1. Kiedy zakończyło się zjednoczenie Niemiec? Jakie wydarzenia przyczyniły się do tego? 2. W jaki sposób były wzajemnie powiązane procesy zjednoczenia Niemiec i Włoch w jedno państwo?
Powstanie Cesarstwa Niemieckiego. Po wojnie franko-pruskiej wszystkie państwa niemieckie zostały zjednoczone w jednym Cesarstwie Niemieckim, które składało się z 22 monarchii i trzech wolnych miast.
Zgodnie z Konstytucją Cesarską 1871 r. głową państwa był cesarz. Mógł nim być tylko król Prus. Cesarz stał na czele sił zbrojnych, miał prawo do wypowiedzenia wojny, powoływania kanclerza (szefa rządu), zwoływania i odwoływania parlamentu składającego się z dwóch izb. Izba wyższa (Bundesrat) lub Rada Federalna, wybierana z przedstawicieli wszystkich monarchii i wolnych miast (58 członków). Izba niższa (Bundestag) wybierana w wyborach powszechnych. Jednak kobiety i żołnierze nie mieli prawa do głosowania. Parlament (Reichstag) był ograniczony w swoich prawach, ponieważ ustawy które przyjmował, musiał zatwierdzić cesarz.
W chwili powstania Cesarstwa Niemieckiego w parlamencie większością byli przedstawiciele Partii Konserwatywnej, która wyrażała interesy junke-rów (ziemian pruskich), przemysłowców i finansistów. Przeciwnikiem konserwatystów była Partia Liberalna, reprezentująca interesy przemysłowców. Obie partie popierały rząd. W 1881 r. powstała Partia Katolicka. Występowała ona w obronie ludności katolickiej Niemiec i dlatego była w opozycji do rządu. W opozycji znajdowała się również Partia Socjaldemokratyczna, która miała sporą reprezentację w parlamencie i wyrażała interesy klasy robotniczej.
Kanclerzowi należała ogromna władza. Żadna porażka wyborcza nie mogła na niego wpłynąć, ponieważ mianowanie kanclerza całkowicie zależało od cesarza. To stanowisko działacz polityczny O. Bismarck zrobił dla siebie, opierając na zasadę rządów cesarstwem połączenie cesarz - kanclerz. Poza tym pozostawił dla siebie stanowisko ministra spraw zagranicznych i ministra-prezydenta Prus.
Przyjęcie Konstytucji było tylko pierwszym krokiem w tworzeniu cesarskich organów władzy i systemu zarządzania. Proces ten ciągnął się do 1878 r. i dostał nazwę era liberalna. W tym okresie zostały ustalone założone jedyne cesarskie organy rządzenia, stworzono wspólne wojsko (400 tys. osób w czasie pokoju), jedyny rynek krajowy, jedyny system bankowy i finansów, sieć linii kolejowych i in.
Cechy rozwoju gospodarczego. Po zjednoczeniu Niemiec ukształtowały się lepsze warunki dla rozwoju gospodarczego. Sprzyjały temu zakończenie rewolucji przemysłowej oraz powstanie jednolitego rynku ogólnonie-mieckiego, przyłączenie bogatych na pokłady minerałów regionów Alzacji i Lotaryngii, kontrybucja w wysokości 5 mld franków od Francji, nowe odkrycia w dziedzinie nauki i technologii.
Rozwój gospodarki Niemiec w latach 1871-1914 miał swoje cechy szczególne.
• Istotną rolę w tworzeniu przemysłu ciężkiego pełniły zamówienia państwa, dotacje, ulgi, budowa fabryk przez państwo.
• Przemysł oparty był na zaawansowanej bazie przemysłowej. Przedsiębiorstwa branży chemicznej, elektrycznej, obróbki metali, przemysłu maszynowego zyskały szybki rozwój.
• Dla produkcji typowe były duża koncentracja oraz szybkie tempo rozwoju w kilku regionach Nadrenii, Ruhr, Berlinie, Śląsku..
Gospodarka właścicieli gruntów stopniowo, w drodze ewolucji, przechodziła do kapitalistycznej produkcji towarowej.
Pomimo znacznych postępów w rozwoju przemysłu, udział Niemiec w produkcji światowej wynosił 13 %, podczas gdy Wielkiej Brytanii — 32 %. Stopniowo jednak niemieckie produkty jakościowe i bardziej tanie zdobyły rynek światowy i na początku XX w. Niemcy wyprzedziły Wielką Brytanię.
Pod koniec XIX w. w Niemczech, podobnie jak w innych krajach uprzemysłowionych, pojawiły się monopole. W 1914 r. było ich 600. 85 % kapitałów finansowych kontrolowało osiem banków. Najbardziej znanymi były monopole A. Kruppa, Nadreńsko-Westfalski Kartel Żeliwny, Niemiecki Sojusz Fabryk Stali, Nadreńsko-Westfalski Syndykat Węglowy i in.
Polityka kanclerza O. Bismarcka. Pierwszym cesarzem niemieckim był król Prus Wilhelm I. W rzeczywistości państwem w ciągu 20 lat rządził O. Bismarck, który cieszył się całkowitym zaufaniem cesarza. Głównym celem jego polityki wewnętrznej było zapewnienie centralizacji władzy w cesarstwie poprzez likwidację praw autonomicznych poszczególnych monarchii i kościoła katolickiego. W 1872 r. O. Bismarck domógł się przyjęcia ustawy, zgodnie z którą duchowieństwo pozbawiono praw nadzoru za szkołami. Kapłanom zakazano prowadzić agitację polityczną. Zamiast ślubu kościelnego wprowadzono instytucję ślubu cywilnego, przewidywano państwową rejestrację narodzin i śmierci. Polityka skierowana przeciwko wpływowi Kościoła Katolickiego, została oficjalnie nazwana „walka o kulturę" („Kulturkampf’).
O. Bismarck rozpoczął walkę z socjalistami. W 1878 r. po dwóch atakach terrorystycznych na cesarza, zaproponował Reichstagowi przyjąć „Ustawę wyłączną przeciwko socjalistom”, która faktycznie zakazała działalność organizacji socjalistycznych i gazet robotniczych. Partia socjaldemokratyczna została zmuszona przejść w półlegalną.
Razem ze środkami represyjnymi O. Bismarck przeprowadził szereg reform społecznych. W 1881 r. ogłosił początek „ery ustawodawstwa robotniczego”. W ciągu następnych trzech lat Reichstag uchwalił ustawę o ubezpieczaniu pracowników przed nieszczęśliwymi wypadkami w pracy i chorobami. W 1889 r. ukazała się ustawa o zapewnieniu wieku emerytalnego (od 70 roku życia) oraz w przypadku kalectwa, w 1891 r. — ustawy o 11-godzin-nym wymiarze pracy oraz zakazie pracy dzieci poniżej 13 roku życia. W połowie lat 90-tych XIX w. Niemcy stały się państwem o najbardziej zaawansowanym ustawodawstwie socjalnym.
Głównym celem polityki zagranicznej Cesarstwa Niemieckiego było stworzenie koalicji wojskowo-politycznej państw europejskich przeciwko Francji. Kręgi rządzące w Berlinie opierały się na Austro-Węgry, które po wojnie francusko-pruskiej poszły na zbliżenie się z Niemcami i Włochami - rywalem Francji na Morzu Śródziemnym oraz na północy Afryki. Aby zapobiec ewentualnemu udziałowi Rosji w koalicji jako potencjalnego sojusznika Francji, przedstawiono ideę wspólnej rosyjsko-niemieckiej walki przeciwko socjaldemokracji i w ogóle ruchowi rewolucyjnemu. 6 maja 1873 r. Rosja i Niemcy podpisały umowę sojuszniczą. Miesiąc później podobną umowę podpisały Rosja i Austro-Węgry. W ten sposób powstał Sojusz Trzech Cesarzy, co pozwoliło Niemcom grozić nową wojną Francji. Trwało to aż do 1887 r., dopóki nie zaostrzyły się stosunki rosyjsko-niemieckie i rosyjsko-austriackie.
7 października 1879 r. Niemcy i Austro-Węgry podpisały traktat sojuszniczy skierowany przeciwko Francji i Rosji. W 1882 r. do tego traktatu dołączyły Włochy. W wyniku tego powstało Trój-przymierze, co potwierdzało dążenie Niemiec zająć pierwsze miejsce w Europie.
Załatwiwszy sprawy na kontynencie, w łatach 80-tych XIX w. O. Bismarck zaczął zwracać większą uwagę na podboje kolonialne. W 1884 r. Niemcy ustanowiły protektorat nad częścią Afryki Południowo-Zachodniej (Namibia) i Afryki Środkowej (Togo, Kamerun). W następnym roku kontrola została poszerzona na część Afryki Wschodniej (Tanganika). W taki sposób powstało Niemieckie Cesarstwo Kolonialne. Niemcy otrzymały wszystkie niezbędne atrybuty, żeby być traktowane jako mocarstwo.
Niemiecka socjaldemokracja. W wyniku rozwoju gospodarczego w Niemczech powstała liczna klasa robotnicza. Duża koncentracja produkcji przyczyniła się do jego zorganizowania.
W warunkach zobowiązywania „Ustawy wyłącznej przeciwko socjalistom” niemieccy socjaldemokraci prowadzili działalność półlegalnie. Ich Program Go-tajski (1875 r.), który zawierał szereg radykalnych postulatów (o dyktaturze
proletariatu rewolucji socjalistycznej), stał się wzorcem dla całej europejskiej socjaldemokracji. Po zniesieniu „Ustawy wyłącznej przeciwko socjalistom” teoretyczną podstawą Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SPD) był Program Erfur-cki (1891 r.), który odzwierciedlał podstawowe postulaty marksistowskie, ale stał się bardziej umiarkowany. Niemieccy socjaldemokraci byli najpotężniejszą partią robotniczą w Europie. Na początku XX w. SPD liczyła 1 min członków i miała największą frakcję w parlamencie — 109 deputowanych z 397.
W 1899 r. jeden z przywódców i teoretyków socjaldemokracji E. Bernstein w swojej książce „Podstawy socjalizmu i zadania socjaldemokracji” skrytykował postulaty podstawowe teorii marksistowskiej. Próba powtórnej analizy marksizmu została ogłoszona rewizjonizmem, prawym kierunkiem w socjaldemokracji. Wystąpienie E. Bernsteina doprowadziło do rozłamu w ruchu socjaldemokratycznym w Niemczech na prawych (E. Bernstein), centrystów (A. Bebel, K. Kaut-sky) i lewych (K. Liebknecht, r. Luxemburg). Po I. wojnie światowej rozłam został również potwierdzony dokumentalnie.
Początek panowania Wilhelma II. Przejście do „polityki globalnej". W
1888 r. cesarzem Niemiec został Wilhelm II. Młody monarcha zaczął osobiście kierować państwem, w tym celu starał się usunąć O. Bismarcka, z którym miał rozbieżności w wielu kwestiach. Tak więc cesarz uważał, że należy prowadzić bardziej aktywną politykę zagraniczną, nie bojąc się użycia siły wobec swoich rywali, wycofać się z Trójprzymierza. Wilhelm II negatywnie oceniał „Ustawę wyłączną przeciwko socjalistom” i, jak już wspomniano, została ona odwołana, a O. Bismarck w 1890 r. podał się do dymisji.
Po tym ekspansja kolonialna Niemiec nasiliła się. „Rządamy dla siebie miejsca pod słońcem” - powiedział nowy kanclerz Bernhard Billów wyrażając interesy niemieckich kół przemysłowych, finansowych i wojskowych.
Ideologiczną podstawą nowej „polityki światowej" Wilhelma II stała się doktryna pangermanizmu, nośnikiem której była Liga Pangermańska. Doktryna twierdziła, że Niemcy są wyżsi od wszystkich innych narodów i mają panować nad nimi. Pangermaniści nawoływali prowadzić politykę siły wobec innych państw, stworzyć potężną armię i flotę oraz przygotowywać się do wojny o nowy podział świata. Do planów ekspansji niemieckiej wchodziło zajęcie kolonii brytyjskich i francuskich oraz
regionów przygranicznych Francji (ekspansja na Zachód), podbój części Rosji - państwa bałtyckie, Ukraina, Północny Kaukaz, przenikanie na Bliski Wschód.
Takie plany pangermanistów rozbrzmiewały się w rządzie. Wojsko stała się głównym problemem państwa, a militaryzm — czyli zwiększenie potęgi wojskowej - kierunkiem rządu.
W 1913 r. wydatki na wojsko stanowiły 50 % budżetu. Z inicjatywy ministra marynarki admirała Alfreda Tirpitza Niemcy zaczęli tworzyć ogromną flotę wojskową, która pod względem liczby i potęgi wkrótce stała się drugą po brytyjskiej.
Wnioski
• Ostatnia ćwierć XIX - początek XX w. stały się okresem gwałtownego ożywienia gospodarki w Niemczech, zwłaszcza jej najnowszych branży: chemicznej, elektrotechnicznej, budowy maszyn.
• W ciągu dwóch dziesięcioleci po zjednoczeniu kierunek rozwoju Niemiec określał kanclerz O. Bismarck. Dzięki jego polityce udało się skonsolidować (połączyć) państwo, rozwiązać podstawowe sprzeczności i problemy wewnętrzne.
• Postępy w gospodarce przyczyniły się do obudzenia pruskiego ducha militarnego i Niemcy zaczęły wystawiać roszczenia dotyczące podziału świata na swoją korzyść.
Pytania i polecenia
1. Jakim był ustrój polityczny Niemiec w drugiej połowie XIX w.? 2. Kto określał politykę Niemiec w ciągu pierwszych 20 lat po zjednoczeniu? 3. Jakie cechy towarzyszyły rozwojowi gospodarki Niemiec po zjednoczeniu? 4. Wymieńcie podstawowe kierunki polityki, którą prowadził O. Bismarck. 5. Jakie kolonie Niemcy zdobyły pod koniec XIX w.? 6. Jakie są podstawowe postulaty doktryny pangermanizmu? 7. Co wywołało agresywną politykę zagraniczną Niemiec?
8. Dlaczego Niemcy pod koniec XIX w. osiągnęły pierwszeństwo w dziedzinie przemysłu w Europie? 9. Jakie cele stawiał przed sobą O. Bismarck wprowadzając w Niemczech ustawodawstwo socjalne? 10. Czy osiągnęła cel polityka „Kulturkampfu"? 11. Co przyczyniło się do potęgi ruchu robotniczego i socjaldemokratycznego w Niemczech?
12. Jaki był cel „polityki światowej" Wilhelma II?
13. Ustalcie przyczyny szybkiego rozwoju gospodarki niemieckiej. Odpowiedzi podajcie w postaci schematu. 14. Ułóżcie portret polityczny kanclerza Niemiec O. Bismarcka.
Źródło: Historia powszechna podręcznik dla klasy 9 Hisem