ROZDZIAŁ V. ROZWÓJ KULTURY
(KONIEC XVIII - POCZĄTEK XX W.)
1. Kiedy i przez kogo została stworzona maszyna parowa? 2. Co to jest rewolucja przemysłowa? W jakim kraju ona się zaczęła?
Podróże Europejczyków i rozwój wiedzy geograficznej. Na początku XIX w. Europejczykom były znane tylko obszary przybrzeżne większości kontynentów. Ich regiony wewnętrze, zwłaszcza w Azji, Afryce Południowej, Ameryce, Australii, były prawie niezbadane. Nieznanymi pozostały również północne i południowe obszary polarne.
W 1820 r. rosyjska ekspedycja morska dowodzona przez Tadeusza Bel-lingshausena i Michaiła Łazariewa odkryła nowy kontynent - Antarktydę. Jednakże surowy klimat uniemożliwił dalsze badania kontynentu.
W połowie XIX w. brytyjski misjonarz i odkrywca David Livingstone odbył kilka podróży do Afryki Środkowej i Południowej. Anglik Henry Stanley pierwszy wśród Europejczyków przekroczył Afrykę ze wschodu na zachód oraz odkrył i zbadał dorzecze rzeki Kongo.
W latach 1860-1861 badacze angielscy Robert Burkę i Wills О'Нага jako pierwsi przekroczyli Australię z południa na północ.
Badaniem natury i ludności Oceanii zajmował się pochodzący z Ukrainy Mykoła Mykłucho-Makłaj. Żyjąc wśród aborygenów Nowej Gwinei (Papuasów) i zapoznawszy się bliżej z ich życiem, on kategorycznie odrzucił ideę rasizmu - wyższości niektórych ras nad innymi.
Dzięki ekspedycjom rosyjskich naukowców Piotra Siemionowa-Tian-Szańskiego i Nikołaja Przewalskiego
zbadano obszary wewnętrzne Syberii i Azji Środkowej.
Francuscy badacze jako pierwsi dotarli do głównego miasta górzystego Tybetu — Lhasy. Anglicy George Everest i Godwin Austen dostały się do Himalajów oraz opisali najwyższy szczyt świata - górę Czomolungma.
Pod koniec XIX w. zostały ułożone dość wyczerpujące mapy kontynentów. Jedyną niezbadaną częścią świata pozostawała Antarktyda.
Rozwój nauki. Pierwsza połowa XIX w. stała się okresem szybkiego rozwoju nauk przyrodniczo-matematycznych, co wiązało się z nowymi potrzebami społeczeństwa.
Wdrażanie postępu technicznego wymagało zrozumienia praw mechaniki, właściwości materiałów stosowanych w produkcji, wynalezienia sposobów obliczania prędkości, ciśnienia i in. Te oraz wiele innych zadań zostały rozwiązane przez naukowców całego świata.
Dzięki pracom francuskiego uczonego Antoine a Lauren-ta de Lavoisiera chemia stała się samodzielnym kierunkiem naukowym. W imieniu Paryskiej Akademii Nauk A. L. La-voisier wziął udział w badaniu problemów ściśle technicznych, mianowicie aeronautyki, higieny publicznej. Chemik Claude Louis Berthollet ustalił, że cechy reakcji chemicznych zależą od masy i właściwości substancji oddziaływujących wzajemnie oraz warunków reakcji. Prace C. L. Bertholleta zostały wykorzystane w produkcji przemysłowej. Tak więc do produkcji materiałów wybuchowych, zapałek nadal wykorzystują otwartą przez niego sól Bertholleta. On również opracował metodę odbielania płótna chlorem, z czego korzystał przemysł lekki.
Z imieniem czeskiego przyrodnika Gregora Mendla po-wiązują powstanie nauki o dziedziczności. G. Mendel udowodnił zasadę przekazywania cech dziedzicznych i tym samym zapoczątkował rozwój genetyki, która bada dziedziczność i zmienność organizmów.
W drugiej połowie XIX w. nauka o przyrodzie została pogłębiona dzięki rozwojowi mikrobiologii, immunologii, embriologii, bakteriologii. Wybitnymi przedstawicielami tych kierunków naukowych byli Robert Koch w Niemczech, lila Mieczników w Rosji, Louis Pasteur we Francji. Tak więc L. Pasteur opracował metodę pasteryzacji do przechowywania żywności, zbadał proces chemiczny fermentacji. Wszystko to pozwoliło udoskonalić mu metody gotowania żywności.
Swoistym wynikiem działalności przyrodników różnych krajów stało się otwarcie w 1869 r. przez Dmitrija Mendelejewa jednego z podstawowych praw natury, które zostało nazwane układ okresowy Mendelejewa.
Znanymi ośrodkami badań historii przyrody w XIX w. stały sie uniwersytety Berlina, Wiednia, Paryża, Petersburga. Koniec XIX - początek XX w. były okresem wielkich odkryć naukowych, które doprowadziły do rewizji dawnych wyobrażeń o świecie i zrewolucjonizowali nauki przyrodnicze.
Największym osiągnięciem XIX w. uważane jest odkrycie przez Charlesa Darwina teorii ewolucji świata zwierzęcego i roślinnego. To była
prawdziwa rewolucja w biologii. W 1859 r. naukowiec opublikował książkę „O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego”. Dzięki teorii Ch. Darwina udało się nie tylko wyjaśnić różnorodność gatunków, ale także uporządkować cały świat przyrody. Również po raz pierwszy naukowo poruszono kwestię pochodzenia człowieka. Sam naukowiec sugerował, że człowiek pochodzi od wspólnego z małpą przodka.
Angielski fizyk Joseph Thomson w 1897 r. odkrył pierwszą cząsteczkę elementarną — elektron, który jest częścią atomu. Okazało się, że atom, który dotychczas był uważany ostatnią miarą niepodzielną materii, sam składa się z małych cząstek. Badając wpływ radioaktywności francuscy fizycy Antoine Cesar, Aleksandr Edmond i Antoine Henri Becqu-erel, Pierre i Maria Curie doszli do wniosku, że niektóre elementy swobodnie promieniują energię. Stało się to wyzwaniem dla ówczesnego rozumienia prawa zachowania energii.
W 1901 r. niemiecki fizyk Мах Planck ustalił, że energia wyzwała się nie przez ciągły strumień, jak wcześniej uważano, a poprzez poszczególne pęczki — kwanty.
W 1911 r. angielski fizyk Ernest Rutherford zaproponował pierwszą planetarną teorię budowy atomu, zgodnie z którą atom jest podobny do Układu Słonecznego: dookoła pozytywnego jądra poruszają się elektrony - ujemne cząstki. W 1913 r. tę teorię uzupełnił duński fizyk Niels Bohr, który przypuścił skokopodobne przejście elektronu z jednej orbity do drugiej. Jednocześnie struktura atomu zmienia się: odbiera lub pochłania kwant energii. Pomysły M Plancka i N. Bohra stały się fundamentem do osobnego rozdziału współczesnej fizyki — mechaniki kwantowej.
Radykalnie zmieniły się tradycyjne koncepcje przestrzeni, czasu i ruchu. W 1905 r. 26-letni niemiecki fizyk Albert Einstein opublikował pracę „Do elektrodynamiki ciał”, w której położono podwaliny teorii względności. A. Einstein udowodnił, że prędkość światła w próżni jest stała, niezależna od kierunku i prędkości przemieszczania źródło światła oraz jest krańcowa dla przenoszenia dowolnych interakcji. Mechanika kwantowa i teoria względności zachwiały podstawami tradycyjnej fizyki. Nowe informacje o budowie materii doprowadziły do powstania nowych nauk interdyscyplinarnych. Ścisłe połączenie między fizyką i chemią doprowadziło do powstania takiego przedmiotu jak chemia fizyczna, która bada zjawiska fizyczne podczas reakcji chemicznych. Szybkie tempo rozwoju miała elektro- i fotochemia,
chemia substancji organicznych pochodzenia naturalnego (biochemia) i farmakologia chemiczna.
Opierając się na osiągnięciach biologii (nauka o budowie komórkowej organizmów), teorii czeskiego naukowca Gregora Mendla o czynnikach wpływających na dziedziczność, niemiecki uczony August Weissman i amerykański naukowiec Thomas Morgan stworzyli podstawy genetyki -nauki o przekazywaniu cech dziedzicznych w świecie roślin i zwierząt.
Klasyczne badania fizjologii układu krążenia i układu pokarmowego przeprowadził rosyjski naukowiec Iwan Pawłów. Po zbadaniu wpływu wyższej działalności nerwowej na przebieg procesów fizjologicznych, opracował teorię odruchów warunkowych.
Osiągnięcia nauk biologicznych stały się potężnym impulsem do rozwoju medycyny. Kontynując badania wybitnego francuskiego bakteriologa Louisa Pasteura, pracownicy Instytutu Pasteura w Paryżu po raz pierwszy opracowali szczepionki zapobiegawcze przeciwko wąglikowi, cholery kurczaka i wściekliźnie. Niemiecki mikrobiolog Robert Koch i jego liczni uczniowie odkryli czynniki wywołujące gruźlicę, dur brzuszny, błonicę, kiłę i wynaleźli lekarstwa na te choroby.
Dzięki sukcesom w chemii medycyna została uzupełniona szeregiem nowych leków. Lekarze różnych krajów świata opracowywali podstawy naukowej sanitarii i higieny, profilaktyki i zapobiegania epidemiom.
Osiągnięcia techniki oraz ich praktyczne znaczenie. Przejście od produkcji manufaktur do fabrycznej i wynalezienie pod koniec XVIII w. silnika parowego umożliwiło rozwój postępu technicznego w przemyśle. Istotą nowego etapu postępu technicznego, który kształtował się w pierwszej połowie XIX w., było stworzenie maszyn za pomocą maszyn. Tak więc w przemyśle jednym z głównych sektorów stała się budowa maszyn.
Produkcja maszyn wymagała dużych ilości metalu, dlatego przemysł stalowy zaczął się doskonalić. Angielski inżynier Henry Bessemer wynalazł do produkcji żeliwa, żelaza i stali piec obrotowy — konwerter, a francuski inżynier Pierre Martin — piec do produkcji wysokiej jakości stali. Jako samodzielna branża powstał przemysł chemiczny. Znaczące osiągnięcia miał przemysł tekstyliowy. Dzięki zmechanizowanemu drukowaniu rysunka na tkaninie zamiast 50 pracowników tę pracę wykonywało dwóch.
Przykładem postępu technicznego w pierwszej połowie XIX w. stały się zmiany w drukarstwie. Na początku wieku do drukowania stosowano maszynę ręczną. Później ustąpiła ona miejsce mechanicznej, którą również stale doskonalono. Tak więc w 1816 r. w Londynie drukowano 1100 egzemplarzy gazety „The Times” na godzinę, a w 1850 r. — już 10 tysięcy.
Szybkie tempo miał rozwój transportu. Głównym środkiem transportu na lądzie zostały koleje. Na drogach morskich stopniowo łodzie żaglowe zastępowano parowcami. W 1807 r. odbyła się pierwsza próba parowca Roberta Fultona. Na początku wieku w USA i Anglii pojawiły się pierwsze samochody z silnikiem parowym. Prędkość ich ruchu w Anglii była ograniczona 4 km/godz.
Silniki parowe zaczęli wykorzystywać w rolnictwie. W latach 40-tych XIX w. w Anglii pojawiły się pierwsze młockarnie parowe, a po jakimś czasie również pługi parowe. Stąd zaczęły one rozprzestrzeniać na inne kraje.
Zaczęto doskanalenie zasobów komunikacji. Bardzo szybko rozprzestrzeniły się wynalezione w 1836 r. przez amerykańskiego wynalazcę Samuela Morse'a aparat telegraficzny i kod (alfabet) Morse'a.
Potrzeba rozwoju handlu światowego przyczyniła się do budowy kanałów. Największym z nich był Kanał Sueski, budowę którego w 1859 r. rozpoczął francuski inżynier Ferdinand Lesseps. Dziesięć lat później została ona zakończona.
Świadectwem sukcesów nowej technologii stały się tunele kolejowe. W 1843 r. zakończono budowę tunelu pod Temizą. Zaczęto doskonalenie konstrukcji mostów. W latach 1818-1826 w Anglii inżynier Thomas Telford zbudował pierwszy żelazny most na zawiasach.
Osiągnięcia myśli naukowej w drugiej połowie XIX w. przyspieszyły rozwój nowej techniki i technologii. Na pierwszym planie były elektroenergetyka, budowa maszyn, metalurgia, górnictwo, przemysł chemiczny, transport. Największym krokiem w dostawach energii dla produkcji przemysłowej i transportu stało się otrzymanie energii elektrycznej w dużych ilościach za pomocą dynamomaszyn, pierwsze przykłady których pojawiły się w latach 70-tych XIX w.
Wydarzeniem technicznym mającym ogromne znaczenie stało się pojawienie nowej klasy silników, które zaprojektowali niemieccy wynalazcy Nikolaus Otto (1876 r.) i Rudolf Diesel (1897 r.). Te kompaktowe bardzo ekonomiczne silniki, które pracowały na paliwie ciekłym, szybko znalazły zastosowanie w pierwszym samochodzie G. Daimlera i K. Benza (1886 r., Niemcy), pierwszym samolocie braci Wright (1903 r., USA) i pierwszej lokomotywie dieslowej (spalinowóz) firmy „Klose--Schultzer” (1912 r., Niemcy).
W metalurgii ważnymi wynalazkami technicznymi na początku XX w. stały się konwertorowy (tomasowski) sposób wytapiania stali z żeliwa z dużą domieszką siarki i
fosforu, wytapianie wysokowęglowej stali oraz różnych żelazostopów w łukowych, a następnie w indukcyjnych elektropiecach, a także otrzymanie aluminium i miedzi metodą elektrolizy. W 1891 r. w Niemczech uruchomiono pierwszą walcownię, którą uruchamiały silniki elektryczne. W obróbce metali zaczęli korzystać ze spawania elektrycznego i gazowego. W górnictwie rozpowszechniły się urządzenia wiertnicze i rotacyjne maszyny tnące z napędem elektrycznym. Przemysłowe wprowadzenie procesu krakowania - rozkładu surowej ropy naftowej na różne frakcje (części) w warunkach wysokiego ciśnienia i temperatury — pozwoliło uzyskać w znacznych ilościach płynne lekkie paliwo, przede wszystkim benzynę potrzebną do przemysłu samochodowego.
Nowe metody uzyskiwania amoniaku poszerzyły produkcję kwasu azotowego oraz innych związków azotowych niezbędnych do produkcji nawozów sztucznych, barwników i substancji wybuchowych.
W budownictwie przemysłowym i transportowym stosowano gatunki stali wysokiej jakości. Coraz częściej korzystano z żelbetonu. Z konstrukcji stalowych i betonowych budowano różne budynki, mosty, tunele o dużych rozmiarach.
Dzięki wynalazku kotłów z wysokim przegrzaniem pary, hamulców automatycznych i in., poważnych zmian doznała transportowa budowa maszyn. W 1904 r. został uruchomiony pierwszy pociąg elektryczny.
Przyspieszonemu wprowadzeniu do produkcji nowej techniki towarzyszyło zwiększenie liczby przedsiębiorstw oraz przejście do produkcji masowej produktów standardowych. Podstawową technologią do tego została produkcja taśmowa. Jego istotą jest to, że mechanizmy pracy i miejsca pracy zgodnie z procesem wytwarzania, podzielono na szereg prostych czynności, które są wykonywane w sposób ciągły. Po raz pierwszy w pełni taką technologię zastosowano w fabrykach samochodów Henry'ego Forda (USA). Obok niej na początku XX w. zjawiskiem powszechnym stał się telefon, który wynalazł Аіехап-der Graham Bell w 1876 r., fonograf (Thomas Alva Edison, 1877 r.), radio (Guglielmo Marconi i Aleksander Popow, 1895 r.), film (bracia Louis Jean i Augustę Lu-miere, 1895 r.), elektryczne oświetlenie ulic, warsztatów, mieszkań i in. W 1881 r. pojawił się tramwaj, a wkrótce po tym metro.
Znaczące osiągnięcia miały również miejsce w technice wojskowej. W 1883 r. pojawił się karabin maszynowy amerykańskiego inżyniera Hirama Ma-xima. Zaczęło się tworzenie lotnictwa. Marynarka uzyskała okręty pancerne z działami wielkiego kalibru oraz łodzi podwodne.
Główne tendencje rozwoju filozofii. Najwyraźniej główne tendencje rozwoju filozofii końca XVIII - początku XIX w. uwidoczniły się w dziełach niemieckich uczonych - Immanuela Kanta (1724-1804), Georga Wilhelma Friedricha Hegla (1770-1831) oraz Ludwiga Feuerbacha (1804—1872). Dzieła I. Kanta i G. Hegla podniosły ówczesną myśl filozoficzną następnie na nowy poziom, stworzyły warunki do dalszego rozwoju doktryny o budowie Wszechświata, przyczynach ruchu i upadku przyrody, metod i zadań poznania, przeznaczenia i granic ludzkiej działalności.
Założycielem niemieckiej filozofii klasycznej był I. Kant. Do materiali-stycznej doktryny, która nie uznaje wyższej mocy duchowej, dodał twierdzenie o niepoznawalności świata, która istnieje tylko w świadomości człowieka. Najbardziej jego „...przerażały dwie rzeczy: gwiaździste niebo nad nami oraz prawo moralne wewnątrz nas”. Zatem w pracach I. Kanta połączono dwa kierunki rozwoju filozofii - materializm i idealizm.
Idealizm I. Kanta osiągnął swoje dopełnienie w filozofii G. Hegla. Podstawą wszelkich zjawisk przyrody i społeczeństwa on brał początek, który określał jako „globalny umysł”, „duch świata”, „ideę absolutną”. G. Hegel szukał powiązania między logiką a historią, uwielbiał państwo. Naukowiec doszedł do wniosku o szkodliwości przekształceń rewolucyjnych w Niemczech oraz konieczności wspierania monarchii konstytucyjnej jako najlepszej formy rządów. Pod wpływem G. Hegla kształtowały się poglądy L. Feuerbacha. Odrzuciwszy idealizm swego nauczyciela, zdecydowanie przeszedł na pozycje wojowniczego ateizmu. Rewolucja w dziedzinie nauk przyrodniczych, kształtowanie się społeczeństwa przemysłowego, kryzys tradycyjnego systemu doprowadziły do ponownego przeanalizowania warunków życia, które zmieniły się i postawiły kwestię o jego znaczeniu. W środowisku inteligencji twórczej i działaczy nauki szerzyły się pesymizm, oczekiwanie nieuniknionych buntów społecznych. Jednocześnie większość ludzi oczekiwała na najlepsze. Źródłem do tego był stosunkowo spokojny rozwój Europy w latach 1871-1914 oraz wiara w nieskończone możliwości ludzkiego umysłu.
Część filozofów zwróciła się do klasycznej filozofii dziedzictwa G. Hegla (neoheglizm), inni — do I. Kanta (neokantyzm). Ówczesnym prądom poszukiwań filozoficznych odpowiadała rosyjska nauka religijno-filozoficzna (Dmi-trij Mierieżkowski, Nikołaj Bierdiajew).
W filozoficznych prądach często napotykały się przeciwstawne poglądy, teorie. Tak więc amerykański pragmatyzm proponował udać się do rozwiązania praktycznych problemów, które powstawały w życiu codziennym. Zwolennicy życia „filozoficznego” Artur Schopenhauer, Friedrich Nietzsche występowali przeciwko racjonalizmowi. F. Nietzsche główną uwagę kierował na krytykę chrześcijaństwa i racjonalizmu, które rzekomo „tłumią chęć do życia”. Zaproponował zwalczyć ten przygnębiający wpływ poprzez wyzwolenie ludzkiej witalności, żeby utorować drogę do nadczłowieka, który jest poza
dobrem i złem. Takie wypowiedzi F. Nietzschego słusznie uważane były za uzasadnienie przemocy, podważając pozytywny morał wartości ludzkiej cywilizacji.
Znaczący wpływ miała nauka francuskiego filozofa Henri Bergsona o intuicji, którą przeciwstawiał intelektualnym metodom poznania i rozpatrywał jako rodzaj instynktu pozwalający wniknąć w istotę rzeczy.
Nie mniej znaczącym był wpływ teorii psychoanalizy, podstawy której położył austriacki uczony Zygmunt Freud. Najważniejsze w psychoanalizie - odkrycie nieświadomego. Nauka o nieświadomych impulsach, motywacji, pociągu umożliwiły Z. Freudowi stworzyć psychoterapeutyczną metodę leczenia nerwic, przywracania równowagi emocjonalnej pacjentów. Z upływem czasu psychoanaliza rozprzestrzeniła się na filozofię, historię, studium kultury i sztuki.
Pod koniec XIX - na początku XX w. w Europie i USA rozprzestrzeniła się socjologia — nauka o rozwoju społeczeństwa. Również popularnymi stały się różne mistyczne nauki okultystyczne, filozofia religijna i religie wschodu.
Edukacja. Postęp techniczny XIX w. potrzebował znacznej liczby wykształconych ludzi. Dlatego ten system edukacji, który istniał w poprzedniej epoce i zależał od kościoła, już nie spełniał potrzeb czasu. W państwach Europy rozwój edukacji w XIX w. poruszał się w kierunku zapewnienia powszechnej bezpłatnej edukacji podstawowej oraz nadania jej świeckiego charakteru.
W ciągu XIX w. w całej Europie i USA przeprowadzono reformy edukacyjne. Ich kierunek i konkretne działania w poszczególnych krajach były podyktowane tradycją, poziomem rozwoju oświaty i stopnia penetracji w społeczeństwie idei liberalnych.
W Austrii obowiązkowa edukacja podstawowa była wprowadzona jeszcze w XVIII w., dlatego reformy szły w kierunku określenia nowych treści oraz charakteru edukacji, walki z wpływem kościoła.
W Anglii decydujący krok w reformie edukacji został poczyniony przez rząd Williama Gladstone'a w 1870 r. wraz z przyjęciem ustawy o powszechnym obowiązkowym wykształceniu podstawowym. Zgodnie z ustawami 1880 r. i 1891 r. stało się ono całkowicie bezpłatnym. W szkołach państwowych został wyeliminowany wpływ kościoła, ale zachowano naukę Prawa Bożego.
We Francji bezpłatna obowiązkowa edukacja podstawowa dla dzieci w wieku 6-13 lat została wprowadzona w latach 1881-1882. Zniesiono również naukę Prawa Bożego. Ale pozostał jeden dzień wolny dla tych,
kto chciał również uzyskać edukację religijną, ale nie w pomieszczeniach szkół państwowych.
Bezpłatna, ale nieobowiązkowa edukacja, istniała również w USA. W pierwszej ćwierci XIX w. rozwinął się tu na szeroką skalę ruch społeczny za stworzenie sieci szkół państwowych. Pierwsza taka szkoła została otwarta w 1821 r. w Bostonie. Dzięki liberalnym reformom z 60—70-tych XIX w. w Cesarstwie Rosyjskim również został wprowadzony system wykształcenia podstawowego, ale nie uważano go obowiązkowym. W tym czasie poziom wykształcenia ludności Rosji był najniższy w porównaniu z krajami europejskimi.
Nastąpiły również zmiany w szkolnictwie wyższym. Powstał szereg uczelni technicznych, które skupiały się na kształceniu specjalistów dla przemysłu. Również w czołowych uniwersytetach świata otwarto katedry matematyki, fizyki, chemii oraz innych przedmiotów. Wzrosła w nich liczba studentów, ale wyższe wykształcenie było dostępne tylko dla bogatych.
Wnioski
Nauka w XIX — na początku XX w. zaczęła odgrywać zupełnie nową rolę w społeczeństwie. Ona przestała być tylko sposobem rozumienia świata i wykorzystania wiedzy do celów praktycznych. W świadomości ludzi zajęła ona miejsce religii, tłumaczyła budowę wszechświata.
Dzięki nauce pod koniec XIX w. doszło do przełomu przemysłowego, a sama nauka stała się przekształcać na siłę produkcyjną.
Pytania i polecenia
I. W jakich dziedzinach nauki dokonano najważniejszych postępów w XIX - na początku XX w.? 2. Jakie najważniejsze odkrycia naukowe zostały poczynione w tym okresie? 3. Wymieńcie najsłynniejszych naukowców XIX - początku XX w. 4. Których odkryć geograficznych dokonano w XIX - na początku XX w.? 5. Wymieńcie podstawowe prądy w filozofii tego okresu. 6. Jakie nowe gałęzie przemysłu powstały w wyniku wprowadzenia wynalazków technicznych? 7. Co nowego zaszło w rozwoju edukacji?
8. Jakie wynalazki naukowe XIX - początku XX w. uważacie za najważniejsze dla rozwoju świata? 9. Dlaczego odkrycia Ch. Darwina uważają za jedne z największych osiągnięć nauki tego okresu? 10. Jak w rozwoju filozofii odzwierciedliły się realia historyczne tamtej epoki?
II. Opiszcie najważniejsze osiągnięcia w nauce i technice XIX - początku XX w. pokażcie ich znaczenie praktyczne. 12. Sporządźcie w zeszycie tabelę „Osiągnięcia naukowe XIX - początku XX w.".
13. Jaki wpływ na życie duchowe różnych warstw ludności czyniło kształtowanie się społeczeństwa przemysłowego? Przygotujcie esej na ten temat.
Źródło: Historia powszechna podręcznik dla klasy 9 Hisem