ROZDZIAŁ I. EUROPA I AMERYKA
POD KONIEC XVIII - NA POCZĄTKU XIX W.
1. Jakie były cechy charakterystyczne rozwoju społeczno-politycznego Francji w XVIII w.? 2. Co to jest Oświecenie? 3. Jakie były poglądy oświeceniowców na społeczeństwo i państwo?
Francja pod koniec XVIII w. Na początku lat 80. XVIII w. Francja była państwem rolniczym z 25-milionową ludnością, w tym 22 min chłopów, 130 tys. - duchowieństwa, 140 tys. - dworzan. W rolnictwie zachowały się dawne tradycyjne stosunki. Zdecydowana większość chłopów była osobiście wolna, ale ziemia, z której korzystali, należała panom. Za nią chłopi płacili i wykonywali inne powinności. W przemyśle szerzyła się produkcja manufakturowa. Rewolucja przemysłowa we Francji jeszcze nie odbyła się, z maszyn na przedsiębiorstwach prawie nie korzystano. Aktywnie rozwijał się handel. Mając dużą flotę, Francja otrzymywała spore dochody z handlu z koloniami w Afryce i Nowym Swiecie. Rozwojowi handlu wewnętrznemu przeszkadzały granice celne wewnątrz kraju, brak jednolitego systemu miar i wagi.
W latach 70. XVIII w. sytuacja gospodarcza kraju pogorszyła się. Wojny w Europie, w których Francja brała udział, doszczętnie spustoszyły skarbiec. Sporo chłopów francuskich zostało żebrakami. Od czasu do czasu wybuchały „bunty chlebne” (napady na piekarnie oraz zabieranie wozów z chlebem), odbywały się wystąpienia przeciwko presji podatkowej.
Stan społeczeństwa francuskiego
Ludność Francji, tak jak wcześniej, zachowała podział na stany. Pierwsze dwa stany — duchowieństwo i dworzanie - były uprzywilejowane, nie płacili podatków, mieli prawo do posiadania ziemi oraz brania udziału w rządzeniu państwem. Razem stanowiły one około 4 % ludności, ale posiadali jedną trzecią wszystkich gruntów. Do trzeciego, nieuprzywilejowanego stanu, należeli wszystkie inne warstwy ludności — chłopi, rzemieślnicy, robotnicy, burżuje. Oni płacili wszystkie podatki i nie posiadali praw politycznych. Jednak istniejący podział na stany nie odpowiadał rzeczywistości. W składzie duchowieństwa było wyższe duchowieństwo, które posiadało duże połacie ziemi, i niższe duchowieństwo, które zbliżało się do trzeciego stanu.
Wyróżniała się również sytuacja zamożnej szlachty będącej przy dworze króla i zwykłej urzędniczej. Z trzeciego stanu wyszła burżua-zja - bankierzy, właściciele statków, przedsiębiorcy, kupcy, prawnicy i inni. Jednak nie mieli oni wpływu na sprawy państwa.
Ze względu na ustrój polityczny Francja pozostawała monarchią absolutną. Istniejący ustrój polityczny i społeczny kraju nazywali „stary porządek”, podstawą którego było połączenie absolutyzmu z przywilejami stanowymi duchowieństwa i szlachta. Za czasów panowania króla Ludwika XVI (lata 1774—1792) sytuacja we Francji wymagała zdecydowanych działań rządu centralnego. Nowy kontroler generalny (minister) finansów Jacąues Turgot zaproponował królowi postępowy program reform, które przewidywały udział duchowieństwa i szlachty w opłacaniu podatków, likwidację wszystkich praw feudalnych szlachty na chłopów, wewnętrznych urzędów celnych, cechów rzemieślniczych i in. Jednak pod presją zwolenników „starego porządku” reformy nie zostały wdrożone w życie, a sam minister został odwołany.
Oświecenie francuskie. Francuscy oświeceniowcy swoją krytyką „starego porządku” wiele zrobili dla uświadomienia przez różne warstwy ludności potrzeby zmian w kraju. Wolter (pseudonim myśliciela Franęoisa Marie Aroueta) (1694-1778) potępiał absolutyzm, uważał jednak władzę oświeconego monarchy użyteczną dla państwa. Najbardziej sprawiedliwym ustrojem społecznym, jego zdaniem, był ten, który zapewniał dla wszystkich trzy podstawowe ideały — wolność, równość praw i szacunek do własności prywatnej. Kościół katolicki Wolter zdecydowanie potępiał, ale uważał, że rełigia musi zostać zachowana dla utrzymania narodu w pokorze.
Ostrym przeciwnikiem absolutyzmu byl Monteskiusz (1689-1755). Najlepszym ustrojem państwowym uważał monarchię konstytucyjną z podziałem władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Państwo, zdaniem myśliciela, miało zapewnić wolność słowa, prasy, zgromadzeń, tolerancji wyznaniowej, równość wobec prawa i nienaruszalność własności prywatnej. Nalegał na potrzebie wyodrębnienia kościoła od państwa.
Denis Diderot (1713—1784) był zwolennikiem monarchii ograniczonej i również był przeciwny absolutyzmowi. Opowiadał się za likwidacją
nierówności majątkowej, tolerancją wyznaniową, nienaruszalnością własności prywatnej oraz wolnością gospodarczą. D. Diderot uznawał istnienie Boga, ale skrytykował istniejącą religię i Kościół, kładąc nacisk na stworzenie nowej „rełigii naturalnej”.
W przeciwieństwie do innych oświeceniowców Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) w ogóle odrzucał możliwość zachowania monarchii i opowiadał się za utworzeniem demokratycznej republiki drobnych właścicieli. Uważał, że wszyscy ludzie mają być równi w prawach, a wielkości własności prywatnej należy ograniczyć. J.-J. Rousseau sprzeciwiał się istnieniu Kościoła Katolickiego, ale uznawał potrzebę rełigii jako podstawę ludzkiej osobowości.
Początek rewolucji. Pod koniec lat 80. XVIII w. Francję ogarnął poważny kryzys gospodarczy, społeczny i polityczny. Wzrost cen, zwiększanie się bezrobocia, a słabe zbiory w 1788 r. wywołały głód w kraju. Na zwołanym w 1787 r. przez Ludwika XVI zebraniu notabli została podjęta decyzja o wprowadzeniu ogólnego podatku na ziemię ze wszystkich stanów, jednak parlament paryski odmówił zatwierdzenia tej decyzji i zaproponował królowi zebrać w tym celu Stany Generalne (wyższe zebanie stanowo-przedstawieciełskie we Francji), które nie zwoływano od 1614 r.
05 maja 1789 r. w Wersalu Ludwik XVI otworzył posiedzenie Stanów Generalnych i rozkazał deputowanym zatwierdzić podatki. Jednak deputowani trzeciego stanu wystąpili przeciwko tradycji głosowania według stanów (Jeden stan - jeden głos”) i domagali się równego oraz wspólnego głosowania wszystkich deputowanych. Deputowanych trzeciego stanu poparli niektórzy reprezentanci warstw uprzywilejowanych.
Skład Stanów Generalnych (5 maja - 17 czerwca 1789 r.)
17 czerwca 1789 r. Stany Generalne ogłosiły siebie Zgromadzeniem Narodowym reprezentującym interesy wszystkich Francuzów. 20 czerwca 1789 r. deputowani Zgromadzenia Narodowego zebrali się w sali dla gry
w piłkę i złożyli przysięgę, że nie odejdą, dopóki nie przygotują konstytucję państwa. To wydarzenie uważane jest za początek Wielkiej Rewolucji Francuskiej końca XVIII w.
09 lipca 1789 r. Zgromadzenie Narodowe ogłosiło siebie Ustawodawczym, podkreślając przez to swój zamiar położyć fundamenty nowego systemu politycznego we Francji. Tymczasem w Paryżu zaczęły się szerzyć pogłoski, że Zgromadzenie Narodowe zostanie rozpędzone, dookoła miasta koncentrowały się wojska, a działa królewskiej twierdzy-więzienia Bastylii skierowano na dzielnice miasta. Na ulicach zaczęły się spontaniczne akcje sprzeciwu. 14 lipca 1789 r. uzbrojony tłum paryżan zajął i zburzył Bastylię, którą uważał za symbol absolutyzmu.
Rewolucja - radykalne zmiany w rozwoju jakichkolwiek zjawisk natury, społeczeństwa lub poznania świata.
Gdy książę de Liancourt, główny opiekun garderoby króla, poinformował Ludwika XVI o zdobyciu przez Paryżan Bastylii, ten wykrzyknął: „Przecież to bunt!" „Powiedzcie lepiej - rewolucja, panie" -odpowiedział mu książę. Ludwik XVI zdecydował się pójść na ustępstwa wobec buntowników, rozkazał żołnierzom wycofać się spod Paryża i uznał Zgromadzenie Narodowe. Król odwiedził Paryż, gdzie pojawił się z kokardką w trzech kolorach (wstążka na kapeluszu) w nowych barwach narodowych: czerwony i niebieski były kolorami Paryża, a biały - kolorem Burbonów.
W ciągu następnych tygodni rewolucyjna fala z Paryża szybko rozprzestrzeniła się na prowincje. Tam wybrane samorządy usunęły od władzy urzędników królewskich oraz przejęły kierownictwo. Aby utrzymać porządek tworzono jednostki policji miejskiej, które później przekształcono w Gwardię Narodową.
Okresy wielkiej rewolucji Francuskiej końca XVIII w.
Działalność ustawodawcza Zgromadzenia Prawodawczego. W ciągu lat 1789—1791. Zgromadzenie Prawodawcze podjęło istotne kroki w kierunku zmiany w systemie organizacji władzy państwowej we Francji. 4—11 sierpnia 1789 r. pod presją powstań chłopskich, które ogarnęły prowincje, zostały przyjęte dekrety o skasowaniu wielu powinności feudalnych.
26 sierpnia 1789 r. Zgromadzenie Prawodawcze przyjęło „Deklarację praw człowieka i obywatela". Był to ważny dokument, podstawą którego były idei francuskich oświeceniowców dotyczące niezbywalnych praw naturalnych człowieka.
Korzystając z materiału paragrafu oraz ilustracji, opowiedz o podanych na nich wydarzeniach.
Z „Deklaracji praw człowieka i obywatela"
Przedstawiciele ludu francuskiego... postanowili ogłosić w uroczystej deklaracji naturalne, niezbywalne i święte prawa człowieka...
I. Ludzie rodzą się i pozostają wolnymi i równymi w prawach...
II. Celem wszelkiego zrzeszenia politycznego jest utrzymanie przyrodzonych i niezbywalnych praw człowieka. Prawa te to: wolność, własność, bezpieczeństwo i opór przeciw uciskowi.
III. Źródło wszelkiej władzy zasadniczo tkwi w narodzie...
IV. Wolność polega na tym, że wolno każdemu czynić wszystko, co tylko nie jest ze szkodą drugiego...
V. Ustawa ma prawo zakazywać tylko tego, co jest szkodliwe dla społeczeństwa. To, czego ustawa nie zakazuje, nie może być wzbronione...
VI. Ustawa jest wyrazem woli ogółu. Wszyscy obywatele mają prawo współdziałać osobiście lub przez swych przedstawicieli w tworzeniu ustaw. Prawo musi być jednakie dla wszystkich.
VII. Nikt nie może być oskarżonym, aresztowanym ani uwięzionym, poza wypadkami określonymi ściśle przez ustawę...
IX. ...Ponieważ każdy aż do orzeczenia jego winy uważanym być musi za niewinnego...
X. Nikt nie powinien być niepokojony z powodu swych przekonań...
XVI. Ponieważ własność jest prawem nietykalnym i świętym, przeto nikt jej pozbawionym być nie może, wyjąwszy wypadki, gdy potrzeba ogółu, zgodnie z ustawą stwierdzona, niewątpliwie tego wymaga...
? 1. Kto w dokumencie został uznany za źródło władzy najwyższej? 2. Jakie nieodłączne
prawa naturalne człowieka ogłoszono w dokumencie? 3. Czy można uważać, że „Deklaracja..." zakładała we Francji podstawy państwa prawa? Dlaczego?
Zaostrzenie się sytuacji w kraju. Sytuacja gospodarcza we Francji pozostawała niestabilna. W nocy z 20 na 21 czerwca 1791 r. król Ludwik XVI podjął nieudaną próbę ucieczki za granicę, ale został zatrzymany i zwrócony do Paryża. Miasto ogarnęły demonstracje antymonarchistyczne.
Dość skomplikowana była sytuacja na granicy północno-wschodniej części kraju, gdzie skoncentrowały się wierne królowi wojska i dworzanie, którzy
uciekli z Paryża. Pod koniec sierpnia 1791 r. Austria i Prusy zadeklarowały wspólne działania w walce przeciwko rewolucyjnej Francji.
3 września 1791 r. Zgromadzenie Prawodawcze przyjęło pierwszą w historii Francji Konstytucję, zgodnie z którą państwo stało się monarchią konstytucyjną.
1 października 1791 r. rozpoczęło prace nowe Zgromadzenie Prawodawcze, w którym uczestniczyły zrzeszenia polityczne, które istniały w tym czasie we Francji.
W życiu społeczno-politycznym Francji w tym okresie ważną rolę pełniły kluby polityczne. Od 1789 r. w bibliotece klasztornej Świętego Jakuba miał swoje zebrania „Klub przyjaciół konstytucji”, którego członkowie zostali nazwani Jakobinami. W Zgromadzeniu Prawodawczym uczestnicy klubu podzielili się na umiarkowanych republikanów, których nazywano Żyrondystami (od nazwy departamentu Żyronda, skąd pochodziła większość z nich) oraz Górale (ponieważ siedzieli w górnej części sali posiedzeń) — radykalni republikanie, zwolennicy radykalnych zmian. Od 1791 r. w klasztorze Feuillantów spotykali się zwolennicy monarchii konstytucyjnej, zwani „Klub Feuillantów". W Zgromadzeniu Prawodawczym Feuillantów usunęli na drugi plan Żyron-dyści oraz ci, którzy ich popierali. Z Żyrondystami powiązane są ważne wydarzenia tego okresu rewolucji.
Skład Zgromadzenia Prawodawczego (1 października 1791 r. - 20 września 1792 r.)
W lutym 1792 r. sojusz wojskowy Austrii i Prus zapoczątkował pierwszą koalicję antyfrancuską (lata 1792-1797). Jako odpowiedź na to 20 kwietnia 1792 r. Zgromadzenie Prawodawcze wypowiedziało wojnę Austrii. Wybuchły wojny rewolucyjne Francji z koalicjami państw europejskich, które wystąpiły przeciwko niej. Początek działań wojennych był dla Francuzów nieudany. Większość francuskich oficerów przeszła na stronę wroga, oddziały austro-pruskie rozpoczęły interwencję na terytorium Francji. W tych warunkach Zgromadzenie Prawodawcze zwróciło się do ogółu ludności z apelem „Ojczyzna w niebezpieczeństwie!”. Po tym do wojska rewolucji, aby chronić Ojczyznę dołączyli tysiące ochotników.
Interwencja - ingerencja jednego lub kilku państw w sprawy wewnętrzne innego państwa. Interwencja bywa wojskowa, gospodarcza i dyplomatyczna.
Każdy batalion ochotniczy miał swoją flagę, hymn i stroje. Szczególną popularnością wśród paryżan, a następnie wszystkich Francuzów, cieszył się hymn oddziału z Marsylii -„Marsylianka", słowa i muzyka, do którego napisał inżynier wojskowy Rouget de Lisie. Następnie „Marsylianka" stała się hymnem narodowym Francji.
Wielka Rewolucja Francuska końca XVIII w.
Wnioski
• Początek Wielkiej Rewolucji Francuskiej końca XVIII w. został wywołany przez nasilenie sprzeczności społecznych w kraju, absolutyzm oraz wspierany przez niego „stary porządek”.
• Ważnymi osiągnięciami w pierwszym okresie rewolucji stały się likwidacja systemu feudalnego, zabezpieczenie praw i wolności w „Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela”, przyjęcie pierwszej Konstytucji w 1791 r., utworzenia we Francji monarchii konstytucyjnej.
Pytania i polecenia
1. Które warstwy ludności należały do trzeciego stanu? 2. Co było podstawą „starego porządku" we Francji? 3. Kiedy została przyjęta „Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela"? 4. Jaką formę rządów wzmocniła we Francji Konstytucja 1791 r.? 5. Jakie państwa utworzyły pierwszą koalicję antyfrancuską?
6. Opiszcie sytuację we Francji pod koniec XVIII w. i ustalcie przyczyny rewolucji. 7. Porównajcie poglądy francuskich oświeceniowców na ustrój państwowy, prawa człowieka, własność prywatną, religię oraz kościół. 8. Opiszcie główne wydarzenia okresu początku rewolucji. 9. Przeprowadźcie analizę działalności ustawodawczej Zgromadzenia Prawodawczego.
10. Wskażcie na mapie (str. 19) wydarzenia związane z początkiem Wielkiej Rewolucji Francuskiej końca XVIII w. oraz opiszcie je. 11. Przeprowadźcie dyskusję na temat kwestii problemowych: „Czy mogła Francja uniknąć rewolucji?". 12. Zacznijcie układanie w zeszycie tabeli „Rozwój Wielkiej Rewolucji Francuskiej końca XVIII w."
13. W przeddzień rewolucji we Francji komisarz naczelny floty Mathieu Louis Mole ostrzegał Jacguesa Neckera: „Nie trzeba czekać, żeby Stany Generalne zaczęły od was wymagać lub wam rozkazywać: należy pośpieszyć się z własną propozycją dla nich wszystkiego, co tylko może być przedmiotem pragnień rozsądnych ludzi w poważnych granicach tak władzy, jak również praw narodu". Jakim jest wasz stosunek do podanej myśli? Czy mogła jej realizacji zapobiec wybuchowi rewolucji w tym kraju? Wyjaśnijcie swój punkt widzenia.
Źródło: Historia powszechna podręcznik dla klasy 9 Hisem