1. Na czym polega istota wiedeńskiego systemu stosunków międzynarodowych? Kiedy został stworzony? 2. Kiedy zakończyło się zjednoczenie Niemiec i Włoch w państwa narodowe?
Równowaga sił w Europie w latach 70-tych XIX w. Klęska Rosji w wojnie krymskiej z lat 1853—1856, zjednoczenie Niemiec i Włoch, klęska Francji w wojnie francusko-niemieckiej (francusko-pruskiej) z łat 1870—1871 doprowadziły do zmian układu sił w Europie i pogorszenia stosunków międzynarodowych. Najbardziej z tego skorzystała Rosja, która powróciła do grupy mocarstw oraz kontynuowała ekspansję zagraniczną.
Pojawienie się w centrum Europy nowego, potężnego, zmilitaryzowanego, agresywnego Cesarstwa Niemieckiego wywołało zaniepokojenie wszystkich krajów sąsiednich.
W tych czasach kierunek polityki zagranicznej Niemiec określał O. Bismarck, który starał się ustalić całkowitą dominację swojego kraju w Europie. Pomimo porażki Francja pozostawała główną przeszkodą na tej drodze. Niemiecki rząd wielokrotnie prowokował Francję do nowej wojny (fran-cusko-niemieckie „trwogi” z lat 1874—1875), ale na próżno.
Rosnąca potęga Niemiec zachęciła Austro-Węgry do zbliżenia się z nią, mimo iż Austria została pokonana w wojnie z Prusami w 1866 r. Do takiego kroku Austro-Węgry doprowadziły okoliczności. To w szczególności bliskość etniczna Niemców i Austriaków, niestabilna sytuacja podwójnej monarchii, pragnienie uzyskania poparcia niemieckiej dyplomacji w ekspansji na Bałkanach, rosnąca zależność od Niemiec.
Tymczasem O. Bismarck dążył do osiągnięcia neutralności z Rosją, która w latach 60-tych XIX w. starała się anulować artykuły Traktatu Paryskiego 1856 r. Otwierały się korzystne perspektywy do zbliżenia rosyjsko--niemieckiego.
W 1873 r. wysiłki O. Bismarcka przyniosły pozytywne skutki. Po podpisaniu porozumienia rosyjsko-austriackiego w sprawie podziału stref wpływów na Bałkanach między Niemcami, Austro-Węgrami i Rosją podpisano Trójprzymierze. Jednak to dyplomatyczne zwycięstwo O. Bismarcka okazało się iluzoryczne. Pomiędzy stronami porozumienia istniały znaczące sprzeczności. W latach 1875—1877 Rosja nie poparła Niemcy podczas francusko-nie-mieckich „wojennych niepokojów”, czyli działała jako gwarant bezpieczeństwa i niezależności Francji. To nie zostało niezauważonym w Paryżu, później doprowadziło do zbliżenia francusko-rosyjskiego.
Tymczasem antyrosyjskie stanowisko Wielkiej Brytanii dawało Niemcom nadzieję utrzymania Rosji w stanie neutralnym. Anglia była głównym przeciwnikiem zwiększenia rosyjskich posiadłości na Bliskim i Dalekim Wschodzie oraz rozprzestrzeniania się rosyjskiego wpływu na Bałkanach. Tak więc ze względu
na zdecydowane przeciwdziałanie Anglii i Niemiec Rosja nie zmogła w pełni skorzystać ze skutków zwycięstwa w wojnie rosyjsko-tureckiej z lat 1877-1878.
Ponadto Niemcy negatywnie zareagowały na protekcjonistyczne działania Rosji, które ograniczyły dostęp towarów niemieckich na rynek rosyjski. W odpowiedzi Niemcy zredukowały eksport rosyjskiego zboża i w 1887 r. odmówiły Rosji udzielenia kredytów. Wtedy Rosja zwróciła się do Francji, która dostarczyła znaczących pożyczek. W wyniku tego dalsze istnienie Trój-przymierza stało się niemożliwym.
Zatem cechą stosunków międzynarodowych z lat 70-tych XIX w. było to, że każde z mocarstw starało się niedopuścić wszelkich jednostronnych wzmocnień krajów.
Tworzenie bloków wojskowo-politycznych. Na początku łat 80-tych XIX w. w stosunkach międzynarodowych zaszły radykalne zmiany. Zaczęło się kształtowanie sojuszy wojskowo-politycznych. Pierwszy krok w tym kierunku został zrobiony przez Niemcy. 7 października 1879 r. w Wiedniu zawarto sojusz austriacko-niemiecki. Jednocześnie O. Bismarck nie zostawił nadziei utrzymania Rosji na poziomie państwa neutralnego. W 1881 r. został przywrócony Sojusz Trzech Cesarzy, a w 1887 r. podpisano rosyjsko-niemiecką „umowę reasekuracji”. Jednak to nie wykluczało Rosję z grupy głównych konkurentów Niemiec. W 1882 r. Niemcy, Austro-Węgry i Włochy zawarły między sobą Trójprzymierze na okres pięciu lat, który był odnawiany co pięć łat i trwał do 1915 r.
Z umowy sojuszniczej między Niemcami, Austro-Węgrami i Włochami zawartej w Wiedniu w dniu 20 maja 1882 r.
...Ich Magnificencja cesarz austriacki... cesarz niemiecki... król Włoch zgodzili się na zawarcie umowy, która ze względu na swoją znaczącą naturę bezpieczeństwa i obrony ma na celu zapewnienie ich przed zagrożeniami, które mogłyby powstać dla bezpieczeństwa ich państw i reszty Europy.
Artykuł 1. Wysokie Umawiające się Strony wzajemnie obiecują pokój i przyjaźń, i nie zawrzą żadnej unii lub zobowiązania, skierowanego przeciwko jednego z ich państw...
Artykuł 2. W przypadku, jeśli Włochy bez bezpośredniego wezwania z jej strony zostałyby zaatakowane przez Francję bez jakiegokolwiek powodu, obie Umawiające się Strony zobowiązują się przekazać zaatakowanej stronie pomocy i wsparcia wszystkimi swoimi siłami. Taki sam obowiązek jest powierzony Włochom w przypadku niesprowo-kowanego bezpośredniego ataku Francji na Niemcy.
Artykuł 3. Gdyby jedna lub dwie z Wysokich Umawiających się Stron, bez bezpośredniego z ich strony wezwania, doznały napaści oraz zostałyby wciągnięte do wojny dwóch lub kilku mocarstw, które nie biorą udziału w tym przymierzu, to casus foede-ris (przypadek wymagający praktycznego stosowania umowy sojuszniczej - Aut.) jednocześnie dotyczy wszystkich Wysokich Umawiających się Stron.
Artykuł 4. W przypadku, gdy którekolwiek mocarstwo, które nie bierze udziału w tej umowie, groziłoby bezpieczeństwu terytoriom jednego z Wysokich Umawiających się Stron i strona, której grożą, będzie zmuszona przez to do wypowiedzenia wojny, obydwie inne zobowiązują się do poszanowania ich sojusznika życzliwą neutralnością.
Artykuł 5. Jeśli dla pokoju jednej z Wysokich Umawiających się Stron powstaje zagrożenie w okolicznościach, przewidzianych w poprzednich artykułach, to Wysokie Umawiające się Strony uzgadniają w odpowiednim momencie akcję wojenną w przypadku wspólnego wystąpienia.
1. Jakie były warunki umowy sojuszniczej? 2. Czy rzeczywiście miała ona „naturę ochronną i obronną", jak o tym powiedziano?
Na tle pogorszenia stosunków rosyjsko-niemieckich doszło do zbliżenia rosyjsko-francuskiego, w 1887 r. Francja dała Rosji duży kredyt. Zaczęły się negocjacje dotyczące zawarcia sojuszu. W 1892 r. państwa podpisały konwencję wojskową, która została zatwierdzona w 1893 r. Tak więc w Europie powstały dwa wrogie sojusze wojskowo-polityczne.
Zbliżenie rosyjsko-francuskie wywołało wielkie zaniepokojenie Niemiec, które zniosły wszelkie ograniczenia w handlu z Rosją i zawarły nową umowę handlową. Jednak pozostawało jedno duże państwo - Wielka Brytania, od pozycji której zależała przewaga któregokolwiek z bloków.
Pod koniec XIX w. Anglia nadal prowadziła politykę „błyskotliwej izolacji” (pośrednia ingerencja w sprawy krajów europejskich). Zachowały się napięte stosunki z Francją poprzez podział kolonii w Afryce i Azji. W 1902 r. został zawarty sojusz angielsko-japoński skierowany przeciwko Rosji, co dało możliwość Japonii w latach 1904-1905 pokonać ją w wojnie.
Jednak w angielskich kołach politycznych rosło zrozumienie tego, że główne zagrożenie dla Wielkiej Brytanii idzie od Niemiec. Tak więc rywalizacja an-gielsko-niemiecka w dziedzinie gospodarki i wojskowej doprowadziły do rewizji polityki zagranicznej Anglii.
8 kwietnia 1904 r. w Londynie zostało podpisane tajne porozumienie angielsko-francuskie. Podzielono w nim strefy wpływów dwóch państw w Afryce.
Anglia uznała prawo Francji do Maroka, a Francja — prawo Anglii do Egiptu. Umowa ta otrzymała nazwę Ententa.
Po klęsce w wojnie rosyjsko-japońskiej, a także wydarzeń rewolucji z lat 1905-1907, które osłabiły Rosję, Anglia już nie postrzegała jej jako groźnego konkurenta. Ponadto teraz miał ona powody uważać Rosję sojusznikiem w walce z Niemcami i ruchami narodowowyzwoleńczymi narodów Azji. 31 sierpnia 1907 r. został zawarta konwencja angielsko-rosyjska
o podziale stref wpływów w Iranie, Afganistanie oraz Tybecie. W taki sposób zakończono tworzenie Ententy.
Jednak wspólnej umowy między trzema państwami nie istniało. Zawarto ją dopiero na początku I. wojny światowej.
Z brytyjskiego magazynu „Saturday Review" (1897 r.)
0. Bismarck już dawno temu uznał, że... w Europie istnieją dwie duże nie mogące się pogodzić, skierowane jedna przeciwko drugiej siły, dwa wielkie narody, które chciałyby cały świat włączyć na własną posiadłość i brać z niego podatek handlowy - Anglia... i Niemcy... Niemiecki komiwojażer i angielski handlowca wędrujący... walczą konkurując w każdym zakątku kuli ziemskiej. Milion drobnych kłótni tworzy powód do największej wojny, którą kiedykolwiek widział świat. Gdyby Niemcy zostały jutro zrównane z ziemią, to pojutrze nie byłoby żadnego Anglika na świecie, który nie zostałby bogatszy z tego.
Jaki konflikt był decydującym w stosunkach międzynarodowych pod koniec XIX w.?
Kryzysy międzynarodowe oraz konflikty pod koniec XIX - na początku XX
w. Szybki rozwój przemysłowy wiodących krajów świata pod koniec XIX w. doprowadził do zaostrzenia ich konkurencji o źródła surowców, rynki zbytu i sfer opłacających się inwestycji. Państwa zaczęły ograniczać konkurencję na rynkach międzynarodowych i przyszły do ich podziału. Nieustający podział kolonialny świata pchał ludzkość do katastrofy wojskowej. O tym świadczyły kryzysy międzynarodowe i wojny lokalne, które stały się częstsze od końca XIX w. i póki co trwały poza granicami Europy łub na jej obrzeżach.
W latach 1894—1895 doszło do wojny japońsko-chińskiej, w wyniku której Japonia zajęła szereg terytoriów chińskich (wyspę Tajwan oraz wyspy Penghu).
W 1898 r. doszło do wybuchu wojny amerykańsko-hiszpańskiej —
pierwszej wojny o podział świata. Do USA, które zdobyły zwycięstwo w tej wojnie, odeszły dawne posiadłości hiszpańskie - wyspy Puerto Rico i Guam. Kuba proklamowała niepodległość, ale w rzeczywistości trafiła pod protektorat USA. Amerykanie podbiły również Filipiny, płacąc Hiszpanii odszkodowanie w wysokości 20 min dolarów.
W latach 1899—1902 trwała wojna angielsko-burska, w wyniku której Wielka Brytania zdobyła dwa państwa Burów w Afryce Południowej - Transwaal i Republikę Pomarańczową.
W latach 1904-1905 trwała wojna rosyjsko-japońska. Wskutek Japonia otrzymała południową część rosyjskiej wyspy Sachalin, a także terytoria dzierżawione przez Rosję w Północno-Wschodnich Chinach.
Jesienią 1905 r. Japonia nawiązała protektorat Korei (w 1910 r. Korea stała się japońską kolonią).
W latach 1905—1906 trwał pierwszy kryzys marokański - ostry konflikt między Niemcami, Wielką Brytanią i Francją o panowanie w Maroku. Zgodnie z umową angielsko-francu-ską 1904 r. Francja uzyskiwała kontrolę nad większą częścią Maroka. Wywołało to niezadowolenie ze strony Niemiec, które miały na celu wzmocnienie swego wpływu. Niemiecki rząd nalegał na zwołaniu międzynarodowej konferencji i groził Anglii oraz Francji wojną. W styczniu 1906 r. konferencja faktycznie uznała niepodległość Maroka, ale w rzeczywistości wpływy nadal zachowały Francja i Hiszpania. W rezultacie Niemcy nie otrzymały nic.
W 1908 r. nastąpił kryzys bośniacki. Austro-Węgry przyłączyły do siebie dawno zajęte przez ich wojska Bośnię i Hercegowinę. Zagroziło to istnieniu niezależnego Państwa Serbskiego. Serbia przygotowywała się przeciwdziałać jakiemukolwiek natarciu, licząc na pomoc Rosji. Ale Rosja nie była gotowa do wojny z Austro-Węgrami, po stronie których występowały Niemcy. W związku z tym, rząd rosyjski, a za nim serbski, zostały zmuszone do uznania władzy Austro-Wę-gier nad Bośnią i Hercegowiną.
W 1911 r. nastąpił drugi kryzys marokański. W Maroku doszło do wybuchu powstania przeciwko sułtanowi. Niemcy starali się interweniować w sytuację wewnętrzną kraju. Jednak po stronie Francji ponownie stanęła Wielka Brytania, która grożąc Niemcom wojną, zmusiła tę ostatnią do nie wtrącania się w marokański problem. Rozwiązanie najważniejszych kwestii pozostało do Francji. W latach 1911—1912 trwała wojna włosko-turecka (trypolitańska). Korzystając ze słabości Imperium Osmańskiego, Włochy zdobyły ostatnie tureckie posiadłości w Afryce Północnej — Trypolitanię i Cyrenajkę. Na podstawie tych obszarów została utworzona włoska kolonia Libia.
W latach 1912—1913 doszło do dwóch wojen bałkańskich, które nie rozwiązały problemów Bałkanów.
Wyścig zbrojeń. Napięciu, które rosło w stosunkach wiodących państw, towarzyszył szalony wyścig zbrojeń. Od 1883 do 1903 r. tylko w państwach europejskich wydatki wojskowe wzrosły prawie dwukrotnie, a liczba wojsk zwiększyła się o 25 %.
Najbardziej aktywnie przebiegał proces zwiększania sił marynarki wojennej. Pod koniec XIX w. niemiecka marynarka wojenna była na piątym miejscu w Europie i była przeznaczona wyłącznie do obrony wybrzeża. Jednak od 1898 r. po przyjęciu pierwszej ustawy morskiej w Niemczech rozpoczął wyścig zbrojeń morskich, celem którego było przezwyciężenie przewagi Anglii na morzach.
Zwiększała swoją potęgę militarną również Anglia. W 1905 r. zbudowano tam pancernik nowego typu, nazwany „Dreadnought”. Wyróżniał się tym, że faktycznie był pancerną pływającą platformą dla dział dużego kalibru (dziesięć dział artylerii dużego kalibru zamiast czterech). Później podobne statki zaczęły nazywać się dreadnoug-ty. Rząd uważał, że tworząc te potężne okręty, on wzmocni przewagę morską Wielkiej Brytanii. Jednak już w 1907 r. Niemcy zbudowały od razu pięciu dreadnougtów.
W 1912 r. Reichstag uchwalił zmiany do ustawy o flocie, zgodnie z którymi marynarka wojenna Niemiec została znacznie zwiększona za rachunek dużych okrętów wojennych. Anglia odpowiedziała na to decyzją budowania dwóch statków na przeciwwagę jednemu niemieckiemu („dwa stępki przeciw jednemu”). Zwiększała się liczba wojsk lądowych. W 1913 r. Francja przyjęła ustawę w sprawie przejścia z dwóch lat do trzech lat
służby wojskowej, co miało zwiększyć liczbę wojska francuskiego w czasie pokoju o 50 %. Zwiększała liczbę żołnierzy również armia rosyjska. Gwałtownie zwiększyły swoje wojsko lądowe Niemcy.
Trwało przezbrojenie wojsk. Do tworzenia nowych systemów broni powszechnie stosowano postęp naukowo-technologiczny. Wraz z rozwojem metalurgii i chemii stało się możliwym udoskonalenie broni palnej. Pod koniec XIX w. pojawił się pierwszy karabin maszynowy wynaleziony przez H. Махіта, różne szybko strzelające oraz dalekiego zasięgu działa,
proch bezdymny itp. Produkcja i wprowadzanie nowych rodzajów broni doprowadziło do znacznego zwiększenia wydatków na wojsko.
W okresie od 1901 do 1913 r. mocarstwa wydały na potrzeby wojskowe ponad 20 mld dolarów i zwiększyły swoje siły zbrojne prawie o 30 %. Liderstwo w wyścigu zbrojeń pozostawało za Niemcami. W oparciu o swój potencjał gospodarczy Niemcy zdążyły lepiej i szybciej niż inne kraje przygotować się do wojny.
Wnioski
Podsumowaniem rozwoju stosunków międzynarodowych na przełomie ХІХ-ХХ w. stał się podział Europy i świata na dwa wrogie bloki wojskowo-polityczne - Trój przymierze i Ententa. Podstawową treścią polityki mocarstw w składzie tych sojuszy było przygotowanie do I. wojny światowej o podział już podzielonego świata. Pierwsze takie konfrontacje rozpoczęły się pod koniec XIX w.: wojny hiszpań-sko-amerykańska (1898 r.), angielsko-burska (lata 1899-1902), rosyjsko-japońska (lata 1904-1905).
Przygotowania do wojny doprowadziły do gwałtownego wyścigu zbrojeń, pierwszeństwo z których zdobyły Niemcy.
Pytania i polecenia
1. Konfrontacja między którymi państwami określała treść stosunków międzynarodowych w Europie w latach 70-tych XIX w.? 2. Kiedy powstał Sojusz Trzech Cesarzy? Jakie państwa utworzyły go? 3. Kiedy i jak powstało Trójprzymierze? Jakie państwa weszły do niego? 4. Jaki sojusz został założony na przeciwwagę Trójprzymierzu? 5. Co to jest wyścig zbrojeń? 6. Wymień podstawowe konflikty międzynarodowe dotyczące podziału świata.
7. Jakie wydarzenia doprowadziły do powtórnego podziału sił w polityce europejskiej pod koniec XIX w.? 8. Jaki był cel stworzenia Sojuszu Trzech Cesarzy? 9. Co doprowadziło do powstania bloków wojskowo-politycznych? 10. Czy naturalnym stało się zaostrzenie stosunków międzynarodowych pod koniec XIX - na początku XX w.? 11. Jaki cel stawiali przed sobą narody Półwyspu Bałkańskiego?
12. Przygotujcie szczegółowy plan odpowiedzi na temat „Stosunki międzynarodowe w drugiej połowie XIX w. - na początku XX w.". 13. Ułóżcie tabelę chronologiczną najważniejszych wydarzeń w stosunkach międzynarodowych w drugiej połowie XIX - na początku XX w.
14. Sprzeczności między którymi państwami miały kluczowe znaczenie dla stosunków międzynarodowych drugiej połowy XIX - początku XX w. i dlaczego? Przygotujcie mały komunikat na ten temat.
Źródło: Historia powszechna podręcznik dla klasy 9 Hisem