1. Jakie tereny były częścią Imperium Osmańskiego na początku XIX w.? 2. Kim byli janczarzy? 3. Czym został wywołany początek upadku Imperium Osmańskiego?
Imperium Osmańskie w XIX w. Na początku XIX w. Imperium Osmańskie było w upadku. Kolejne porażki militarne wykazały potrzebę przeprowadzenia reform. Pierwsze reformy przezwyciężające zacofanie wojskowe od krajów europejskich zostały dokonane przez sułtana Selima III (lata 1789— 1807). Jednak stworzenie nowego regularnego wojska wywołało opór janczarów, którzy nie chcieli stracić swej uprzywilejowanej pozycji. Wzniecili bunt i zabili sułtana. Wszystkie reformy zostały zniesione. Nowy sułtan Mahmud II
(lata 1808-1839) ponownie spróbował zreformować armię likwidując wojsko janczarów. Mahmud II przeprowadził reorganizację aparatu państwowego, wprowadził system ministerstw i wdrożył nowy podział administracyjny. Jedną z ważnych reform było wprowadzenie prywatnego prawa na ziemię.
Wszystkie ulepszenia zostały wymazane przez klęski wojenne z Rosją, Austrią, Persją i in. Jednak następny turecki sułtan Abdul Medżyd (lata 1839-1861, syn Mahmu-da II) kontynuował politykę reformatorską ojca. Jego przekształcenia przeszły do historii pod nazwą Tanzimat („reorganizacja”).
W okresie Tanzimatu zostały podjęte następujące działania: przyjęto kodeksy ziemski, cywilny i karny; przeprowadzono reformę walutową; stworzono sieć szkół świeckich; rozpoczęto budowę kolei, linii telegraficznych, zakładów przemysłowych; tworzono korzystne warunki dla kapitału zagranicznego i in. Głównym przekształceniem stało się ogłoszenie w 1856 r. wszystkich poddanych (muzułmanów i niemuzułmanów, Turków i przedstawicieli innych narodów) równymi wobec prawa.
Część reform zaczęła wywoływać niezadowolenie u muzułmanów, zwłaszcza u Turków. Próby nowego sułtana Abdul-Aziza (lata 1861—1876) zniesienia pewnych zmian doprowadziła do przewrotu „nowych osmanów” - zwolenników kontynuacji reform. „Nowi osmanie” zmusili następnego sułtana Abdul-Hamida II (lata 1876-1909) do przyjęcia konstytucji, która ograniczała władzę sułtana, utwierdzała dwuizbowy parlament, proklamowała prawa i wolności obywateli.
Nowe reformy jeszcze bardziej pogłębiły rozłam w społeczeństwie na zwolenników i przeciwników starych, tradycyjnych porządków. Wtedy Abdul-Hamid II usunął od władzy „nowych osmanów”, rozwiązał parlament, zniósł równość muzułmanów i niemuzułmanów. W latach 1895-1896 doszło do brutalnych masakr Ormian. Okres panowania Abdul-Hamid II został nazwany Zulum („ucisk”, „przemoc”).
W 1878 r. rząd sułtana Abdul-Hamida II ogłosił upadłość Imperium Osmańskiego i po trzech latach negocjacji z wierzycielami zachodnimi zgodził się na wprowadzenie faktycznej kontroli nad finansami państwa. Stworzono wtedy Urząd Ottomańskiego Długu Publicznego, w
którym po kolei na czele stali przedstawiciele brytyjscy i francuscy, uzyskało szerokie prawa i przywileje.
Państwa obce zawarły korzystne koncesje (umowy) na budowę linii kolejowych, co otworzyło drogę do ekspansji na Bliskim i Środkowym Wschodzie.
Obowiązkowy charakter miał również monopol tytoniowy, od 1883 r. został on przekazany Francji. Mimo to sytuacja Turcji jako kraju zależnego miała istotne cechy wyróżniające: sprzeczności i walka między mocarstwami dawała jej elitom rządzącym pewne możliwości do manewrowania.
Rewolucja Młodoturecka. W przeciwieństwie od innych krajów azjatyckich, które przekształciły się na półkolonie, Imperium Osmańskie miało efektywne, patriotyczne wojsko. Właśnie kadeci Stambulskiej Wojskowo--Medycznej Szkoły Zawodowej w 1889 r. założyli tajne towarzystwo polityczne o nazwie „Jedność i postęp”, które zapoczątkowało ruch młodoturecki. Zrzeszał on wojskowych, młodych intelektualistów i emigrację polityczną dowodzoną przez Ahmeda Rezę.
Młodoturcy postawili przed sobą cel przywrócenia Konstytucji 1876 r. oraz przeprowadzenia pewnych reform modernizując społeczeństwo na wzór europejski. Jedyną rzeczą, która wywołała rozbieżności wśród uczestników ruchu — kwestia narodowa. Grupa Ahmed Rezy popierała ideę „osmanizmu” - zachowania imperium. Inna grupa popierała decentralizację imperium oraz uznanie autonomii dla nietureckich narodów.
W 1907 r. w Paryżu odbył się kongres grup mło-dotureckich, na którym uzyskano tymczasowe pojednanie i uchwalono decyzję o przygotowaniu powstania. Wszystko zaczęło się 3 lipca 1908 r. przez wystąpienie jednostek wojskowych w Macedonii.
Sułtan Abdul-Hamid II pośpiesznie opublikował swoją decyzję o przywróceniu Konstytucji z 1876 r. Oddziały rebelianckie weszły do Stambułu. Młodoturcy utworzyli nowy rząd, ale sułtana zostawili na tronie. Po dojściu do władzy, prowadzili swoją politykę niekonsekwentnie i zbyt ostrożnie. Umożliwiło to Abdul-Hamidowi II 13 kwietnia 1909 r. wzniecenie buntu z wymogami przywrócenia szariatu, zniesienie Konstytucji i przywrócenie władzy sułtana. Jednak bunt został stłumiony, a Abdul-Hamid II stracił tron. Nowym sułtanem został Mehmed V (łata 1909—1918).
Młodoturcy pozostali przy władzy aż do roku 1918 r. W czasach swego panowania oni nie spełnili obietnic zmodernizowania kraju i uwolnienia się od dominacji europejskiej zależności ekonomicznej oraz politycznej.
Pragnienie zachowania imperium uzasadniało konserwatywny charakter reform.
W polityce krajowej zadomowiła się ideologia panturkizmu - tworzenie i panowanie jednolitego narodu tureckiego. Wywołało to nową falę nastrojów an-tytureckich uciskanych narodów. Próba nawiązania przez przemoc panturkizmu wywołała krwawe pogromy ludności ormiańskiej i greckiej, powstanie Arabów i wojny bałkańskie.
W sferze gospodarczej młodotur-cy zdecydowali się jedynie na niewielkie reformy przed I wojną światową (ograniczano formy pozagospodarcze wyzysku chłopów, wprowadzono przepisy protekcjonistyczne).
Próby modernizacji Iranu (Persji) w XIX w. Po krótkim ożywieniu w połowie XVIII w. i długiej walce w 1794 r. w Iranie (Persji) utwierdziła się Dynastia Kadżarska, która rządziła aż do 1925 r. Nową stolicą państwa stał się Teheran. Ze względu na wyznanie większość Irańczyków była muzułmanami szyitami.
Irańcy szachowie prowadzili walkę ze swoimi tradycyjnym rywalami -Turkami, Afgańczykami, Wielkimi Mogołami, Rosjanami. Początek XIX w. wyróżniał się serią porażek od Turcji i Rosji oraz utratą Gruzji, Armenii i Azerbejdżanu Północnego. Próba za pomocą Francji i Anglii modernizacji wojska nie przyniosła pożądanego wyniku. Natomiast to stworzyło warunki do aktywnego przenikania Europejczyków, którzy zaczęli narzucać szachowi nierównoprawne umowy. Zawarte umowy przyczyniały się do przenikania na rynek irański europejskich towarów przemysłowych, które spowodowały bankructwo handlu i rzemiosła w kraju, a także nasilenia eksploatacji chłopstwa. Iran okazał się na skraju wybuchu społecznego. Chłopi, rzemieślnicy i szyiccy duchowni widzieli wyjście z kryzysu w pojawieniu się legendarnego imama Mahdiego, który miał ustawić prawdziwą sprawiedliwą władzę.
W 1844 r. pojawił się jakiś seid (wódz) Ali Muham-mad, który ogłosił siebie Babem, czyli wrotami, przez które oczekiwany imam Mahdi ma zejść na ziemię. W 1847 r. władza, zaniepokojona rosnącą liczbą zwolenników Baba, wrzuciła go do więzienia. Uwięziony Bab napisał swoją słynną książkę „Bejan”, w której ogłosił siebie długo oczekiwanym Mahdim i podał zasady swego nauczania.
Twierdził, że jest prorokiem, który niesie światu sprawiedliwość, gwarantuje ochronę praw i mienia, a jednocześnie sprzeciwia się przemocy władzy i dominacji cudzoziemców. Najwięcej zwolenników te pomysły znalazły wśród mieszkańców miast.
Szerząc idei Baba jego zwolennicy w znacznym stopniu odchodzili od niego, żądając podziału i wspólności mienia, propagując powszechną równość, w tym równość kobiet. Te hasła miały znaczący wpływ na chłopów, w wyniku czego szybko zwiększyła się liczba bahaistów. Jesienią 1848 r. wybuchło Powstanie Bahaistów. Dopiero w 1852 r. udało się go stłumić, ale nie zatrzymać. Zresztą jego przywódcy zostali zmuszeni do ucieczki do Imperium Osmańskiego, gdzie ruch przekształcił się w nowy, nazywany bahaizm. Zwolennicy nowego ruchu występowali przeciwko wojny, za tolerancję religijną, równość praw, podział własności i in.
Potężne ruchy ludowe postawili władzę w obliczu potrzeby przeprowadzenia reform. Ich liderem został premier (wezyr) Taghi Chan. Reformy, które przeprowadzano głównie w wojsku, dotknęły również obszary rzemiosła i handlu, a także edukacji (pierwsza gazeta, pierwsza świecka szkoła-łiceum). Ale szach Nasser ad-Din odwołał Taghi Chana, co doprowadziło do załamania reform.
Iran coraz bardziej trafiał pod zależność od cudzoziemców. Mimo iż szach wprowadził system zarządzania państwem niektóre innowacje (mianowicie starał się ograniczyć władzę sądowniczą szyickich duchownych i europeizować system administrowania), te spóźnione próby reformowania już prawie nic nie mogły zmienić.
W przeciwieństwie do Imperium Osmańskiego, gdzie dzięki reformom tanzimackim zachowano niezależność polityczną, Iran szacha szybko tracił swoją niezależność. Do końca XIX w. Rosja i Anglia faktycznie podzieliły między sobą strefy wpływów w tym kraju. W tym samym czasie do rywalizacji o wpływy w Iranie wkroczyły Niemcy, a na początku XX w. - USA.
Rewolucja z lat 1905-1911 w Iranie (Persji). Procesowi przekształcania Iranu na półkolonię towarzyszyło niszczenie tradycyjnych struktur i nasilenia wyzyskiwania ludności. Poziom życia Irańczyków spadał. Na przełomie ХІХ-ХХ w. w kraju gwałtownie pogorszyła się sytuacja z żywnością. Doprowadziło to do głodnych buntów (lata 1900, 1901, 1903). Pod koniec 1905 r. wybuchła rewolucja — jedna z pierwszych w Azji na początku XX w.
Rewolucja Irańska rozpoczęła się pod koniec 1905 r. masowymi demonstracjami w Teheranie, Szirazi, Meszhedzie oraz innych miastach. Protestujący żądali przeprowadzenia radykalnych reform, mianowicie zwołania medżlisu (parlamentu) oraz przyjęcia konstytucji. Szczególnego nasilenia wystąpienia rewolucyjne zyskały w czerwcu-lipcu 1906 r.
Przestraszony szach Mozaffar ed-Din (lata 1896-1907) 5 sierpnia 1906 r. wydał dekret o wprowadzeniu reżimu konstytucyjnego. 7 października otwarto pierwszy irański medżlis, który przyjął Ustawę Zasadniczą (pierwszą część irańskiej Konstytucji). Władza szacha została ograniczona, parlament zapewnił sobie prawo do zatwierdzania wszelkich ustaw i budżetu, koncesji, kredytów zagranicznych, umów z innymi państwami. Rok później, 7 października 1907 r., szach uchwalił uzupełnienia do Konstytucji, w której proklamowano równość obywateli wobec prawa, nietykalność osobistą i własności, wolność słowa, prasy i in. Wprowadzano zasadę podziału władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Zresztą szach irański pozostał tylko szefem władzy wykonawczej.
Jednocześnie zachodziły rewolucyjne zmiany w całym kraju. W miastach pojawiły się rewolucyjne organizacje - endżumeny. Nasilił się ruch mu-dżahedinów - bojowników o wiarę i sprawiedliwość, wśród nich wyróżniała się radykalna młodzież — fedaini.
Przeciwko nasileniu irańskiej rewolucji wspólnie wystąpiły Rosja i Anglia. W czerwcu 1908 r., korzystając z przyhamowania rewolucji, następny szach Mohammed Ali-szach (lata 1907—1909) dokonał zamachu stanu i rozpędził medżlis.
Jednak rewolucja w dalszym ciągu trwała, ośrodek walki przeniósł się na północ kraju. W latach 1908—1909 doszło do akcji zbrojnej w irańskim Azerbejdżanie (Powstanie Tebryskie). W 1909 r. wybuchło powstanie anty-szachskie w Bachtiarii i Gilanie. Uzbrojone grupy powstańców — fedainów wspierani przez chanów bachtiarskich w lipcu 1909 r. wkroczyli do Teheranu. Szach został obalony i ogłoszono o przywróceniu Konstytucji. Nowy szach Sułtan Ahmad-szach (lata 1909-1925) zwołał nowy medżlis, który kontynuował rewolucyjne przekształcenia. Dokonać tego nie było łatwo. System finansowy państwa, podobnie jak cała gospodarka, w latach rewolucji upadła. Iran zaprosił na służbę amerykańskiego doradcę finansowego M. Szustera. Jego skuteczne działania zaniepokoiły Rosję i Anglię, które później udały się do otwartej interwencji zbrojnej.
Irańska rewolucja została stłumiona, medżlis rozpędzono, oddziały fedainów zlikwidowano. Iran uznał porozumienie brytyjsko-rosyjskie. Mimo to
część zdobyczy rewolucyjnych zostało zachowanych, w tym Konstytucja. Iran zaczął przekształcać się w monarchię konstytucyjną. Rewolucja przyczyniła się do powstania ruchów narodowowyzwoleńczych w Azji na początku XX w., czyli zapoczątkowała przebudzenie Azji.
Wnioski
Reformy XIX w. skierowane na wzmocnienie Imperium Osmańskiego oraz jego modernizację nie powiodły się. Próby europeizacji napotkały oporu sił konserwatywnych. Zresztą większość reform została zniesiona.
Rewolucja Młodoturecka 1908 r. nie wykonała swego podstawowego zadania - przeprowadzenie modernizacji Imperium Osmańskiego. Można to wytłumaczyć cechami struktury społeczeństwa tureckiego, gdzie Turcy byli nacją dominującą, a wszelka modernizacja doprowadziłaby do utraty tej roli i upadku imperium, co właśnie później się stało.
Iran (Persja), podobnie jak inne kraje Azji, w XIX w. również stopniowo przekształcał się w półkolonię państw europejskich. Szczególnie proces ten przyspieszył się po stłumieniu powstania bahaickie-go i niewydolności reform Taghi Chana. Pod koniec wieku Iran stał się półkolonią Rosji i Anglii.
W 1905 r. w Iranie wybuchła rewolucja, która rozpoczęła nie tylko zmiany w kraju, ale także przebudzenie w całej Azji.
Pytania i polecenia
1. Jakie obszary życia publicznego próbowali w pierwszej kolejności zreformować władcy Turcji i Iranu? 2. Jaki okres w historii Turcji nazywają Tanzimat? 3. Kiedy doszło do wybuchu Rewolucji Młodotureckiej? Jakie reformy przeprowadzili młodoturcy? 4. Kiedy wybuchło powstanie bahaitów? 5. Jakie reformy próbował wporwadzić Taghi Chan? 6. Półkolonią których państw stał się Iran pod koniec XIX w.? 7. Kiedy miała miejsce rewolucja w Iranie? Jakie były jej zdobycze?
8. Dlaczego XIX w. próby wdrożenia reform, które przewidywały europeizację Imperium Osmańskiego nie powiodły się? Kto był przeciwnikiem reform? 9. Dlaczego Rewolucja Młodoturecka nie doprowadziła do zreformowania państwa? 10. Jakie były przyczyny i skutki Powstania Bahaickiego w Iranie? 11. Opiszcie sytuację w Iranie na przełomie ХІХ-ХХ w. 12. Co spowodowało rewolucję w Iranie? Jaką rolę w stłumieniu rewolucji w Iranie pełniły Rosja i Anglia?
13. Ułóżcie w zeszycie tabelę „Sytuacja polityczna i społeczno-gospodarcza Turcji pod koniec XIX w.". 14. Ułóżcie plan opowieści na podstawie p. 2 paragrafu „Rewolucja Młodoturecka 1908 r." lub p. 5 „Rewolucja z lat 1905-1911 w Iranie (Persji)".
15. Omówcie w grupach, co przeszkadzało Turcji i Iranowi rozpocząć modernizację.
16. „Dlaczego mocarstwa, mimo upadku Imperium Osmańskiego, nie poszły na jego podział? Ułóżcie esej na ten temat.
Zajęcia praktyczne
Panowanie brytyjskie w Indii.
Narody Afryki pod rządzami kolonizatorów europejskich
1. Co przyciągało Europejczyków w państwach Wschodu? 2. Kiedy zaczęło się przenikanie Europejczyków do Indiów? 3. Który kraj europejski pod koniec XVIII w. ustanowił swoje panowanie w Indiach?
Cel: na podstawie analizy tekstu określić, jakie były cechy szczególne panowania brytyj
skiego w Indiach i w jaki sposób odbyła się kolonizacja Afryki; poprzez dyskusję sformować zdanie na temat wpływu kolonializmu na rozwój Indiów i Afryki.
Polecenia do przygotowania do lekcji praktycznej
1. Przygotować informację na tematy: „Powstanie Sipajów" „Narodziny Indyjskiego Kongresu Narodowego (IKN)", „Kolonizacji Afryki".
2. Przygotować esej na tematy: „Misja kolonializmu w kształtowaniu jedności świata", „Czy niosła kolonizacja cywilizację narodom podbitym?".
Przebieg pracy
1. Połączcie się w małe grupy ze względu na tematykę przygotowanych informacji i esejów oraz omówcie wyniki, które uzyskaliści podczas pracy nad nimi.
2. Przedstawcie klasie wspólne wnioski, które osiągnęliście podczas pracy w małych grupach.
3. Przedstawcie najlepsze z przygotowanych do lekcji informacje i eseje klasie.
4. Zapoznajcie się z zaproponowanym materiałem, odpowiedzcie na pytania i wykonajcie polecenia.
5. Sformułujcie wnioski odpowiednio do celu lekcji.
Indie - perła Korony Brytyjskiej. Indie od czasów starożytnych przyciągały uwagę kupców, monarchów europejskich, wszelkich awanturników. Portugalczycy, Hiszpanie, Anglicy, Francuzi starali się zadomowić się na półwyspie Hindustan. Największego sukcesu osiągnęła angielska Kompania Wschodnioindyjska, która stała się władzą najwyższą na półwyspie. Kompania Wschodnioindyjska ustanowiła system grabieży podatkowej, wyzysk chłopów i lokalny właścicieli ziemskich, książąt.
W XVIII w. podstawowym towarem eksportowym Indiów były wysokiej jakości tkaniny bawełniane, które wytwarzali miliony tkaczy indyjskich. Jednak rewolucja przemysłowa zrobiła produkcję takich tkanin w Europie tańszą niż w Indiach. Stało się opłacalnym przywozić te tkaniny z Anglii. Utraciwszy rynek zbytu indyjsce tkacze okazały się na krawędzi głodnej śmierci. Niezadowolenie z rządów brytyjskich rosło. Szerzyły się pogłoski, że wszystkich Hindusów chcą nawrócić na chrześcijaństwo.
Powstanie Sipajów. Otwarta drapieżna polityka Anglików wywołała oburzenie Hindusów, które zaowocowało potężnym powstaniem. Powodem do niego stało się otrzymanie przez wojsko indyjskie (sipajskie) nowej amunicji do karabinów. Każdy z nich był zawinięty w papier, impregnowany
tłuszczem wieprzowym lub wołowym. Przed załadunkiem żołnierz miał zerwać ten papier zębami, podczas gdy spożycie wieprzowiny u muzułmanów jest zabronione, a u Hindusów krowa jest świętym zwierzęciem.
Z informacji angielskiego pułkownika K. Younga w sprawie przyczyn powstania sipajskiego
Odmowa od nowych nabojów była prostym pretekstem do powstania, które zostało już wcześniej zaplanowane oraz przygotowane jak przez Hindusów, tak i przez muzułmanów. Prawdziwym powodem niezadowolenia było złe zarządzanie i niezrozumiała polityka aneksji, która cechowała generał-gubernatora Jamesa Andrew Dalhousie... Nie ulega wątpliwości, że usunięcie króla i aneksja terytorium Oudh wywołała niezadowolenie w tym okręgu, z którego była większość naszych Sipajów i gdzie mieszkali ich rodziny.
Jakie powody Powstania Sipajów podkreśla pułkownik K. Young?
Powstanie rozpoczęło się 10 maja 1857 r. niedaleko miasta Delhi. Rebelianci zabili brytyjskich oficerów, przejęli władzę w mieście i ogłosili o przywróceniu władzy Wielkich Mogołów na czele z Bahadur Szachem II. Żeby stłumić powstanie, rząd brytyjski działał szybko i zdecydowanie.
W 1858 r. została zlikwidowana Kompania Wschodnioindyjska. Indie przeszły pod władzę Korony Brytyjskiej. Generał-gubernator Indiów zaczął nazywać się wicekrólem. Zarządzanie koloniami przeprowadzała Rada Ministrów. W 1876 r. królowa Wiktoria została cesarzową Indiów. Ogłoszono o odpuszczeniu winy powstańcom, którzy nie zabijali Anglików. Anglia powiadomiła, że będzie miała szacunek do lokalnych władców. Sipajowie mogli zajmować stanowiska oficerów.
Działania te spowodowały zaburzenie w szeregach powstańców. Ponadto Sipajowie popełnili szereg błędów. Po przybyciu posiłków z Anglii zaczęła się ofensywa w rejonie powstania. Delhi i Lakchnau zostały zdobyte poprzez szturm. Jednak powstanie trwało i uzyskało formy walki partyzanckiej. W tej wojnie stała słynną księżniczka Lak-szmi Baji z Jhansi, która ze swoim oddziałem nie dawała spokoju brytyjskim kolonizatorom. W 1859 r. zostały stłumione ostatnie ośrodki powstania.
Sipajowie - najemne wojska kolonialne w Indiach. Stanowiły one znaczną część brytyjskiego wojska kolonialnego. Brali udział w wojnach przeciwko Afganistanu i tłumieniu powstań ludowych przeciwko kolonizatorom. Rekrutowani byli z wyższych kast Indiów i otrzymywali spore wynagrodzenie. Ale oficerami w wojsku sipajskim mogli być tylko Anglicy.
Rozwój gospodarczy Indiów. Po Powstaniu Sipajów polityka Anglii w Indiach istotnie zmieniła się. Zaszły zmiany w administracji kolonialnej. Zostały otwarte trzy uniwersytety dla wychowania w europejskim duchu nowej elity indyjskiej. Również władze angielskie przyjęły ustawę „O stałym wynajmie”, zgodnie z którą chłop-najemca mógł zostać właścicielem ziemi pod warunkiem udowodnienia w sądzie, że właśnie tę działkę wynajmował
przynajmniej w ciągu 13 lat. Ta ustawa mimo, iż nie zmieniała zagmatwanego i skomplikowanego systemu stosunków rolnych, zakładała podstawy stosunków własności podobnych do europejskich.
Społeczeństwo indyjskie było podzielone ze względu na cechy religijne, kastowe oraz narodowo-językowe, które kolonizatorzy wykorzystywali we własnych celach. Przykładowo wojsko angielsko-indyjskie na 1/3 składało się z pułków muzułmańskich, na 1/3 — z Sikchów i na 1/3 — z Hindusów, którzy mieli wrogi stosunek jeden do drugiego. Umożliwiało to w przypadku powstania jednej trzeciej wojskowych zdawić ich dwiema trzecimi sił zbrojnych.
Pod koniec XIX w., mimo wysiłków Anglików, w Indiach zachował się system kastowy.
W drugiej połowie XIX - na początku XX w. znaczenie gospodarcze Indiów dla Anglii szybko rosło. Indie stały się miejscem opłacalnych inwestycji. Budowano tu koleje (na początku XX w. — 30 tys. km), przedsiębiorstwa przetwórstwa (herbata, kawa, juta, bawełna i in.).
Pod koniec XIX w. zaczęły kształtować się przemysł narodowy i narodowy kapitał przedsiębiorczy. W 1911 r. w Indiach było 200 przedsiębiorstw tekstylnych, które należały do kapitału narodowego.
Mimo pewnych sukcesów, produkcja przemysłowa była słabo rozwinięta. Robotnicy wynosili tylko 1 % ludności, a lokalna burżuazja była przeważnie kompradorska, czyli powiązana z obcym kapitałem.
Produkcja rolna w Indiach stopniowo przekierowała się na zapewnienie surowcami przemysłu angielskiego. W pierwszym dziesięcioleciu XX w. liczba pracowników w rolnictwie zwiększyła się z 66 do 72 %. Doszło do tego przez ucieczkę ludności z miast, gdzie został zburzony ustrój tradycyjny (bankructwo rzemieślników), ponieważ nowy przemysł nie mógł zatrudnić wszystkich, kto stracił zasoby do istnienia.
Walka narodowowyzwoleńcza. Szybkie burzenie tradycyjnego życia Indiów w różny sposób było odbierane w społeczeństwie indyjskim. Przeciwnicy porządków angielskich proponowali wrócić do zasad życia dawnych rolników. Część muzułmanów występowała za wznowienie tradycyjnego wczesnego islamu. Mimo to większość wyedukowanych Hindusów pragnęła połączyć zachodnie idee wolności, równości, humanizmu i racjonalizmu z hinduizmem oraz islamem.
Kształtowanie się indyjskiej burżuazji narodowej stało się tą podstawą, na której powstał niezwykle potężny ruch wyzwoleńczy. W latach 70-80-tych XIX w. wśród części inteligencji indyjskiej szerzyły się nastroje patriotyczne. Zaczęli oni zrzeszać się w organizacje kulturalno-oświatowe. Ich uczestnicy nawoływali wrócić do dawnych wierzeń („Z powrotem do wed”), odrzucali podział na kasty społeczeństwa indyjskiego, proklamowali równość ludzi i narodów, stawiali za cel odrodzenie kultury indyjskiej. Jednocześnie rząda-li stworzenia europejskiego systemu oświaty, wdrożenia reform społecznych, przyspieszenia rozwoju przemysłu indyjskiego. W 1885 r. świadomi narodowo działacze zrzeszyli się w Indyjski Kongres Narodowy (IKN). Jego pierwszy zjazd założycielski stał się symbolem jedności Indiów; delegaci reprezentowali różne narody Indiów, dlatego komunikowali się w języku angielskim.
Anglicy popierali IKN, ale później sytuacja zmieniła się. Pozycje lidera IKN zajęło liberalne umiarkowane skrzydło, które ustaliło następujące cele: obrona przemysłu krajowego, obniżenie podatków, utworzenie systemu kredytu bankowego, zwiększenie samorządności i przedstawicielstwa wybornego.
Na czele skrzydła radykalnego IKN stanął Bałgan-gadchar Tiłak (1856—1920), który pochodził z rodziny brach-mana. On występował za całkowitą likwidację angielskiego panowania kolonialnego, ale w sposób pokojowy; był zdecydowanym przeciwnikiem reform, nawoływał do powrotu do początków narodowych — hinduizmu. Jednym ze sposobów walki uważał bojkot towarów angielskich. B. Tiłak ściśle przestrzegał ustaw kasty, zorganizowywał święta religijne. Za swoją działalność w 1897 r. został skazany przez Anglików na katorgę, ale sprzeciw społeczności śwatowej i indyjskiej zmusiły kolonizatorów do uwolnienia B. Tilaka.
Początek XX w. wyróżniał się nasileniem ruchu narodowowyzwoleńczego. Sprzyjał temu szereg czynników: organizacyjne uporządkowanie ruchu; wzmocnienie kapitału krajowego; organizacyjne uporządkowanie ruchu robotniczego jako siły samodzielnej; nasilenie aktywności chłopów przeciwko porządkom kolonialnym; polityka kolonizatorów, mianowicie wicekróla J. Kerzona. Ten ostatni uchwalił szereg ustaw, które stały się powodem do wystąpień na szeroką skalę ludności: rozwiązał municypalitet wyborny w
Kalkucie; dwukrotnie zwiększył opłatę za naukę w placówkach edukacyjnych; przyjął ustawę o podziale Bengalii na dwie jednostki admisnitracyj-ne. To stało się ostatnią kroplą, która położyła kres cierpliwości narodu i wzburzyła społeczeństwo indyjskie.
Podstawowymi ośrodkami ruchów masowych stały się Bengalia, Pendżab oraz Bombaj. Na propozycję IKN 16 października 1905 r. w Bengalii przeprowadzono i wsparto przez cały kraj smutek narodowy (faktycznie — strajk ogólnonarodowy) jako protest przeciwko podziałowi Bengalii. Zaczął swoją działalność ruch „swadeszi" - bojkot towarów angielskich.
W warunkach podniesienia ogólnonarodowego IKN wysunął hasło „swaradża" — nadanie Indiom samorządności w ramach Cesarstwa Brytyjskiego na wzór Kanady i Australii. W 1907 r. ruch „swadeszi” zaczął przekształcać się w ruch „swaradża”. Kluczowym wydarzeniem ruchu narodowowyzwoleńczego stał się strajk polityczny w Bombaju w lipcu 1908 r. Do stłumienia wystąpień masowych ludności władza kolonialna zaczęła stosować represje. Jeszcze w 1907 r. uchwalono ustawę o buntownikach, która zakazywała akcje sprzeciwu i demonstracje, a w 1908 r. — ustawa, zgodnie z którą zamykano gazety, które „nawoływały do buntu”. Na podstawie tej ustawy B. Tiłak został aresztowany i poddany procesowi, który zwrócił na siebie uwagę całego państwa.
Uprzedzenie sędziów i ławników angielskich oburzyło państwo, w Bombaju zaczął się strajk polityczny: wstrzymały pracę przedsiębiorstwa, sklepy, placówki edukacyjne. Demonstracje oraz akcje sprzeciwu przekształcały się w wałki z policją. Strajk bombajski, nasilenie ruchu narodowowyzwoleńczego w państwie zmusił władze kolonialne do pójścia na ustępstwa: zwiększenie liczby osób wybornych w radzie przy wicekrólu, w zgromadzeniach ustawodawczych prowincji utworzono większość wyborczą. Jednocześnie kolonizatorzy próbowali doprowadzić do rozłamu religijnego i narodowego w społeczeństwie indyjskim. Tak więc wybory przeprowadzano według kurii, które powstały według cech religijnych i narodowych.
W 1911 r. wicekról zniósł ustawy o podziale Bengalii oraz przeniósł swoją stolicę z Kalkuty do Delhi.
Nasilenie ruchu narodowowyzwoleńczego zmusiło do opracowania programu ruchu. W Lanau w 1916 r. przeprowadzono zjazdy dwóch największych krajowych organizacji politycznych (IKN oraz Ligi Muzułmańskiej), na których opracowano program wymogów ruchu narodowowyzwoleńczego, mianowicie takich: natychmiastowe nadanie Indiom samorządności na szeroką skalę; zajmowanie przez Hindusów stanowisk dowodzących w wojsku; rozszerzenie autonomii celnej; ustanowienie kontroli nad finansami.
W latach I. wojny światowej w indyjskim ruchu narodowowyzwoleńczym widoczną postacią został Mohandas Karamczand Gandhi (1869-1948). Mieszkańcy nazywali go Mahatma — wielka dusza. On przyjechał do Indiów
z Afryki Południowej, gdzie uzyskał doświadczenie w zorganizowaniu specyficznej formy walki narodowowyzwoleńczej - „bez przemocy bez współpracy” z władzami. Ta forma wałki - „satjagraha" („upór w prawdzie”) - została wypracowana przez M. Gandhiego w Afryce Południowej podczas wałki z dyskryminacją rasową indyjskich imigrantów.
Podstawą do nauki Gandhiego była teoria nieprzemocy L. Tołstoja, idee pokojowych działań masowych. Myśliciel był przeciwnikiem przemocy i walki zbrojnej. Uświadamiał sobie, że Indiom z ich podziałem na kasty, języki, narodowści, religie należy unikać skrajności. Teoria „biernego oporu" (lub nieposłuszeństwa obywatelskiego), doświadczenie jej wykorzystania w przyszłości rozprzestrzeniły się na całym świecie.
Ruch narodowowyzwoleńczy w Indiach na początku XX w. nie osiągnął swego celu. Dla sukcesu w walce jeszcze nie dojrzały niezbędne warunki: nie ukształtowała się siła społeczna, która poprowadziłaby za sobą wszystkie warstwy społeczeństwa Indiów, nie zapewniono wystarczającego wsparcia ze strony ludności.
Pytania i polecenia
1. Jakie były wyniki panowania angielskiego w Indiach w połowie XIX w.? 2. Kim byli Sipajowie? Kiedy doszło do Powstania Sipajów w Indiach? 3. Jakie reformy wdrożyli Anglicy w Indiach po Powstaniu Sipajów? 4. Która organizacja pod koniec XIX w. stanęła na czele ruchu narodowowyzwoleńczego w Indiach? Kiedy została ona stworzona? 5. Ustalcie podstawowe cechy rozwoju gospodarczego Indiów w drugiej połowie XIX w. Dlaczego w tym okresie w państwie doszło do wzrostu liczby ludności wiejskiej?
6. Opiszcie ruch narodowowyzwoleńczy w Indiach pod koniec XIX - na początku XX w.
7. Czy możemy mówić, że panowanie angielskie przyczyniło się do rozwoju Indiów?
Narody afrykańskie rządzone przez kolonizatorów europejskich. Przed ustanowieniem europejskiego panowania Afryka składała się z dwóch regionów historyczno-geograficznych. Pierwszy z nich, znajduje się na północ od pustyni Sahara i Morza Czerwonego, należał do obszaru szerzenia się cywilizacji śródziemnomorskich - dawnoegipskiej, fenickiej, grecko-rzymskiej. Po podbojach arabskich utwierdził się tu islam, a po upadku kalifatu powstało tu kilka państw arabskich. Następnie te państwa, z wyjątkiem Maroka, stały się częścią Imperium Osmańskiego.
W Etiopii zachowało się chrześcijaństwo, a w połowie XIX w. powstało tu państwo na czele z cesarzem (negusem). Na ogół ten region o dawnych tradycjach państwowości, stosunkowo rozwiniętą gospodarką był ośrodkiem kultury chrześcijańskiej i islamskiej.
Do ustanowienia panowania europejskiego w Afryce dochodziło na różny sposób. Próby zadomowienia się Europejczyków w Afryce Północnej rozpoczęły się pod koniec XVIII w. Pierwszym prawdziwym osiągnięciem było zdobycie w 1830 r. przez Francję Algieria. Na początku XX w. całe terytorium Afryki Północnej zostało podzielone pomiędzy państwami europejskimi. Egipt i Sudan należały do Anglii, Libia — Włochom, Algieria, Tunezja i Maroko — Francji. Także część Maroku była podporządkowana Hiszpanii. Walka o Maroko doprowadziła do dwóch ostrych kryzysów międzynarodowych (lata 1905—1906, 1911), które mogły doprowadzić do wojny światowej.
Przedostawanie się do Afryki Tropikalnej i Południowej było wolniejszym, choć rozpoczęło się jeszcze w XV-XVI w. Najpierw państwa europejskie starały się kontrolować handel niewolnikami.
Do 1807 r., kiedy to Anglicy zakazali handel niewolnikami i starali się zapobiec mu, z Afryki wywieziono 12 min niewolników. Już pierwsze doświadczenie kolonizacji udowodniło, że w Afryce można rozwijać gospodarkę plantacyjną, ale głębokie przenikanie wgłąb utrudnione było przez złe drogi i obecność ognisk ciężkich chorób, na które Europejczycy nie mieli leków.
Jednak pod koniec XIX w. sytuacja się zmieniła. Mocarstwa europejskie zaczęły aktywnie podbijać i dzielić Kontynent Afrykański. Na początku XX w. na terytorium Afryki pozostało tylko dwa niepodległe państwa: Etiopia, która obroniła swoją niepodległość w walce z Włochami oraz Liberia, założona w XIX w. przez Murzynów z USA, którzy pragnęli wrócić do swojej ojczyzny historycznej.
Największe posiadłości kolonialne należały do Anglii (30 %) i Francji (34 %). Poza nimi kolonie na Kontynencie Afrykańskim miały Niemcy (Togo, Kamerun, Tanganika, Namibia), Portugalia (Angola, Mozambik, Gwinea Bissau), Hiszpania (Sahara Zachodnia, Gwinea Równikowa), Belgia (Kongo), Włochy (Libia, Somalia, Erytrea).
Ze względu na to, że podział Afryki Tropikalnej i Południowej odbywał się w warunkach braku stosunkowo stabilnych struktur państwowych na kontynencie, przeprowadzany był przez kraje europejskie na różny sposób. Granice kolonii nie pokrywały się ani z granicami etnicznymi, ani geograficznymi, co doprowadziło do rozdzielenia wielu narodów.
Różnica w orientacji kolonizacji doprowadziła do różnic w charakterze ruchu wyzwoleńczego narodów Afryki. W Afryce Północnej uzyskał formę przywrócenia niezależności państw, które wcześniej tu istniały. W XX w. wymogi te zwykle łączono z programami modernizacji tych państw na wzór europejski. Tak więc doszło do dużych powstań w Algierii (lata 1871—1872), Tunezji, Egipcie (1881 r.), Sudanie (stworzono Państwo Machdyckie, która istniało aż do 1898 r.).
W Afryce Środkowej i Południowej opór kolonizatorom miał charakter okresowych działań zbrojnych prowadzonych przez lokalnych liderów. Ze
względu na przewagę Europejczyków w uzbrojeniu i wrogość między różnymi plemionami, nie stanowiły one zagrożenia dla kolonizatorów.
Znacząco wyróżniał się rozwój Afryki Południowej. Na skrajnym południu kontynentu w XVII w. Holendrzy założyli Kapską Kolonię. Koloniści uprawiali ziemię i nazywali siebie Burowie (od nid. - farmer, chłop). Wszyscy oni ze względu na wyznanie byli bardzo pobożnymi kalwinistami. Burowie uważali niewolnictwo za takie, które nie jest sprzeczne z moralnością chrześcijańską.
W XIX w. Kapską Kolonię zdobyli Anglicy, którzy znieśli niewolnictwo i pragnęli wprowadzić samorząd w oparciu o równość rasową. Wtedy część Bu-rów postanowiła przenieść się na wschód i północny wschód. Tam założyli oni państwa Natal, Republikę Pomarańczową i Transwaal. Na tych obszarach znaleziono znaczne złoża złota, diamentów i in. Anglicy, starając się zdobyć te bogactwa, rozpoczęli wojnę przeciwko Burom. Po wojnie angielsko-burskiej (lata 1899-1902) terytoria państw zostały podbite przez Anglików. Cechą wojny stało się to, że tutaj po raz pierwszy użyto obozów koncentracyjnych dla niepokornej ludności cywilnej. Jednak opór Burów był na tyle zaciętym, że Anglicy w celu utrzymania stabilności poszli na ustępstwa. W 1910 r. byłe państwa Burów zostały połączone w Związek Południowej Afryki (ZPA), który otrzymał status dominionu. Język angielski i afrikaans (dialekt holenderskiego) stały się oficjalnymi, a w prowincjach Burów zachowano porządki, które wyłączały niebiałych z życia politycznego.
Stworzenie dominionu zrobiło Burów gospodarzami sytuacji, ponieważ byli oni większością ludności białej. Ich wpływ szczególnie nasilił się po I. wojnie światowej, kiedy wykazali całkowite poparcie dla Anglii; wynikiem tego stała się konsolidacja w ZPA reżimu ucisku rasowego. Afrykanom zabrano niemal wszystkie ziemie. Mieli oni żyć tylko na niektórych terytoriach oraz uzyskiwać pozwolenie na pobyt na ziemiach białych i w specjalnie wyznaczonych miejscach.
Pytania i polecenia
1. Na jakie regiony historyczno-geograficzne można podzielić Afrykę? Gdzie dominował islam? 2. Które kraje uczestniczyły w podziale kolonialnym Afryki? 3. Wymieńcie największe antykolonialne powstania w Afryce. 4. Kiedy trwała wojna angielsko-bur-ska? 5. Co ułatwiało, a co utrudniało kolonizację Afryki przez Europejczyków? 6. Ustalcie przyczyny tego, że podział kolonialny Afryki odbywał się przyspieszonym tempem tylko w XIX w., a nie wcześniej. 7. Przygotujcie opowieść o kolonizacji Afryki przez Europejczyków.
Źródło: Historia powszechna podręcznik dla klasy 9 Hisem