1. Jakie style artystyczne dominowały w XVII-XVIII w.? 2. Jakie wydarzenia XIX - początku XX w. waszym zdaniem mogły wywrzeć największy wpływ na rozwój literatury i sztuki w tym okresie?
Kierunki rozwoju literatury. W XVIII w. rozwój literatury przebiegał pod bezpośrednim wpływem oświeceniowców. Był to okres dojrzewania w Europie warunków gospodarczych, politycznych i duchowych do znaczących zmian w życiu społeczno-politycznym. Ich zbliżenie się subtelnie doświadczali mistrzowie słowa artystycznego. Analizując epokę oni przy użyciu środków artystycznych i obrazów przekazywali jej istotę oraz miejsce w historii.
Głęboką poezję tworzyli wybitni przedstawiciele narodu niemieckiego okresu Oświecenia Johann Wolfgang Goethe (1749-1832) i Friedrich Schiller (1759—1805).
Obydwoje występowali jako humaniści, wojownicy o postęp i wolność narodu, mimo iż wyrażali swój cel tylko w książkach.
Człowieka J. W. Goethe postrzegał całościowo i tylko w kontekście epoki, a zjawiska społeczne powią-zywał ze stanem duchowym człowieka. Zaprzeczał przemoc rewolucyjną. Sens bycia J. W. Goethe widział w wolności osobowości ludzkiej. Uznanie światowe pisarzowi przyniosła powieść w listach „Cierpienia młodego Wertera”. Filozoficzne idee J. W. Goethego zostały zawarte w tragedii „Faust”. F. Schiller pozostawił bogatą spuściznę ludzkości jako poeta, dramaturg, historyk.
Umieszczając w centrum wszystkich wydarzeń człowieka, podstawowymi przyczynami sprzeczności on uważał konflikt interesów poszczególnych jednostek. Swoje utwory F. Schiller poświęcał etapom przełomowym w historii krajów europejskich. Do nich należą dramaty historyczne i tragedie, mianowicie „Maria Stuart”, „Dziewica orleańska”, „Wilhelm Tell”, trylogia „Wallenstein”.
Pragnienie nowego, niezwykłego doprowadziło do powstania nowej metody literackiej — romantyzmu. Głównymi gatunkami utworów artystycznych stała się liryka, dramat liryczny oraz poemat liryczno-epicki. Cechy romantyzmu konserwatywnego uwidaczniają się w twórczości angielskiego pisarza Waltera Scotta (1771—1832), który potępił rewolucję, idealizował monarchię. Wkroczył do literatury światowej jako twórca gatunku powieści społecznej i historycznej („Purytanie”, „Ivanhoe”, „Quentin Durward” i in.). Przedstawicielami romantyzmu rewolucyjnego byli George Gordon Byron i Percy Bysshe Shelley w Anglii, Victor Hugo i George Sand we Francji, Adam Mickiewicz i Juliusz Słowacki w Polsce. Na Kontynencie Amerykańskim gatunek powieści epickiej rozwijał romantyczny poeta, uczony językoznawca i tłumacz Henry Longfello, autor słynnej „Pieśń o Ha-jawacie”. W Rosji cechy romantyzmu nabierała twórczość poetów dekabrystów: Aleksandra Puszkina, Michaiła Lermontowa, Wasilija Żukowskiego.
Jednym z najbardziej konsekwentnych zwolenników postawy romantycznej był wybitny angielski poeta George Gordon Byron (1788-1824). Arystokrata z pochodzenia, czytał dużo, pisał wiersze. W 1816 r. G. G. Byron osiedlił się w Szwajcarii. Ciężkie przeżycia poety-wygnańca stały się podstawą lirycznego dramatu „Manfred". Jak Faust - bohater literacki J. W. Goetheego - Manfred był rozczarowany w swoich poszukiwaniach. Cierpiał na wyrzuty sumienia i samotność, ale został przedstawiony czytelnikowi jako człowiek silny i niezachwiany. We Włoszech poeta pisał powieść wierszem „Don Juan", która nie została zakończona.
W XIX w. w literaturze światowej szerzyła się nowa metoda twórcza — realizm. Osiągnięcia nauk przyrodniczych, bunty społeczne niby wzywały pisarzy i poetów do głębokiego zbadania impulsów duszy ludzkiej, krytycznego poznania przeszłości i teraźniejszości oraz ich prawdziwego ukazywania.
Wybitnymi przedstawicielami nowego kierunku w literaturze zachodnioeurpejskiej stali się niemiecki poeta i publicysta Heinrich Heine (1797— 1856), pisarze Honore de Balzac i Stendhal (Francja), Charles Dickens i William Macepeace Thackeray (Anglia).
Realizm - jedna z podstawowych cech sztuki i literatury, która polega na pragnieniu prawdziwego obiektywnego odzwierciedlenia i odtworzenia rzeczywistości w taki sposób, który jej odpowiada. W węższym znaczeniu - prąd w sztuce, który przeciwstawiał się modernizmowi i awangardyzmowi.
Realizm w literaturze rosyjskiej stał się dominującym kierunkiem literackim z drugiej ćwierci XIX w. Założycielem rosyjskiego realizmu był Aleksander Puszkin (1799—1837). Wiersze i poematy wybitnego poety przepojone są miłością do ojczyzny i swego narodu, one wychwalają dobro i potępiają niesprawiedliwość. Motywy historyczne zostały wykorzystane w dramacie A. Puszkina „Borys Godunow” i powieści „Córka kapitana”.
Dzięki poetyckiemu, głęboko wyrażonemu obrazowaniu rosyjskiej rzeczywistości wyjątkowy wpływ na rozwój kultury Rosji miał Michaił Lermontow (1814—1841). Utwory „Rewizor”, „Martwe dusze” Nikołaja Gogola (1809— 1852) zapoczątkowały krytyczny charakter realizmu.
Genialnym przenikaniem do świata człowieka wyróżniała się twórczość pisarza rosyjskiego Lwa Tołstoja (1828-1910). W latach 90-tych XIX w. pracował on nad powieścią „Zmartwychwstanie”, w której nasiliła się krytyka
społeczna pisarza, jego niezgodność z panującą moralnością.
Ideą humanizmu nie tylko przesiąkały dzieła Tołstoja, ale i ukierunkowały go do działalności charytatywnej.
Angielski pisarz Oscar Wilde (1854—1900) napisał szereg utworów, w których krytycznie odtworzył zwyczaje ówczesnego świata. Do naszych czasów na scenach teatrów Ukrainy można obejrzeć utwory O. Wildera „Idealny mąż”, „Ważnie być poważnym” i in.
Życiu zwykłych ludzi zostały poświęcone nowele francuskiego pisarza Guy de Maupassanta (1850-1893). Jego nowelistyka miała ogromny wpływ na rozwój tego gatunku. Idee humanizmu zostały wyrażone w utworach G. de Maupassanta. Wczesne utwory francuskiego pisarza Emila Zoli (1840-1902) wyróżniają się romantyzmem. Z upływem czasu został on jednym z najwybitniejszych przedstawicieli realizmu, przeniósł się do stworzenia szerokich utworów na najbardziej znane wydarzenia w historii Francji. Poprzez pryzmat poszczególnych stanów i konkretnych bohaterów E. Zola ukazał sprzeczności ówczesnego społeczeństwa, ujawnił duchowe ubóstwo i chciwość jednych, duchowe bogactwo i godność innych.
Działacze sztuki i literatury na przełomie ХІХ-ХХ w. przejmowały nie tylko wyłącznie twórcze problemy, lecz także społeczna niesprawiedliwość, kolonializm, militaryzm i wojny - wszystkie zawiłości i sprzeczności ówczesnego życia.
Malarstwo w życiu człowieka i społeczeństwa. Malarze XIX w. należeli do różnych prądów, ale pozostawili po sobie nieśmiertelne utwory, które przekazują relacje człowieka i społeczeństwa, niepowtarzalne piękno natury, sceny z życia codziennego i historii, portrety ówczesnych ludzi, mitologiczne motywy i in. Wybitnym zjawiskiem w kulturze światowej stało się francuskie malarstwo, na chwałę którego pracowali Eugene Delacroix, Honore Daumier, Gustave Courbet, Jean-Franęois Millet, malarze szkoły z Barbizon.
Jaskrawym przedstawicielem i liderem szkoły romantyzmu w sztuce został francuski malarz i grafik Eugene Delacroix (1798—1863). Malował obrazy pełne ludzkich emocji, ekscytujących linii fabularnych. Część utworów E. Delacroix poświęcił wydarzeniom z Wielkiej Rewolucji Francuskiej. Jego najbardziej znane obrazy — „Dante i Wergiliusz”, „Wolność na barykadach”, „Bitwa pod Poitiers”. On również tworzył portrety psychologiczne, oryginalne krajobrazy, martwą naturę, rozmalowywał pałace, galerie i kościoły.
W przeciwieństwie do oficjalnie uznanych malarzy, część artystów Francji nawoływała do wydostania się z warsztatów i zbliżenia się z naturą. Tak więc w latach 30—60-tych XIX w. powstała szkoła z Barbizon francuskich malarzy krajobrazów, do której należeli Theodore Rousseau, Jules Dupre, Narcisse Diaz i in.
Fascynację naturą swego kraju wyrażali niemieccy malarze Caspar Da-vid Friedrich i Hans Thoma. Cechą szczególną ich obrazów stało się połączenie świata duchownego człowieka z naturą.
Uznanie krajobrazowców zdobyli brytyjscy malarze John Constable oraz Joseph William Turner. J. Constable umiał widzieć niepowtarzalne piękno natury i przenieść go na swoje płótna z całym bogactwem odcieni. J. W. Turner oprócz krajobrazów malował widoki architektoniczne i krajobrazy morskie przeplątając motywy religijne i mitologiczne.
W Rosji nie było plejady utalentowanych malarzy. Cechy klasycyzmu i romantyzmu zawierały utwory Karła Briułłowa. Na obrazie „Ostatnie dni Pompei” przedstawił wielkie sceny tragicznej przeszłości. Inny rosyjski malarz Aleksander Iwanow zwrócił się do tematyki biblijnej. Jego słynny obraz
„Pojawienie się Chrystusa przed narodem” przedstawia i karę, i oczekiwanie, i duchowe przebudzenie, i bezgraniczną wiarę ludzi w zwycięstwo dobra i sprawiedliwości. U malarzy realistycznego kierunku Aleksandra Wienie-cjanowa i Pawła Fiedotowa dominują motywy i sceny społeczne, sceny z życia codziennego, które dokładnie odtwarzały rosyjską rzeczywistość.
Neoromantyzm. Secesja. Na przełomie ХІХ-ХХ w. powstał neoroman-tyzm, który dążył do syntezy (połączenia) i przemyślenia przeszłości kultury, zwłaszcza europejskiej.
W kierunku neoromantyzmu kształtował się symbolizm literacki, który powstał we Francji. Tam w latach 60—70-tych XIX w. objął on również inne formy sztuki - teatr, malarstwo, muzykę. Głównym środkiem poznania artystycznego uważany był symbol. Połączenie rzeczywistego i ukrytego, społecznego i indywidualnego, odwołanie się do mitów, poszukiwania mistycznej otwartości i nowości definiowały estetykę symbolizmu. W Rosji ten prąd artystyczny reprezentowali pisarze i poeci Walerij Briusow, Aleksander Błok, Andriej Biełyj, Leonid Andriejew, kompozytor Aleksander Skriabin i in.
W malarstwie symbolizm wprowadzano za pomocą stylu secesyjnego, który połączył różne formy plastyczne, uniwersalny język oraz idee demokratyczne ogólnej syntezy - realnego i idealnego, charakteru i funkcjonalności.
Pragnienie stworzenia doskonałych modeli syntetycznych uwidocznił się w architekturze. Architekt tworzył budynek od początku do końca - od opracowania projektu do obróbki architektonicznej. W ten sposób zapewniano jedność stylu. Przykładem takiego dzieła jest prywatny budynek Riabuszyńskiego w Moskwie, zbudowany zgodnie z projektem architekta Fiodora Szechtla. Secesyjna architektura łączyła trendy dyktowane przez pragnienie architektów zastosowania nowych materiałów budowlanych -stal, szkło, żelbeton - i jednocześnie podkreślić rozkosz, elegancję, dekorację.
Ważną cechą secesji w architekturze były orientacja na potrzeby konkretnych grup społecznych i zaangażowanie elementów narodowych wyrazistości.
W sztuce teatralnej szczególna uwaga koncentrowała się na podstawowych środkach wcielenia scenicznego: dekoracje malarskie, unikalne szkice kostiumów, choreografii, działania sceniczne. Stały się one organicznymi, równoprawnymi składnikami, współbrzmiące z grą aktorów. Teatr najszerzej wprowadził idee sztuki syntetycznej. Na początku XX w. Moskwa, Paryż, Monachium, Wenecja stały się ośrodkami międzynarodowej wymiany w sztuce.
W kulturze muzycznej neoromantyzmu Richard Wagner zajmował pierwsze miejsce. Później poszukiwaniami sztuki syntetycznej przejmował się A. Skriabin (badania światła i muzyki, stworzenie dramatów muzycznych -misteriów).
Na początku XX w. ogromną popularnością cieszył się nowy rodzaj sztuki syntetycznej — kinematografia. Gwiazdy filmowe tego okresu — Мах Linder, Charlie Chaplin — zyskały uznanie na całym świecie.
Impresjonizm i awangardyzm. Charakterystyczny dla malarstwa końca XIX w. impresjonizm na początku XX w. doznał głębokiego kryzysu, podobnie jak cała sztuka XIX w. Zasady impresjonizmu, jego metody wyraźnie określali przedstawiciele tego prądu: widzieć, wierzyć, wyrażać — w tym cała sztuka; maluję to, co czuję teraz. Rozkład farb na składniki, a obiekta — na mozaikę jaskrawych plam impresjoniści starali się w malarstwie stworzyć ogólne odtworzenie swego postrzegania obiektu. Wśród najbardziej znanych impresjonistów można wyodrębić Edouarda Maneta, Clauda Moneta, Augusta Renoira, Edgara Degasa, Camilla Pissarro.
Pod koniec XIX w. impresjonizm ogarnął nowe trendy artystyczne, przedstawiciele których przeważnie opierali się na secesję i krytykę sztuki zmysłowej. Francuski malarz Paul Cezanne jako pierwszy wyszedł poza granice impresjonistycznej wizji natury i przestrzeni, zapoczątkował postimpresjonizm. On wynalazł nowe środki malarskie i w swoich obrazach niby rozszerzył przestrzeń. Na jego pejzażach zbiegają się albo zrywają się w dół stoki, wygina się lustro wodnej powierzchni i in. Jeśli impresjoniści obudzili do życia światło i kolor na obrazach, to P. Cezanne poszedł dalej. Łamiąc prawa perspektywy, twierdził, że „pokazuje nie fantastyczne, a tylko prawdę”.
Również do malarzy postimpresjonistów należeli Vincent van Gogh, Paul Gauguin oraz inni. Postimpresjonizm otworzył przestrzeń nowym prądom w malarstwie, które zrezygnowały z prostego odtworzenia widzianej powierzchni rzeczywistych obiektów. Starali się przeniknąć w istotę zjawisk, odsłonić wewnętrzny świat natury ludzkiej.
Nadszedł nowy okres przejściowy w rozwoju sztuki, architektury, literatury, teatru. Przedstawiciele nowych prądów ogłosili siebie zwolennikami sztuki awangardy, dlatego nazywano ich awangardystami. Znaczący wpływ na rozwój awangardy miał kubizm. Założycielami tego kierunku są malarze Pablo Picasso, Marcel Duchamp oraz Georges Braque. Przedstawiciele kubi-zmu tworzyli nowe formy wielowymiarowej perspektywy: rozkładając obiekt na geometryczne formy, malarze ukazywali go ze wszystkich stron, pokazując i niewidoczne krańce. Przedstawiciele kubizmu próbowali znaleźć energetyczny środek obiektu, jego treść wewnętrzną. Hiszpański i francuski malarz P. Picasso dużo eksperymentował. Realizm w jego twórczości łączył się z deformacją i burzeniem kompozycji.
Dalszy rozwój kubizmu doprowadził do stworzenia przez malarza Kazimierza Malewicza nowego kierunku w sztuce awangardowej - suprematyzmu (od lac. supremus — najwyższy). Świat jego obrazów znajduje się poza ziemskim
wymiarem. Na białym tle niby pływają figury geometryczne pozbawione elementów treści. Najbardziej znane dzieło K. Malewicza — „Czarny kwadrat suprematystyczny”. Kolejny założyciel malarstwa figuratywnego — Wasilij Kan-dinski - swoje abstrakcje tworzył na podstawie symboli.
Abstrakcjonizm i bezprzedmiotowość — najwyższe osiągnięcie awangardy. Przedstawiciele tej sztuki próbowali filozoficznie uzasadnić swoją twórczość. W filozoficznych dziełach malarze K. Malewicz, W. Kandinski, kompozytor A. Skriabin podkreślali niemożność zrealizowania swoich poglądów na życie, uważając je filozofią sztuki. Z upływem czasu twórcze odkrycia awangadystów odzwierciedliły się w konstruktywizmie, funkcjonalizmie (architektura), wzornictwie.
Tymczasem inni artyści, mianowicie malarz francuski Henri Matisse, opierając się na idee secesji, zwrócili się w swojej twórczości do natury człowieka. W obrazie „Taniec” H. Matisse ukazał harmonię nieba, ziemi, człowieka; kolorów - niebieskiego, zielonego, pomarańczowego; stanu - spokoju i ruchu oraz ich połączenia w szybkim tańcu.
Tak więc w awangardyzmie można wyraźnie zobaczyć dwa główne kierunki: jeden skierowany na przyszłość, drugi odwrócony do człowieka, przyrody.
Sztuka muzyczna. Rodzajem działalności twórczej i komunikowania się ludzi jest sztuka muzyczna, która odzwierciedla rzeczywistość w artystycznych obrazach dźwiękowych.
Sztuka muzyczna w XIX w. rozwijała się pod znakiem poszukiwań nowych środków wyrazu całej różnorodności ludzkich uczuć. Największy wpływ na kształtowanie Nowej Ery muzyki miał niemiecki kompozytor Ludwig van Beetho-ven (1770-1827). Jego utwory dały impuls do rozwoju wszystkich gatunków sztuki muzycznej, rozszerzyły jej zawartość i twórcze granice. Wielki kompozytor łączył w sobie talent, doskonałą znajomość muzyki, pozycję obywatelską człowieka
odważnego i bezinteresownego. W rozkwicie sił napisał przepiękne sonaty - „Księżycową”, „Kreutzerową”, „Bohaterską”, a w latach późniejszych — słynną Dziewiątą Symfonię.
Na początku XIX w. pod wpływem idei romantyzmu w wielu krajach europejskich powstały narodowe szkoły muzyczne - austriacka (Franz Schubert - cykl pieśni „Piękna młynarka”), norweska (Edward Grieg - cykl pieśni „Ze skał i fiordów”), polska (Fryderyk Chopin -mazurki i polonezy), czeska (Bedrzich Smetana, Antonin Dvorak - „Tańce słowiańskie”), węgierska (Ferenz Liszt -„Rapsodia węgierska”), fińska (Jan Sibelius), niemiecka (Carl Weber - koncertowa sztuka fortepianowa „Zaproszenie do tańca”), francuska (Hector Berlioz - „Fantastyczna symfonia”). Kompozytorzy romantyczni korzystali w swojej twórczości z melodii ludowych.
Najbardziej popularnymi gatunkami muzycznymi w XIX w. były walc, opera i utwory instrumentalne. Jednym z największych ośrodków muzyki światowej była Wiedeńska Opera Cesarska. Austria na ogół od XVIII w. słynęła z wystaw operowych. Jeśli najpierw dominowały opery włoskie, to XIX w. na scenach Austrii ukazywano utwory kompozytorów austriackich, włoskich, niemieckich, francuskich.
Włoski skrzypek i kompozytor Niccolo Paganini (1782—1840) był jednym z założycieli muzyki romantyzmu. Dał mnóstwo koncertów w wielu krajach europejskich. N. Paganini napisał ponad 200 utworów dla gitary i szereg koncertów dla skrzypców z orkiestrą i solo.
Giuseppe Verdi (1813—1901) — słynny włoski kompozytor. Romantyczne tendencje jego wczesnych oper ustępowały żywym obrazom zwykłych ludzi, dramat których jest związany z buntami społeczno-politycznymi. Opery „Trubadur”, „La Traviata”, „Aida” należą do spuścizny światowej sztuki operowej. Jednak G. Verdi słynął również w historii kultury muzycznej jako reformator. Mocno zmienił strukturę i charakter włoskiej opery, w której połączono dramatyczną fabułę, muzykę i głosy śpiewaków. Dzięki wysiłkom G. Ver-diego, a także Gioacchino Rossini („Cyrulik sewilski”), Richarda Wagnera („Pierścień Nibełungów), Georgesa Bizeta („Carmen”),
Piotra Czajkowskiego („Dama pikowa”) oraz innych w Europie rozwinęły się różne gatunki opery.
Twórczość francuskiego kompozytora i dyrygenta Hectora Berlioza (1803—1869) należy do prądu romantyzmu. Sprzeczności romantyzmu - ogólna dostępność, bliskość do narodu, bohaterstwo, a także skrajni indywidualizm - cechują również twórczość Berlioza. Od zachwycienia wydarzeniami rewolucyjnymi w państwach europejskich przeszedł
do akademizmu, wychwalania scen religijnych i historii starożytnej.
Elementami muzyki narodów słowiańskich, w tym ukraińskiej, była przesiąknięta twórczość polskiego kompozytora i pianisty Fryderyka Chopina (1810—1849). Był twórcą nowych styli i gatunków muzyki fortepianowej, napisał kilkadziesiąt utworów, które zajmują szczególne miejsce w światowej sztuce muzycznej.
Doskonałym mistrzem ekspresji muzycznej w muzyce rosyjskiej był Michaił Glinka (1804—1857). Wciąż można usłyszeć jego romanse, opery „Iwan Susanin” („Życie za cara”) i „Rusłan i Ludmiła”. Pieśni kompozytora zawsze są w repertuarze ukraińskich artystów i zespołów.
Od opery oddzielił się gatunek operetki (musicalu) — komedyjny spektakl muzyczny z muzyką zabawną, która łatwo się zapamiętywuje. Pojawili się pierwsi piosenkarze estrady. Jeśli do słuchania utworu operowego trzeba było iść do teatru, to utwory instrumentalne mogły być wykonywane w dowolnym pomieszczeniu lub nawet na ulicy. Fortepian, skrzypce, wiolonczela, flet, gitara stały się ulubionymi instrumentami muzykantów. Utwory Roberta Schumanna „Motyl”, „Bal dla dzieci”, Camil-la Saint-Saens „Rondo capriccioso”, „Łabędź” do dnia dzisiejszego wykonywane są na koncertach.
Architektura. Sukcesy rewolucji przemysłowej, wzrost ludności miejskiej potrzebowały budowy różnych obiektów przemysłowych i budynków użyteczności publicznej, gmachów fabryk, pomieszczeń dla wystaw i handlu, dworców, mostów, banków oraz innych budowli, przebudowy dzielnic, tworzenia nowych komunikacji transportowych. Przykładem rekonstrukcji miasta stała się przebudowa Paryża przeprowadzona w latach 1853-1870 pod kierownictwem prefekta G. E. Osmana oraz architekta G. Altana. Zamiast wąskich uliczek w centrum Paryża pojawiły się szerokie bulwary, parki zieleni. Dzielnice dla biednych w centrum stolicy Francji zniknęły. Od tej pory paryscy robotnicy osiedlali się głównie na przedmieściach Paryża. W mieście pojawił się system wodociągów i kanalizacji. W latach 1852-1872 architekci W. Baltarom i F. E. Calais z wykorzystaniem konstrukcji metalowych stworzyli cud sztuki budowlanej tych czasów — rynek z zadaszeniem, który został nazwany „Slamsy Paryża”.
Architekci z drugiej połowy XIX w. powszechnie stosowali różne formy stylów przeszłości — od romańskiego do klasycyzmu, czasami wspaniale je łącząc. Taka metoda budowy konstrukcji architektonicznych została nazwana „eklektyzm” (połączenie różnych stylów). Jego cechami były pragnienie do maksymalnej uroczystości budynków użyteczności publicznej, przewaga nad klasycznymi materiałami budowlanymi ich imitacji, panowanie bogatej sztukaterii dekoracyjnej. Przykładem eklektyzmu jest zbudowana w latach 1861— 1874 przez Charlesa Garniera budowla Paryskiej Opery Narodowej.
Ważne znaczenie uzyskały nowe materiały budowlane - żelazo i szkło. Jedną z pierwszych konstrukcji tego typu stał się zbudowany według projektu Josepha Paxtona na pierwszej Światowej Wystawie 1851 r. w Londynie Pałac Kryształowy. W 1889 r. francuski inżynier Gustave Eif-fel stworzył z konstrukcji metalowych 300-me-trową wieżę, która została nazwa Wieża Eiffla.
Stała się ona integralną częścią oblicza architektonicznego Paryża. W USA w 1880 r. pojawił się pierwszy na świecie wielopiętrowy drapacz chmur. Podstawą tego budynku był metalowy szkielet ukryty za masywną kamienną fasadą.
W XX w. drapacze chmur pojawiły się w większości dużych miast świata.
Jedną z największych rzeźb świata jest Statua Wolności. Jej wysokość wynosi 46 m (i jeszcze 47 m ma stojak, na którym jest ona zainstalowana). Pomnik był darem narodowi USA od narodu Francji z okazji 100-lecia niepodległości. Ideę pomnika na cześć tej daty zaproponował francuski historyk Eduard de Laboule. Francja i USA, jego zdaniem, mogłyby stworzyć symboliczną wspólnotę w pamięci o ich unii podczas Wojny o Niepodległość. Propozycja ta zainspirowała młodego, ale już znanego rzeźbiarza Frederica Barthol-di (1834—1904). Jego ideą było stworzenie gigantycznej metalowej figury, którą częściami przewieziono by do USA. F. Bartholdi zakończył prace w 1884 r. W rozłożonej postaci w 210 ogromnych skrzyniach statua została przewieziona do USA. Poza tym Francja przekazała 450 tys. dolarów na prace z jej instalacji. Statua stanęła na wyspie Bedlov Isłand (obecnie - wyspa Wolności) w porcie Nowego Jorku 28 października 1886 r.
Wnioski
W XIX - na początku XX w. zrobiono ogromny wkład w dziedzictwo kultury światowej. W literaturze i sztuce następowała szybka zmiana styli i prądów. Działo się to na tyle szybko, że w pewnym okresie współistniały różne style, dzięki czemu sztuka i literatura stały się bardzo zróżnicowane. Zmieniło się również miejsce kultury w społeczeństwie - stała się ona masową, zwiększył się jej wpływ na życie publiczne.
Pytania i polecenia
I. Jakie prądy, style, metody twórcze istniały w literaturze i sztuce w XIX - na początku XX w.? 2. Wymieńcie najbardziej znanych pisarzy i poetów tego okresu. 3. Kiedy rozprzestrzeniła się realistyczna metoda w literaturze i sztuce? 4. Jacy malarze przedstawiali realizm w sztuce XIX - początku XX w.? 5. Jakie nowe materiały budowlane stosowano w ówczesnym budownictwie?
6. Jaką rolę pełniły literatura, sztuka, muzyka w rozwoju społeczeństwa i kształtowaniu się osobowości ludzkiej? 7. Jakie humanistyczne, ogólnoludzkie wartości zostawili nam jako dziedzictwo działacze kultury artystycznej XIX - początku XX w.? 8. W jaki sposób postęp techniczny wpłynął na rozwój architektury? 9. Dlaczego powstały narodowe szkoły muzyczne? 10. Co spowodowało zmianę stylów, prądów, metod w sztuce, literaturze w ciągu XIX - początku XX w.?
II. Na przykładach twórczości pisarzy, malarzy, kompozytorów, architektów wkaż-cie, jakie wartości moralne były podstawą rozwoju kultury artystycznej XIX - początku XX w. 12. Wypełnijcie w zeszycie tabelę „Rozwój literatury i sztuki XIX - na początku XX w."
Zajęcia praktyczne
Początki kultury masowej
1. Kiedy pojawiły się pierwsze gazety? 2. W jaki sposób kształtowała się opinia społeczna w XVIII w.?
Cel: ustalić, co to jest kultura, jakie ma cechy; na podstawie analizy podanego tekstu okre
ślić, jakie były przyczyny pojawienia się kultury masowej; poprzez dyskusję ukształtować pojęcie na temat wpływu kultury masowej na społeczeństwo.
Przebieg pracy
1. Zapoznajcie się z zaproponowanym materiałem, odpowiedzcie na pytania i wykonajcie zadania.
2. Sformułujcie wnioski odpowiednio do celu zajęć.
Pod koniec XIX w. większość mieszkańców Europy i USA byli wykształceni. Dzięki postępowi rewolucji przemysłowej zwiększył się poziom życia ludności. Poprzez zmniejszenie dnia pracy u mieszkańców miast pojawił się czas wolny. Wszystko to otworzyło drogę do tego, żeby odbiorcami literatury i sztuki była nie tylko niewielka warstwa wykształconych elit, ale i wielkie masy zwykłych ludzi. Powstało nowe zjawisko historyczne - kultura masowa.
W 1790 r. w Anglii opublikowano 370 tytułów książek, a w 1900 r. - już 6 tysięcy. W połowie XIX w. Muzeum Brytyjskie, gdzie zebrano arcydzieła sztuki światowej, w weekend odwiedzało ponad 30 tys. osób.
Obok książek skierowanych do wymagających czytelników pojawiły się utwory skierowane na gusty i potrzeby zwykłego wykształconego człowieka. W XIX w. zakorzeniły się takie gatunki literackie jak powieści przygodowe i detektywistyczne. Klasycznymi powieściami przygodowymi stały się utwory Amerykanina Fenimo-ra Coopera, Brytyjczyków Thomasa Маупе'а Reida i Roberta Louisa Stevensona, Francuzów Louisa Jacolliota, Eugeniusza Sue, Gustave'a Aimarda i Louisa Boussenarda. Amerykanin Edgar Poe w 1841 r. napisał pierwszy kryminał „Morderstwo przy ulicy Morgue”. W 1887 r. Anglik Arthur Conan Doyle opublikował pierwsze opowiadanie, którego bohaterem był Sherlock Holmes.
Pod koniec XIX w. pojawił się rodzaj sztuki, który wkrótce stał się najbardziej masowym. 28 grudnia 1895 r. w „Gran Cafe” przy Boulevard des Capucines w
Paryżu bracia Lumiere po pierwszy zademonstrowli kinematografię - aparat, który pokazywał ruchome zdjęcia.
Pierwsi widzowie zobaczyli film „Przybycie pociągu...”. Po kilku tygodniach takie urządzenia i filmy Lumierowie pokazywali już w Rzymie, Wiedniu, Berlinie, Londynie, Petersburgu, Moskwie i in.; później w USA, Indiach, Australii, Egipcie. W taki sposób powstało kino.
Kultura masowa stała się ważnym czynnikiem w kształtowaniu świadomości społecznej. Artykuł w gazecie lub czasopiśmie, książka, spektakl, film czasami stawały się znaczącym wydarzeniem w społeczności.
Wraz z pojawieniem się kultury masowej pisarze, malarze, dziennikarze stawali się coraz bardziej niezależnymi od gustu i pieniędzy ludzi zamożnych, ponieważ ich praca stawała się dobrze płatną. Natomiast również znacznie zmniejszyły się wymagania dotyczące jakości produktów.
Jak myślicie co wywołało zachwycenia u pierwszych kinowidzów?
Pytania i polecenia
1. Co to jest kultura masowa? 2. Co doprowadziło do powstania kultury masowej?
3. Podajcie przykłady kultury masowej we współczesnym społeczeństwie i określcie jej wpływ na wydarzenia. 4. Omówcie w grupach: pojawienie się kultury masowej -zjawisko pozytywne czy negatywne? 5. Sporządźcie listę cech, które wyróżniają kulturę masową.
Uogólnienie wiedzy w rozdziałów IV, V
1. Sporządźcie listę najważniejszych wydarzeń, które miały kluczowe znaczenie w stosunkach międzynarodowych końca XIX - początku XX w.
2. Wymieńce imiona znanych działaczy kultury, którzy określali jej rozwój w XIX w.
3. Czym była spowodowana zmiana stylów w ciągu XIX w. (klasycyzm - romantyzm - realizm - realizm krytyczny - impresjonizm - symbolizm - postimpresjonizm -secesja)?
4. Wytłumaczcie pojęcia i terminy: Sipajowie, Indyjski Kongres Narodowy, Taipin-gowie, wojny „opiumowe", przebudzenie się Azji, „Trzy Zasady Ludowe", Młodo-turcy, Trójprzymierze, Ententa, sojusz wojskowo-polityczny, wyścig zbrojeń, romantyzm, klasycyzm, realizm, secesja, kultura masowa.
5. Wykonajcie polecenia na podstawie mapy historycznej:
1) pokażcie kolonialny podział świata na początku XX w.;
2) określcie miejsce zderzenia interesów kolonialnych wiodących państw świata.
6. Dlaczego powstania Sipajów, Taipingów, Ba-bistów, Yihequanów zostały stłumione? Przeprowadźcie analizę porównawczą tych wydarzeń historycznych.
7. Przeprowadźcie analizę i oceńcie skutki ekspansji kolonialnej mocarstw europejskich,
USA i Japonii w drugiej połowie XIX - na początku XX w.
8. Określcie podstawowe przyczyny zaostrzenia stosunków międzynarodowych na początku XX w. Czym było spowodowane pojawienie się bloków wojskowo-politycznych? Udowodnijcie, że sprzeczności angielsko-niemieckie pod koniec XIX -na początku XX w. stały się decydujące w stosunkach międzynarodowych.
9. Sporządźcie tabelę podstawowych wynalazków technicznych i odkryć naukowych XIX - na początku XX w.
10. Za pomocą dodatkowych źródeł informacji przygotujcie opowieść o życiu i twórczości jednego z działaczy kultury światowej XIX - początku XX w.
Uogólnienie do kursu
Podstawowe idee, osiągnięcia, wyzwania „długiego" XIX wieku
Pojęcie „długiego” XIX wieku wprowadził wybitny angielski historyk Erie Hobsbawm (1917-2012). Zaczyna się on od Wielkiej Rewolucji Francuskiej (1789 r.) i kończy się z początkiem I. wojny światowej (1914 r.). Właśnie ten okres, którego uczyliście się.
W tym czasie na świecie zaszły znaczące zmiany. Tak więc w wyniku rewolucji przemysłowej w Europie, USA i Japonii dokonano przejścia od społeczeństwa rolniczego do industrialnego. Głównym bogactwem stały się fabryki i huty, kopalnie i koleje. Większość ludności stała się mieszkańcami miast. Zmieniła się również struktura socjalna społeczeństwa. Poza przemysłowcami i robotnikami najętymi, aktywnie kształtowała się klasa średnia. Wraz ze zwycięstwem rewolucji przemysłowej ostatecznie zadomowiła się gospodarka rynkowa.
Zmianom społecznym i gospodarczym towarzyszyły utwierdzenie nowych wartości — wolności i równości. Rozpoczęło się kształtowanie demokracji. Liberalizm stał się dominującym prądem opinii publicznej.
Przekształcenia naukowego obrazu świata, szybkie zmiany stylów artystycznych w literaturze i sztuce zrobiły życie kulturowe szczególnie żywym i nasyconym. Na ogół zmieniło się miejsce kultury w życiu społecznym. Kultura stała się masową i zaczęła służyć potrzebom kulturowym wykształconej części społeczeństwa, która zwiększyła się z każdym rokiem. W wyniku tego zwiększyła się liczba twórczych zawodów. Z kolei przedstawiciele kultury zaczęli wpływać na opinię publiczną, wypowiadając się poprzez środki masowego przekazu, które gwałtownie się rozwijały.
Rewolucja przemysłowa zapewniła państwom Zachodu gospodarczą i przede wszystkim wojskową przewagę nad innymi cywilizacjami i narodami. To doprowadziło do bezprecedensowej ekspansji cywilizacji zachodnoeu-ropejskiej, kolonizacji świata i jego podziału. Pod koniec XIX w. praktycznie zakończyło się kształtowanie jedynej cywilizacji światowej, centrum której był Zachód, a inne regiony świata znajdowały się w różnym stopniu zależności.
Mimo to Nowożytność stworzyła nowe problemy, które w pełni dały o sobie znać w XX w.
Jedną z pierwszych powstała kwestia robotników, która przez długi czas stała się podstawową życia politycznego państw Zachodu i nie tylko. Poziom życia robotników był niski, sytuacja społeczna niestabilna, co stworzyło u robotników poczucie nierówności w stosunkach pracowniczych z pracodawcą. W drugiej połowie XIX w. kształtowały się dwa punkty widzenia dla rozwiązania tego problemu. Socjaliści rewolucyjni (marksiści) uważali, że przyczyna kryje się we własności prywatnej. Zniszczenie i przebudowa stosunków społecznych w oparciu o własność społeczną - to droga do szczęścia i harmonii. Natomiast socjaliści liberalni (reformiści) występowali za przeprowadzenie reform społecznych i ustanowienie sprawiedliwych warunków pracy. Takie
przekształcenia nie przewidywały radykalnych zmian w systemie politycznym, ale wzmacniały rolę państwa w życiu gospodarczym i społecznym. Zresztą te dwie drogi doprowadziły do eksperymentu z budowy komunizmu na byłych terenach Cesarstwa Rosyjskiego, państwach Europy Wschodniej i Azji, a na Zachodzie — do tworzenia modelu państwa „dobra ogólnego”.
Ostrą również była kwestia narodowa, co doprowadziło do aktywizacji ruchów narodowych na szeroką skalę i pojawienie się na ruinach imperiów państw narodowych. Jednak ich granice nie zawsze pokrywały się z granicami rozsiedlenia narodów, co spowodowało problem mniejszości narodowych. Ponadto idea nacjonalizmu weszła w konfrontację z wiodącą ideą liberalizmu - wolności.
W XIX w. doszło również do nowego zwrotu w stosunkach międzynarodowych. Wielka Rewolucja Francuska i wojny napoleońskie zniszczyły system przeciwwagi oraz równowagi sił. Decydującym stawał się czynnik „kto silniejszy, ten ma rację”. Żeby przeciwdziałać jeden drugiemu, kraje rozpoczęły wyścig zbrojeń i zaczęły szukać sojuszników. Ostatecznie doprowadziło to do powstania stałych sojuszy wojskowo-politycznych - Trójprzymierza i Ententy. Sprzeczności między nimi doprowadziły do I. wojny światowej.
Rewolucja przemysłowa przyczyniła się do decydowanych zmian w dziedzinie wojskowości.
Teraz moc państwa zależała nie od potęgi militarnej, a od potęgi gospodarki. Już pierwsze konflikty zbrojne z wykorzystaniem nowych rodzajów broni pokazały, że wojna staje się bardziej burząca, dotyczy wszystkich warstw społeczeństwa, zagraża przetrwaniu całych państw i narodów.
Ekspansja kolonialna Zachodu miała wymiar wojskowy, polityczny i gospodarczy. Jednak nawiązywanie obcych wartości budziło opór. Próba państw Azji, Afryki pożyczenia od Europejczyków jakichś elementów (przeważnie zmiany w dziedzinie wojskowej i administracyjnej) dla modernizacji swego społeczeństwa, żeby przeciwstawić się Europejczykom, nie miała powodzenia. Jedynym krajem azjatyckim, który był w stanie twórczo przepracować doświadczenie europejskie i amerykańskie, była Japonia. Dzięki reformom ona dołączyła do grupy mocarstw i sama przystąpiła do ekspansji kolonialnej.
Potężne występy ludowe, które chroniły tradycyjne wartości (powstania Sipajów, Taipingów, Yiheąuanów i in.), dość łatwo były tłumione przez europejską przewagę w dziedzinie wojskowej. Zresztą pod koniec XIX - na początku XX w. w państwach azjatyckich i afrykańskich powstały ruchy narodowe, które dążyły do połączenia modernizacji z wartościami narodowymi.
Tak więc „długi” XIX wiek stał się okresem niewidzianych wcześniej w historii zmian, okresem utwierdzania wartości bez których nie da się wyobrazić świata współczesnego — wolności, demokracji, gospodarki rynkowej. Natomiast XX wiek otrzymał jako dziedzictwo nie tylko nowe możliwości, które odkryła nauka, bogactwa i dobrobyt stworzone przez przemysł, lecz również nowe ostre problemy: kwestia robotników, nasilenie się nacjonalizmu i ruchów narodowowyzwoleńczych, wzrost militaryzmu oraz napięcie międzynarodowe.
Źródło: Historia powszechna podręcznik dla klasy 9 Hisem