1. Kiedy Europejczycy przedostali się do Chin? 2. Dlaczego w połowie XVIII w. doszło do „zamknięcia" Chin?
Przebudzenie Azji. W drugiej połowie XIX w. Chiny, Iran (Persja) oraz Turcja okazały się w półkolonialnej zależności od mocarstw europejskich. Doprowadziło to do przymusowego uczestnictwa tych krajów w światowym rynku i fundamentalnych zmian w życiu wewnętrznym. Tradycyjny system gospodarczy i struktura polityczna zaczęły się rozpadać.
Władcy państw, obserwując zacofanie swoich krajów w porównaniu z europejskimi, próbowali przeprowadzić reformy, które wyprowadziłyby ich państwo z tej sytuacji. Pożyczali osiągnięcia techniczne, przezbrajali wojsko, zmieniali system rządzenia, starali się walczyć z niektórymi tradycjami, które ich zdaniem hamowały rozwój państwa, zakładali własny przemysł i in.
W Imperium Osmańskim takie reformy zostały nazwane Tanzimat („przekształcenia”, „reformy”) i przeprowadzano je w latach 1839-1870, w Chinach — polityczne samowzmocnienie, Iranie — reforma Tahi-chana. Jednak te oraz inne reformy nie miały żądanego efektu i ostatecznie państwa trafiły w całkowitą zależność od mocarstw europejskich.
Niezdolność elity rządzącej do przeciwstawienia się przenikaniu europejskiemu, pogorszenie warunków życia przez zburzenie tradycyjnych stosunków gospodarczych wywołały wdrożenie nowego etapu walki antykoloniałnej. Tym razem na jej czele stanęli rewolucjoniści.
Drugi etap walki o przezwyciężenie zacofania, którą w tym czasie prowadziły kraje azjatyckie, zwany jest jako przebudzenie Azji. Jako składnik tego okresu były trzy rewolucje - Irańska (lata 1905-1911), Młodoturecka (1908 r.) oraz Sinhajska (łata 1911—1912). Mimo iż dwie ostatnie zwyciężyły, a irańska odniosła klęskę, doprowadziły one do wręcz odwrotnego wyniku: skoku od zacofania nie stało się, a przebudzone masy nie chciały zmian na wzór europejski. Społeczeństwo zostało podzielone na dwa obozy - zwolenników i
przeciwników zmian, co z kolei powodowało dalsze ostre konflikty i nowe rewolucje.
Ekspansja terytorialna państw wiodących świata w Chinach. Na początku XIX w. Chiny były wielkim państwem. Do ich posiadłości należały Indochiny, Mongolia, Tybet, części Azji Środkowej, Korea.
Jednak polityka samoizołacji (w 1757 r.
Europejczyków wypędzono ze wszystkich chińskich miast) zaczęła mieć negatywny wpływ na rozwój państwa. Anglia i Francja zaczęły aktywnie dążyć do „otwarcia” Chin. Następnie do nich dołączyły USA, Rosja, Niemcy i Japonia.
W wyniku wojny angielsko-japońskiej z lat 1840—1842 (I wojna „opiumowa") i wojny angielsko-francusko-japońskiej z lat 1856-1860 (II wojna „opiumowa") Chiny zostały zmuszone do „otwarcia się” dla Europejczyków.
Chiny usiłowały pozbyć się negatywnego wpływu Europejczyków. Do 1830 r. tylko port Kanton pozostał otwarty dla obcych statków. Co więcej, Europejczycy musieli płacić za towary tylko srebrem. Angielscy kupcy, starając się zaradzić tej sytuacji, podjęli decyzję o imporcie opium. Ustawodawstwo Cesarstwa Chińskiego zakazywało stosowanie narkotyków z wyjątkiem celów medycznych. Jednak, niezważając na to, brytyjski Hongkong kupował opium, który był produkowany w prowincjach Bengal i Malwa pod patronatem brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej. W wyniku tego dostawy opium do Chin wzrosły ponad czterokrotnie. W 1833 r. rząd brytyjski zniósł monopol Kompanii Wschodnioindyjskiej i opium zalał rynek chiński, a srebra - Zachód. W rezultacie, bardzo szybko, prawie 90 % mężczyzn Chin w wieku do 40 lat miało uzależnienie od opium. Do 1837 r. Chiny zapłaciły za opium 4,5 min srebrnych dolarów, co stanowiło 57 % od całkowitego importu pańtwa. Przejęty sytuacją chiński rząd w 1839 r. rozpoczął masowe aresztowania kupców, konfiskatę i niszczenie opium. W odpowiedzi brytyjska marynarka rozpoczęła działania wojskowe. Walki angielsko-chińskie zostały nazwane wojny „opiumowe".
W okresie aktywnego przedostawania się kolonizatorów do Chin rządząca dynastia mandżurska stopniowo upadała. Kryzys cesarstwa zaczął się wraz ze wzrostem importu opium do Chin, spadkiem wartości chińskich monet miedzianych i wywozem srebrnych do Europy. Główną konsekwencją kryzysu stało się burzenie tradycyjnej władzy cesarza i zubożenie ludności. Proces ten wywołał wzrost napięć społecznych w społeczeństwie chińskim.
W latach 40-50-tych XIX w. zaczęła się szerzyć fala powstań chłopskich. Największym z nich był Ruch Taipingów.
Głównym ideologiem ruchu Tąjpingów był Hong Xiuquan (1814-1864), który głosił ideę równości społecznej i budowę „Królestwa równości, sprawiedliwości, dobrobytu” - „Taiping tyanho”. Pomysły Taipingów — połączenie tradycyjnej moralności konfucjańskiej z ideami chrześcijaństwa, z którymi Hong Xiuquan zapoznał się dzięki chrześcijańskim misjonarzom.
W 1850 r. niektóre powstania chłopskie w dolinie rzeki Jangcy przekształciły się na ruch powstański na dużą skalę. Główną siłą wojskową ruchu stała się organizacja Taipingów, która zaczęła zdobywać zwycięstwa jedno po drugim. Wojska rządowe przeszły na stronę powstańców. W 1853 r. rebelianci zdobyli dawną stolicę Chin — Nanjing. Taipingo-wie założyli swoje państwo, w którym starali się realizować zasadę równego podziału bogactwa i zniesienie własności na ziemię. Ale ich próby nie powiodły się.
Zaniepokojone rozprzestrzenianiem się powstania i niemożnością przez dynastię rządzącą stłumienia go, kraje europejskie, które nie tak dawno otworzyły dla siebie rynek chiński, postanowiły interweniować w konflikt.
Korzystając z nieznacznego powodu, Anglicy w 1856 r. skierowali swoje wojska na Kanton. Później do nich dołączyli Francuzi. W szeregu bitew wojska angielskie i francuskie zdobyły zwycięstwo.
W 1864 r. wojska chińskie otoczyły Nanjing. W wyniku szturmu miasto zostało zdobyte, a prawie wszyscy mieszkańcy (100 tys. osób) zginęli. Hung Syutsyuan popełnił samobójstwo. Ruch Taipingów został stłumiony.
Podczas walki Anglii, Francji, USA z Taipingami udało się zmusić rządzącą dynastię Chin do podpisania nowych umów, które otwierały nowe możliwości dla zagranicznego przeniknania do kraju. To pozwoliło im na handel we wszystkich dużych portach Chinach i tworzyć własne konsulaty handlowe. W latach 90-tych XIX w. do udziału w kolonizacji Chin dołączyły Japonia, Rosja, Niemcy. Kraj został podzielony na strefy wpływów.
W 1894 r. Japonia rozpoczęła wojnę z Chinami i szybko zwyciężyła. Zdecydowane działania Japonii stały się przykładem dla Europejczyków. Francja osiągnęła nadzwyczajne przywileje w południowych Chinach. Rosja zdobyła prawo budowy kolei przez Mandżurię do Władywostoku (Kolei Chiń-sko-Wschodnia), a w 1898 r. wydzierżawiła porty Port Arthur i Dalni na Półwyspie Liaotung. Ponadto Rosja wzmocniła także swój wpływ w Mongolii i Chinach Północno-Zachodnich. Niemcy zdobyły Półwysep Shandong, a miasto Qingdao przekształciły na swoja bazę oporną. Anglia dołączyła do swojej strefy wpływów dorzecze Jangcy.
Chińskie państwo zaczęło szybko się rozpadać. Zostało ono podzielone na strefy wpływów między mocarstwami. Władza cesarska i moralność kon-fucjańska straciły swoją moc i autorytet.
Chiny pod koniec XIX w. Powstanie Yihequanów.
W latach 90-tych XIX w. zaczęły się szerzyć pomysły o potrzebie znaczących przekształceń wewnętrznych społeczeństwa chińskiego, bez których niemożliwe było zachowanie integralności i niezależności Chin. Wyrażali tę ideę Kang Youwei, który próbował przekonać cesarza Guangxu przeprowadzić liberalne reformy i Sun Yatsen, który przedstawił program rewolucyjnych zmian po obaleniu monarchii.
Chiński myśliciel Kang Youwei planował wprowadzić w kraju monarchię konstytucyjną, wdrożyć reformy administracji publicznej, gospodarki, edukacji i in. Później Kang Youwei i niektórzy jego zwolennicy zostali powołani na doradców cesarza. Dla „stu dni od reform” Guangxu wydał ponad 60 dekretów, które przewidywały wprowadzenie nowości w Chinach oraz przekształcenie ich na potężne i niezależne państwo. Jednak w wyniku zamachu stanu 21 września
1898 r. Guangxu został pozbawiony tronu na rzecz cesarzowej Cixi. Niektórym reformatorom ścięto głowy; Kang Youwei uciekł do Hong Kongu. Zatem próba wyprowadzić kraj z kryzys poprzez reformy nie powiodła się.
W tym samym czasie w kraju nasilał się spontaniczny protest przeciwko inwazji obcokrajowców do Chin. Kluczowym wydarzeniem było powstanie dowodzone przez członków towarzystwa Yihequan („Powstanie Bokserów”, lata 1899-1900.).
Bokserzy uważali, że technika europejska jest nic nie warta w porównaniu z duchem Chińczyków. Wierzyli w to, że specjalne amulety uratują ich przed kulami. Członkowie towarzystwa Yihequan preferowali tradycyjną broń i techniki walki wręcz. Za to Europejczycy nazywali ich „Bokserami". Celem Yihequanów było zniszczenie wszystkich cudzoziemców.
W 1897 r. w prowincji Shandong bokserzy zabili niemieckich misjonarzy. Również powstańcy przeprowadzili ataki na budownę kolei, rozbierali tory kolejowe, niszczyli linie telegraficzne i in. W 1899 r. (właśnie ta data jest uważana za początek powstania, mimo iż w rzeczywistości Bokserzy działali jeszcze wcześniej) oddziały Yi-heąuanów zebrali się koło Pekinu. Zaniepokojeni dyplomaci europejscy zaapelowali do cesarzowej prosząc o stłumienie buntowników. Jednak Qi Xi postanowiła dzięki Bokserom pozbyć się wpływów Europejczyków. Pozwoliło to rebeliantom dostać się do Pekinu, gdzie urządzili rzeź w europejskich placówkach dyplomatycznych, a później fala przemocy wobec cudzoziemców ogarnęła całe Chiny.
W odpowiedź na to osiem krajów - Anglia, USA, Rosja, Japonia, Francja, Włochy, Niemcy, Austro-Węgry — wysłały wojska do Chin, pokonali Bokserów i weszli do Pekinu. Cesarzowa pokazała, że nie uczestniczyła w powstaniu, i rozkazała wojskom rządowym dobić jednostki bokserów.
Po stłumieniu powstania Chiny zostały zmuszone do podpisania nowych nierównych umów. Musiały zapłacić dużą kontrybucję, w dzielnicę ambasad Pekina wprowadzono wojska obcokrajowców, a za morderstwo Europejczyka, Japończyka czy Amerykanina przewidziano karę śmierci. Powstanie Bokserów stało się ostatnią próbą zachowania w Chinach „starych porządków”.
Chiny na początku XX w. Rewolucja Xinhai. Do walki o modernizację Chin doszły siły, które występowały za rewolucyjne zmiany w kraju. Na ich czele stanął Sun Yat--sen. On sformułował „trzy zasady ludowe", które, właśnie, określały cel transformacji w Chinach:
• nacjonalizm — obalenie Dynastii Mandżurskiej i przywrócenie chińskich rządów;
• władza ludu — likwidacja monarchii i ustanowienie republiki;
• dobrobyt narodu — przeprowadzenie stopniowej nacjonalizacji własności gruntów oraz ustanowienie progresywnego podatku na ziemię.
Latem 1905 r. w Tokio (Japonia) pod kierownictwem Sun Yat-sena doszło do połączenia różnych chińskich rewolucyjnych kół o ukierunkowaniu demokratycznym i nacjonalistycznym w „Sojusz zjednoczony”. W 1907 r. przeprowadził on kilka prób wzniecenia powstania przeciwko Dynastii Mandżurskiej, ale nie odniosły one sukcesu.
Z dokumentu programowego „Sojuszu zjednoczonego"
Obecna rewolucja ma na celu ustanowienie rządu republikańskiego. Wszyscy obywatele republiki muszą być równi; wszyscy obywatele powinni uczestniczyć we władzy politycznej. Prezydent wybierany jest przez wszystkich obywateli. Parlament jest organem ludowym, składającym się z deputowanych, wybieranych przez wszystkich obywateli republiki. Wprowadzana jest Konstytucja Republiki Chińskiej, której wszyscy obywatele muszą przestrzegać.
Jakie ideały miał „Sojusz zjednoczony" i dlaczego?
Zresztą w obliczu rewolucji cesarzowa Cixi zgodziła się na przeprowadzenie pewnych reform zapoczątkowanych jeszcze przez cesarza Guangxu. Zostało proklamowano: zniesienie niewolnictwa; likwidację różnic stanowych; likwidację przywilejów dworzan; tworzenie wojska na wzór europejski; zniesienie tortur; utworzenie organów doradczych w prowincjach; przeprowadzenie reformy monetarnej i finansowej; zakaz spożycia opium; zakaz zwyczajów barbarzyńskich; tworzenie partii politycznych; reformowanie systemu edukacji (w tym jego europeizacja).
Wszystkie te zmiany świadczyły o tym, że Chiny zaczęły modernizację. Jednak w tradycyjnym społeczeństwie nie akceptowali zmian i opierano im się. Wraz z tajemniczą śmiercią cesarzowej Cixi w 1908 r. reformy ustały.
Niepowodzenie reform stworzyło warunki dla rewolucji, która rozpoczęła się w Wuhan (nazwa ogólna trzech miast — Wuchang, Hankou, Hanyang). Przypadkowa eksplozja granatu w Hankou ujawnił nielegalne mieszkanie rewolucjonistów, w którym znaleziono broń i listę członków organizacji rewolucyjnych. Doszło do fali aresztowań. Spiskowcy postanowili nie tracić czasu. 10 października 1911 r. w Wuchang wybuchło powstanie.
Następnie powstanie rozprzestrzeniło się również na inne miasta. Jego uczestnicy ogłosili o swojej niezależności od Pekina i dworu Qing.
Władza mandżurska w poszukiwaniu poratun-ku zaapelowała do Yuan Shikaia (generała, którego za reformatorskie poglądy wysłano na zesłanie) prosząc stanąć na czele dowództwa wszystkich sił zbrojnych. Ten zgodził się i wkrótce został szefem rady cesarskiej oraz premierem, jedynym dyktatorem Północnych Chin. Poza tym został również opublikowany projekt konstytucji, która uznała monarchię. Jednak powstanie rozprzestrzeniało się. Proklamowały siebie niepodległymi Hangzhou, Szanghaj, prowincja Shandong, o swoją autonomię wystąpiła również Mongolia Zewnętrzna. 2 grudnia 1911 r. wojska rewolucyjne weszły do Nanjing. Cesarstwo mandżurskie zaczęło się rozpadać.
Dowiedziawszy się o początku rewolucji, Sun Yat-sen powrócił z emigracji i 24 grudnia przybył do Szanghaju. 29 grudnia konferencja delegatów rewolucyjnych prowincji, którzy spotkali się w Nanjing, ogłosiła powstanie Republiki Chińskiej. Sun Yat-sen został jednogłośnie wybrany na jej tymczasowego prezydenta. Nowa stolica Nanjing powitała prezydenta salutem z dział i ogólnym entuzjazmem. 1 stycznia 1912 r. Sun Yat-sen został zaprzysiężony.
Jednak rządząca elita starała się utrzymać władzę. 12 lutego 1912 r. Yuan Shikai zmusił matkę sześcioletniego cesarza Pu Yi w jego imieniu podpisać akt abdykacji. W takich warunkach Sun Yat-sen z jego programem „dobrobytu narodowego” stał się niepotrzebny elicie rządzącej. Zdając sobie sprawę z tego, on zrezygnował z prezydentury na rzecz Yuan Shikaia.
Chiny przeżyły gwałtowny rok, który zgodnie ze starym kalendarzem nazywał się Xinhai. Rewolucja Xinhaiska w Chinach zakończyła się. W marcu 1912 r. w Nanjing została przyjęta Konstytucja
Republiki Chin i postanowiono przenieść stolicę do Pekinu.
Po proklamowaniu republiki walki o władzę kontynuowano. Yuan Shikai nie pozostawiał dążeń do ożywienia monarchii. Jednocześnie zrzeszała się również opozycja demokratyczna.
W sierpniu 1912 r. „Sojusz zjednoczony” stworzony przez Sun Yat-sena i kilka innych organizacji założyły Kuomintang (partię narodową). W nowo wybranym parlamencie, który rozpoczął pracę w kwietniu 1913 r. na podstawie nowej Konstytucji, Kuomintang otrzymał znaczącą reprezentację. Jego członkowie byli w opozycji do Yuan Shikaia.
Napięcia wzrosły po tym, jak ujawniono o udziale Yuan Shikaia w przygotowaniu morderstwa kandydata od Kuomintang na premiera. W kraju wznowiły się powstania. Siedem południowych prowincji, gdzie Kuomintang miał silne pozycje, ogłosiły o oddzieleniu się od Pekina. Zaczęła się wojna domowa między Południem a Północą, w której w końcu wojska Południa zostały pokonane. Kuomintang został zmuszony przejść do działań podziemnych, a Sun Yat-sen ponownie udał się na emigrację.
Rozpędziwszy parlament i zostając jedynym dyktatorem Yuan Shikai stworzył warunki do przywrócenia monarchii. Konstytucja została zmieniona, usunięto z niej artykuły o swobodach demokratycznych. Jednak na krótko przed śmiercią (w czerwcu 1916 r.) dyktator porzucił swój zamiar i republika została zachowana. Mimo, iż rewolucja nie rozwiązała podstawowych problemów Chin, usunęła ona jedną z głównych przeszkód na drodze do modernizacji państwa - Dynastię Mandżurską.
Wnioski
Na początku XIX w. Chiny były potężnym państwem. Jednak pod presją europejskich kolonizatorów państwo szybko traciło swoją suwerenność. W wyniku sprzeciwdziałania reformom ze strony elity rządzącej Chiny zaczęły nienadążać za wiodącymi państwami i zostały podzielone na strefy wpływów pomiędzy państwami Zachodu, Rosją i Japonią.
Polityka kolonializatorów i upadek państwa wywołały opór ludności. Powstania tajpingów i bokserów zostały stłumione przy pomocy kolonizatorów. Próby wprowadzenia reform przez przedstawicieli Dynastii Mandżurskiej były niezdecydowane. Zresztą doszło do wybuchu Rewolucji Xinhaiskiej, która obaliła władzę cesarską. Chiny stanęły na drogę modernizacji, która jednak okazała się skomplikowaną i krwawą.
Pytania i polecenia
1. Które państwo stało się inicjatorem wojen „opiumowych"? 2. Kiedy doszło do wybuchu powstania Taipingów? 3. Które państwa uczestniczyły w podziale Chin na strefy wpływów? 4. Przeciwko komu zostało skierowane Powstanie Yihequanów (Bokserów)? 5. W wyniku jakiego wydarzenia została obalona Dynastia Mandżurska w Chinach?
6. Kto został pierwszym prezydentem Republiki Chińskiej?
7. Opiszcie rozwój Chin pod koniec XIX - na początku XX w. 8. Czy można rozpatrywać Chiny jako półkolonię krajów zachodnich? 9. Co było istotą reform Kang Youweia? Jakie były ich wyniki?
10. Opowiedzcie o Powstaniu Bokserów. Dlaczego ono przegrało walkę? 11. Kto to jest Sun Yat-sen? Co było istotą jego „trzech zasad ludowych"? 12. Opowiedzcie o Rewolucji Xinhaiskiej z lat 1911-1912 w Chinach i jej wynikach. 13. Sporządźcie tabelę porównawczą.
14. Zastanówcie się, dlaczego wszelkie próby reform w Chinach nie powiodły się. Przygotujcie esej na to pytanie.
Źródło: Historia powszechna podręcznik dla klasy 9 Hisem