku terrorystycznego. W sądzie nie zostało to udowodniono, ale ławnicy uznali robotników winnymi. Czterech dowódców demonstracji skazano na śmierć. Od tamtej pory amerykańscy robotnicy, a od 1889 r. również robotnicy w innych krajach w pamięć o tragedii zaczęli obchodzić 1 Maja jako Dzień Solidarności Ludzi Pracy.
Dzięki zaciętej walce tylko w pierwszej dekadzie XX w. przeciętne wynagrodzenie robotników wzrosło o 23 %. Zwiększyła się warstwa kategorii pracowników dostających wysokie płace, zwłaszcza w przemyśle motoryzacyjnym i stalowym. Przeciętne wynagrodzenie robotników USA przewyższało opłatę wykwalifikowanych robotników europejskich, co z kolei przyciągało nowych imigrantów z Europy, a później z Azji i Ameryki Łacińskiej. Pod naciskiem szerokich ruchów społecznych liderzy ruchu republikanów i demokratów zdali sobie sprawę z potrzeby zmian w kraju.
Pod koniec XIX w. w USA rozpoczęto reformy, które stopniowo demokratyzowały życie w kraju. Pierwszym ważnym krokiem stała się walka z dominacją monopoli. W 1890 r. Kongres uchwalił ustawę antytrustową, którą zaproponował senator John Sherman. Usatwa J. Shermana przewidywała kary kryminalne dla przedsiębiorców za ustanowienie jednakowych cen. Tak więc wolność i demokracja w kraju powiązane były z ochroną konkurencji w gospodarce USA.
„Sprawiedliwy kierunek" T. Roose-velta. Zwolennikiem postępowców ogłosił siebie prezydent Theodore Roose-velt (1858-1919). Po dojściu do władzy w 1901 r., przeprowadził on szereg reform, które zapoczątkowały jego działalność reformatorską („era postępu”).
Podstawowym założeniem T. Roosevelta było to, że państwo wbrew doktrynie liberalizmu, ma regulować rozwój stosunków gospodarczych i pracowniczych, mianowicie: przejąć kontrolę nad działalnością trustów i ograniczyć ich negatywne przejawy — tendencje do wyeliminowania konkurencji, ustanowienie pozycji monopolisty na rynku i in. Uznał za konieczne regulację stosunków między pracą a kapitałem, żeby usunąć zagrożenie rewolucji społecznej.
W orędziu do Kongresu 1902 r. T. Roosevelt ogłosił o gotowości rządu do bycia pośrednikami między pracownikami i przedsiębiorcami, do przeprowadzenia „sprawiedliwego (uczciwego) kursu" w kwestii robotniczej.
Pierwszym środkiem postępowym T. Roosevelta był proces sądowy 1901 r. przeciwko spółki kolejowej, którą kontrolował J. Morgan (została ona oskarżona o monopol, który uniemożliwiał wolny handel). Sąd uznał firmę winną i nakazał podzielić ją na dwie części. Później odbyło się jeszcze 25 rozpraw sądowych przeciwko monopolom, które przyniosły T. Roosevełto-wi sławę „niszczyciela trustów” i nawet „rewolucjonisty”.
Kontynuując politykę zwiększenia ingerencji państwa w gospodarkę T. Roosevelt w 1906 r. przeforsował w Kongresie ustawę, która umożliwiała rządowi kontrolę taryf kolejowych. Jednocześnie zatwierdzono dwie popularne ustawy o kontroli państwa nad wytwarzaniem leków, żywności, a także kontroli warunków pracy.
Zgodnie ze swoimi obietnicami przestrzegania „uczciwego kursu” wobec robotników, rząd wielokrotnie interweniował w strajki na rzecz protestujących.
Innym kierunkiem działalności rządu T. Roosevelta, który przyniósł mu sławę była ochrona przyrody. W tym czasie w USA zaczęli zdawać sobie sprawę, że skarby naturalne Ameryki nie są bezgraniczne, a drapieżne wycinanie lasów, zanieczyszczenie gruntów i rzek przez odpady przemysłu grożą człowiekowi wielkim nieszczęściem. Z inicjatywy T. Roosevelta została przyjęta ustawa, która zwiększała wielkość funduszu gruntów, które miały być chronione, prawie pięciokrotnie. Specjalne komisje rządowe miały monitorować czystość rzek, przeprowadzać rekultywację gruntów, dbać o sadzenie nowych lasów.
W wyborach 1908 r. został wybrany na prezydenta USA kandydat republikanów William Taft. Kontynuował reformy zmierzające do zwiększenia kontroli państwa nad monopolami.
Zachowując nienaruszoną zasadę prywatnej inicjatywy, rząd W. Tafta rozszerzył kontrolę państwa o taryfy kolejowe, które były własnością prywatną.
„Nowa Demokracja" W. Wilsona. W wyborach w 1912 r. po rozpadzie dawnych zwolenników partii republikanów zwyciężył kandydat od demokratów Woodrow Wilson, który pozostał przy władzy aż do 1920 r. Przeforsował wiele ustaw o charakterze liberalnym („Nowa Demokracja"). Ustanowiono wysoki podatek progresywny na dochody i zmieniono procedurę wyborów do Senatu. Jeśli wcześniej senatorowie byli mianowani przez Zgromadzenie Ustawodawcze stanów, to teraz zaczęli wybierać ich w głosowaniu powszechnym.
Ważnym przedsięwzięciem polityki wewnętrznej W. Wilsona przed I. wojną światową było faktyczne wprowadzenie państwowego ogólnonarodowego systemu bankowego. Zgodnie z ustawą o Federalnym Systemie Rezerwowym, przyjętą w 1913 r., obok banków prywatnych powstawały rezerwowe kontrolowane przez rząd. Przekazano im główne funkcje bankowe, w tym emisję pieniędzy papierowych. W 1914 r. uchwalono ustawę o pociągnięciu do sądu osób i właścicieli przedsiębiorstw, którzy stosowali nieuczciwe metody konkurencji.
Polityka zagraniczna USA. W polityce zagranicznej USA uwidaczniały się dwa trendy: ekspansjonizm i izolacjonizm. Rosnąca potęga gospodarcza doprowadziła do chęci ekspansji zagranicznej.
Zwolennicy ekspansjonizmu stwierdzili, że nadszedł czas, kiedy USA powinne ingerować w walkę o dominację na morzu. Głównym ideologiem ekspansjonistów został oficer marynarki, historyk i publicysta Alfred Mahan.
Twierdził, że potęga morska - główny czynnik, który decyduje o losach kraju w walce o życie i prawo do istnienia. Według niego, aby zapewnić zwycięstwo w walce USA przeciwko innym narodom, jest tylko jedno praktyczne wyjście: stworzenie silnej floty marynarki wojennej, budowa nowych baz, podbój kolonii, zdobycie odległych krain i ustanowienie panowania na morzu.
Od końca XIX w. koła rządzące USA zaczęły aktywnie realizować idee A. Mahana. W 1898 r. USA rozpętały wojnę przeciwko Hiszpanii, która tłumiła powstanie antykolonialne na Kubie. Powodem do wojny stała się eksplozja na amerykańskim krążowniku „Maine” w porcie w Hawanie. Marynarka wojenna USA pokonała hiszpańskie eskadry pobliżu Kuby i Filipin. Hiszpania została zmuszona do zawarcia pokoju.
Zgodnie z traktatem pokojowym Kuba została uznana za niepodległy kraj. USA otrzymały wyspę Puerto Rico na Morzu Karaibskim, a na Pacyfiku - Filipiny, wyspę Guam, a później — Samoa i Hawaje.
Prezydent T. Roosevelt kontynuował politykę ekspansywną nazywaną „doktryną dużej pałki". Jej praktyczną realizacją stały się działania przeciwko Kubie i Kolumbii.
W 1902 r. USA rozszerzyły o Kubę poprawkę do Konstytucji, zgodnie z którą nie wolno jej było zawierać umowy z innymi państwami bez zgody USA. Jednocześnie na wyspie można było budować amerykańskie bazy oraz sprowadzać tam żołnierzy.
W 1903 r. USA zaproponowały Kolumbii projekt kanału przez Przesmyk Panamski, ale ona odrzuciła go. Wtedy USA wsparły panamskich powstańców, którzy za pomocą dział marynarki amerykańskiej proklamowały republikę Panama. W specjalnie wyznaczonym miejscu pod ochroną wojsk amerykańskich został zbudowany kanał o długości 81 km. „Doktryna dużej pałki” wywołała niezadowolenie w państwach Ameryki Łacińskiej.
Prezydent USA W. Taft zaproponował „dyplomację dolara" - ukrytą politykę realizacji ekspansji gospodarczej. Później „dyplomacja dolara” ściśle była powiązana z „doktryną dużej pałki”. Najbardziej aktywnie doświadczyli jej wpływy państwa Ameryki Łacińskiej.
Wnioski
• Pod koniec XIX w. USA stały się wiodącym państwem przemysłowym na świecie, a rosnący potencjał wojskowo-gospodarczy umożliwił przejście do realizacji aktywnej polityki zagranicznej. USA faktycznie przekształciły na swoje kolonie Kubę, Filipiny, Puerto Rico i in.
• Podstawową treścią polityki wewnętrznej USA pod koniec XIX - na początku XX w. stała się walka z dominacją monopoli i korupcją oraz podniesienie poziomu życia i ochrony socjalnej ludności. Dzięki działalności reformatorskiej prezydentów T. Roosevelta, W. Tafta i W. Wilsona udało się stworzyć system regulacji państwowej procesów gospodarczych i społecznych bez naruszenia podstawowego prawa na własność prywatną.
Pytania i polecenia
1. Jakie były cechy rozwoju gospodarczego USA pod koniec XIX - na początku XX w.?
2. Co przewidywała ustawa J. Shermana? Kiedy została przyjęta? 3. Wymieńcie partie, które stanowiły podstawę systemu dwupartyjnego w USA. 4. Jakie dwie tendencje polityki zagranicznej uwidoczniły się w polityce zagranicznej USA? 5. Jakie terytoria zdobyły USA po wojnie z Hiszpanią?
6. Jakie były główne czynniki szybkiego rozwoju gospodarczego USA pod koniec XIX - na początku XX w.? 7. Określcie przyczyny wdrażania walki społeczności i rządu USA przeciwko monopolom. 8. Co to jest „doktryna dużej pałki" i „dyplomacja dolara"?
9. Ułóżcie wszechstronny plan odpowiedzi na temat „Polityka zagraniczna USA". 10. Ułóżcie w zeszycie tabelę „Polityka wewnętrzna prezydentów USA początku XX w."
11. Dlaczego walka z monopolami nie przewidywała ich likwidacji? Przygotujcie małe wystąpienie na ten temat.
Źródło: Historia powszechna podręcznik dla klasy 9 Hisem