1. Jakie podstawowe zmiany społeczne i polityczne miały miejsce we Francji w wyniku rewolucji? 2. Jakie były główne etapy kariery wojskowej i politycznej Napoleona Bonaparte? 3. Co to jest cesarstwo?
Konsulat. Po zamachu stanu z 18 Ьгшпаіге’а cała władza we Francji faktycznie okazała się w rękach jednego człowieka — pierwszego konsula Napoleona Bonaparte. Jego polityka wewnętrzna była skierowana na stworzenie mocnego rządu centralnego, warunków dla rozwoju przemysłu i rolnictwa, poprawy sytuacji finansowej kraju, pojednanie z przedstawicielami starego społeczeństwa, którzy zgodzili się uznać zmiany w porewolu-cyjnej Francji.
Organizacja władzy państwowej w kraju za czasów Konsulatu określona była w nowej Konstytucji 1799 r. Pozostawała republikańska forma rządów, przywrócono powszechne prawo wyborcze dla mężczyzn, ale wprowadzono skomplikowaną wielostopniową ordynację wyborczą. Władza ustawodawcza została podzielona między Radą Państwa, Trybunatem, Zgromadzeniem Ustawodawczym i Senatem. Władzę wykonawczą sprawował Pierwszy Konsul, którym Konstytucja ogłosiła na dziesięć lat „obywatela Bonaparte'a”.
System samorządów regionalnych został zreorganizowany - na czele departamentów stanęli prefekci, a miast — burmistrzowie mianowani przez rząd.
Organizacja władzy we Francji za czasów Konsulatu (9 listopada 1799 r. - 18 maja 1804 r.)
Szczególnie skomplikowaną była sytuacja w gospodarce. Kraj był na skraju bankructwa. Napoleon zaczął osobiście sprawdzać co tydzień wydatki każdego ministra. Z jego inicjatywy w 1800 r. wielcy paryscy bankierzy stworzyli Bank Francji, który dostarczał kredyty państwu pod zastaw ze zboru podatków. Inflacja została pokonana poprzez wprowadzenie nowych pieniędzy papierowych (asygnacji) zabezpieczonych złotem.
Osiągnięcie stabilności finansowej doprowadziło do ożywienia gospodarczego. Wzrosła ilość wytwarzanych produktów rolnych. We Francji rozpoczęła się rewolucja przemysłowa. W 1801 r. w Paryżu odbyły się pierwsze targi przemysłowe, gdzie swoje produkty prezentowało ponad 150 hut i fabryk. Do rozwoju przemysłu przyczyniło nadanie przedsiębiorcom zamówień państwowych na wyposażenie wojskowe. Tworzono nowe miejsca pracy, lecz zakazano związki zawodowe i strajki. Wszelkie wynikające spory miała rozwiązywać policja, przedsiębiorcom zakazano zmniejszać pensje pracownikom.
W celu osiągnięcia pojednania narodowego Napoleon początkowo pozwolił powrócić większości imigrantów, a następnie ogłosił dla nich, z wyjątkiem liderów kontrrewolucji, amnestię ogólną. Spójności społecznej sprzyjała
również podpisana 15 lipca 1801 r. umowa (konkordat) z Papieżem Piusem VII. Na mocy tej umowy katolicyzm ogłoszono religią większości Francuzów, a Pierwszy Konsul uzyskiwał prawo do mianowania biskupów, których następnie zatwierdzał papież.
Kształtowanie się Pierwszego Cesarstwa. Uzyskane zwycięstwa Napoleone wykorzystywał dla wzmocnienia swojej władzy we Francji. W sierpniu 1802 r. na fali podniesienia, która ogarnęła kraj po klęsce Drugiej Koalicji Antyfrancuskiej przeprowadzono plebiscyt (głosowanie powszechne), w wyniku którego Napoleon uzyskał stanowisko pierwszego konsula dozgonnie.
W lutym-marcu 1804 r. odkryto wielki spisek zwolenników przywrócenia monarchii Bourbonów we Francji. W kraju rozpoczęto kampanię mającą na celu ogłoszenie cesarzem Napoleona, ponieważ uważano, że tylko on zmoże uratować republikę. 18 maja 1804 r. Bonaparte został ogłoszony cesarzem Francuzów Napoleonem I, a w grudniu tego samego roku miała odbyć się uroczysta koronacja.
Historyk Eugeniusz Tarle w książce „1812 rok" w taki sposób opisywał koronację Napoleona: „2 grudnia 1804 r. w katedrze Notre Damę w Paryżu odbyła się ceremonia złożenia ślubów i namaszczenie na cesarstwo Napoleona. Kiedy duża liczba złotych karet ciągnęła się od pałacu do katedry Notre Damę, ogromny tłum patrzył na to. Jednak w tym dniu tu i tam słyszano słowa niezadowolenia z tego widowiska. Mianowicie często wspominane jest wyrażenie, które legenda historyczna przypisuje się do różnych osób i którą rzekomo powiedział jeden ze starych republikanów z wojskowych w odpowiedzi na pytanie Napoleona, jak mu podoba się uroczystość: „Bardzo dobrze, Wasza Wysokość, smutnie tylko jest, że brakuje dzisiaj 300 tys. ludzi, którzy złożyli swoje głowy, żeby takie ceremonie były niemożliwe...".
Polityka wewnętrzna Pierwszego Cesarstwa, jak go nazywają badacze, kontynuowała tą, którą przeprowadzano za czasów Konsulatu. W sierpniu 1804 r. został przyjęty „Kodeks Cywilny”, który często nazywają „Kodeksem Napoleona”. Był to pierwszy jedyny dla wszystkich zbiór przepisów. Zostały w nim zawarte zasady równości wszystkich obywateli w zakresie praw, nienaruszalność własności prywatnej, wolności prywatnej przedsiębiorczości, zasady prawa rodzinnego i in.
Później we Francji przyjęto również „Kodeks Handlowy” (1807 r.) oraz „Kodeks Karny” (1811 r.). Normy kodeksów z lat 1804—1811 zostały rozpowszechnione na kolonie francuskie, sprzymierzone z Francją Napoleona oraz podbite przez nią kraje. Właśnie dzięki temu wojny, prowadzone przez Napoleona w Europie były czynnikiem, który przyczynił się do zniszczenia „starych porządków”.
Z „Kodeksu Cywilnego" 1804 r.
Artykuł 544. Własność jest prawem do korzystania i dysponowania rzeczami w najbardziej absolutny sposób, żeby korzystanie nie było takim, które jest zakazane przez prawo i regulacje.
Artykuł 545. Nikt nie może być zmuszony do zrzeczenia się praw do ich własności, jeśli to nie jest robione dla dobra publicznego oraz dla sprawiedliwego i uprzedniego wynagrodzenia. Własność uzyskiwana jest i przekazywana w drodze dziedziczenia, darowizny za życia lub zgodnie z testamentem...
1. Czy można uważać, że zapisany w „Kodeksie" stosunek do własności prywatnej przyczynił się do stabilizacji sytuacji w porewolucyjnej Francji? Dlaczego? 2. Pod koniec życia Napoleon powiedział: „Moja prawdziwa chwała nie jest w 40 wygranych przeze mnie bitwach... Jednakże nie będzie oraz nie może być zapomniany mój „Kodeks Cywilny". Czym, waszym zdaniem, zostało uzasadnione to przekonanie Napoleona?
Kryzys i upadek Pierwszego Cesarstwa. Polityka Napoleona w pierwsze lata jego rządów miała poparcie większości Francuzów. Ożywienie w gospodarce sprzyjało zwiększeniu płac większości aloludności pracującej. Wojsko francuskie, w odróżnieniu od armii innych krajów europejskich, miało wysokie morale bojowe. Broniło ono państwo, w którym został zniszczony „stary porządek” i uznano prawa człowieka i obywatela. Stopniowo jednak Francuzi zmęczyli się długimi wojnami. Nowa mobilizacja mężczyzn w wieku od 18 do 25 lat coraz częściej wywoływała niezadowolenie. Stan przemysłu, finansów i handlu Francji pogarszał się w wyniku ograniczeń nałożonych przez Blokadę Kontynentalną. W 1810 r. kraj został ogarnięty kryzysem gospodarczym.
Stopniowo komplikowały się stosunki Cesarstwa z podbitymi terytoriami. W krajach, które weszły do składu cesarstwa Napoleona, albo zależnych od niego dochodziło do istotnych zmian, zniesiono powinności feudalne oraz przywileje stanowe, zatwierdzono równość obywateli, wprowadzono „Kodeks
Napoleona”, ziemie kościelne przekazywano na własność państwa i in. Jednocześnie pod-boji nowych terytoriów przez Francuzów często towarzyszyły grabieże i rekwizycje, ponieważ zaopatrzenie ich wojska przeprowadzano na zasadzie „wojna karmi wojnę” - kosztem podbitych ziem. Ciężkim brzemieniem stawały się kontrybucje oraz konieczność dostarczenia dziesiątków tysięcy żołnierzy armii Napoleona. To powodowało wzrost patriotyzmu i powstawania ruchów narodowowyzwoleńczych, skierowanych przeciwko napoleońskiej dominacji. Przykładowo we Włoszech w 1807 r. powstało tajne stowarzyszenie z karbonariuszy (górników). W Prusach pojawiło się tajne stowarzyszenie „Tugenbund”. W Hiszpanii w wyniku wojny partyzanckiej przeciwko Francuzom ustawodawcze Cortesy w 1812 r.
przyjęły pierwszą w historii państwa konstytucję, która przekształciła go w monarchię konstytucyjną.
Jednakże Napoleon prawdopodobnie nie zauważył tych zmian w swoich posiadłościach i uważał, że dla stworzenia monarchi ogólnoświatowej musi podbić Rosję. Mimo wszystko wyprawa do Rosji w 1812 r. zakończyła się dla niego całkowitą klęską.
Wróciwszy do Paryża, cesarz zaczął zbierać nową armię. W tym czasie wiosną 1813 r. jego przeciwnicy stworzyli szóstą koalicję antyfrancuską (lata 1813-1814). Jesienią tego roku ona zebrała milionowe wojsko, któremu Napoleon potrafił przeciwstawić tylko 500-tysięczną armię, większością z których byli dopiero co zmobilizowani młodzi chłopcy. 16-19 października 1813 r. pod Lipskiem doszło do „Bitwy Narodów" jak nazywali ją ówcześni historycy. Napoleon został pokonany i wycofał się na terytorium Francji. Odrzucił propozycję członków koalicji zawrzeć pokój i zrezygnować ze zdobyczy Francji po 1792 r., ponieważ był przekonany, że zwycięży wroga.
31 marca 1814 r. wojska alianckie bez walki zajęły Paryż. 6 kwietnia 1814 r. Napoleon zrzekł się tronu. Został zesłany na małą wyspę Elba u wybrzeży Włoch.
Zwyciężcy razem ze starą arystokracją dokonali restauracji politycznej w kraju przywracając monarchię Burbonów. Królem Francji został ogłoszony Ludwik XVIII (lata 1814—1824),
59-letni brat Ludwika XVI, który został ścięty podczas rewolucji. Flagą państwową zamiast niebiesko-biało-czerwonego trzykoloru, który powstał podczas Wielkiej Rewolucji Francuskiej, znowu stała się biała flaga z liliami Burbonów. Sojusznicy wspierali odbudowę przedrewolucyjnych porządków w kraju, ale zobowiązali Ludwika XVIII dać narodowi konstytucję. Wszystkie stanowiska w państwie otrzymali zwolennicy Burbonów. Z wojska zwolniono 20 tys. oficerów, którzy służyli za czasów Napoleona. Byli emigranci nie kryli swoich zamiarów odzyskać utracone podczas rewolucji posiadłości. Poprawa stosunków z Wielką Brytanią doprowadziła do powrotu na rynki Francji towarów brytyjskich, co z kolei miało negatywny wpływ na lokalnych producentów. W państwie zaczęło rosnąć niezadowolenie i zaczęły nasilać się sympatie do byłego cesarza.
Restauracja - odnowienie czegokolwiek w jego pierwotnej formie.
Początek Kongresu Wiedeńskiego. „Sto dni" Napoleona. Po pierwszym zrzeczeniu się (abdykacji) Napoleona I w Wiedniu zebrali się przedstawicieli państw europejskich, żeby określić nową sytuację Francji i osiągnąć porozumienie w sprawie zmian terytorialnych. Główną rolę w podejmowaniu decyzji pełniły Wielka Brytania, Austria, Rosja oraz Prusy.
Kongres Wiedeński 1 listopada 1814 r. -9 czerwca 1815 r. - zjazd przedstawicieli krajów europejskich (z wyjątkiem Turcji), którym zakończyły się wojny koalicji państw europejskich z Napoleonem I.
Podczas odbudowy powojennej Europy przestrzegano następujących zasad:
• utworzenie dookoła Francji bariery, która w przypadku powikłań umożliwi jej izolację;
• nadanie krajom — uczestnikom koalicji antyfrancuskiej rekompensaty za udział w walce z Napoleonem;
• wznowienie granic oraz postaci ustroju politycznego państwa, jakimi były w 1792 r.;
• stworzenie w Europie systemu równowagi politycznej: moc jednego państwa równoważona była przez inne, co nie pozwalało na ustanowienie swojej dominacji.
W tym czasie Napoleon uważnie obserwował rozwój sytuacji we Francji. Przekonawszy się, że Francuzi nie popierają Burbonów, cesarz (ten tytuł został zachowany dla niego) postanowił spróbować przywrócić władzę. 1 marca 1815 r. Napoleon z 1600 żołnierzy wylądował na wybrzeżu Zatoki Joinvil-le i ruszył na Paryż, wzywając przyłączyć się wszystkich, kto jego popiera.
21 marca 1815 r. paryżanie zanieśli cesarza na rękach do pałacu Tuile-ries. Ludwik XVIII uciekł. W ten sposób rozpoczęły się „sto dni" - okres powrotu do władzy Napoleona (20 marca - 22 czerwca 1815 r.).
W obliczu niebezpieczeństwa przywrócenia cesarstwa Napoleona jego przeciwnicy w Wiedniu zapomnieli o różnicach w poglądach i ponownie się zjednoczyli. Do walki z cesarzem stworzyli siódmą koalicję antyfrancuską (1815 r.). Podczas gdy Napoleon zgromadził 120-ty-sięczne wojsko, jego przeciwnicy posiadali 850 tys. żołnierzy. 18 czerwca 1815 r. w pobliżu wsi Waterloo w Belgii angielskie wojsko na czele z Arturem Wellingtonem (1769— 1852) i pruskie pod dowództwem Gebharda Bliichera (1742— 1819) pokonali wojsko Napoleona. 22 czerwca 1815 r. cesarz po raz drugi zrzekł się tronu. Poddał się Anglikom i został wysłany na małą wyspę Świętej Heleny na Oceanie Atlantyckim. Będąc tam pod stałą ochroną 3 tys. żołnierzy, 5 maja 1821 r., Napoleon zmarł w tajemniczych okolicznościach.
Podsumowanie Kongresu Wiedeńskiego. Powstawanie Świętego Przymierza. 9 czerwca 1815 r. doszło do podpisania aktu końcowego Kongresu Wiedeńskiego, w którym zostały sformułowane jego postulaty podstawowe. Francja wróciła do granic 1792 r. bez utraty swoich terytoriów i zapłaciła zwycięzcom 700 min franków kontrybucji
We Francji, Hiszpanii i Królestwie Neapolu przywrócono rządy Bur-bonów. Wielka Brytania otrzymała część byłych kolonii francuskich i holenderskich - wyspy Malta i Cejlon, Kolonię Przylądkową na południu Afryki, zdobyła prawo do kontrolowania Wysp Jońskich w Morzu Śródziemnym. Pod naciskiem Wielkiej Brytanii sojusznikom przekazano całą francuską marynarkę wojenną. Rosja otrzymała byłe Księstwo Warszawskie i zachowała przyłączone wcześniej Finlandię oraz Besarabię. Zwracała Austrii Tarnopol, który podarował jej Napoleon w 1809 r., a od cesarza austriackiego dostawała inne ziemie ukraińskie - Chełmszczyznę i Podlasie.
Zachowano rozdrobnienie polityczne Włoch. Austria ponownie ustanowiła swoją władzę nad Lombardią i otrzymała Wenecję. Wzmocniło się Królestwo Sardyńskie, do którego przyłączono Sabaudię, Niceę oraz terytorium Republiki Genui. Wznowiono Państwo Papieskie oraz Królestwo Neapolu.
Zamiast 350 niemieckich świeckich i religijnych podmiotów państwowych, które wcześniej były częścią dawnego Świętego Cesarstwa Rzymskiego przed wojnami napoleońskimi, stworzono 39, które razem tworzyły Związek Niemiecki, na czele ze wspólnym Sejmem.
Z listu Sekretarza Kongresu Wiedeńskiego Friedricha Hentza (26 czerwca 1815 r.)
Publiczna uwaga prawdopodobnie nie była podekscytowana do takiego stopnia, jak przed otwarciem tego uroczystego spotkania. Od tego spotkania oczekiwano reformy systemu politycznego Europy, gwarancji wiecznego spokoju i wreszcie powrotu „Złotego wieku". Przyniosło tylko restaurację, wcześniej określone przez potęgę wojska - umowę między mocarstwami, która miała przyczynić się do ustanowienia równowagi i utrzymania pokoju w Europie, dość dowolne zmiany w posiadłościach mniej ważnych państw...
1. Jak ocenia prace Kongresu Wiedeńskiego F. Hentz? 2. Czy zgadzacie się z jego punktem widzenia? Dlaczego?
Powstawała Konfederacja Szwajcarska składająca się z 19 kantonów, która uzyskała strategicznie ważne przełęcze alpejskie i ogłosiła odwieczną neutralność. Do Holandii przyłączono Belgię i Luksemburg, do Szwecji - Norwegię, do Danii — Szlezwik i Holsztyn. Prusy otrzymały Północną Saksonię, lewy brzeg Renu, większą część Westfalii, szwedzkie Pomorze oraz wyspę Rugia.
W celu zachowania opracowanego w Wiedniu systemu zmian terytorialnych oraz walki z ruchami rewolucyjnymi w Europie na propozycję
cesarza rosyjskiego Aleksandra I 26 września 1815 r. w Paryżu monarchowie Austrii, Prus i Rosji podpisali akt powołania Świętego Przymierza. Później dołączyły do niego Francja i większość krajów europejskich. Charakter działalności Świętego Przymierza zasadniczo nie zmienił się po kongresie w Trop-pau w 1820 r., na którym zostało ogłoszono prawo interwencji wojskowej w sprawy wewnętrzne innych państw, w przypadku początku tam powstań narodowo-wyzwoleńczych, rewolucji i in.
Wnioski
• Za czasów Konsulatu doszło do stopniowego wzmocnienia władzy Napoleona Bonaparta. Jednak jednocześnie on pragnął prowadzić politykę, która spełniała interesy wszystkich grup społecznych.
• Cesarstwo, stworzone przez Napoleona, w krótkim czasie osiągnęło swoją moc szczytową. Jednak próby Napoleona ustanowienia całkowitej kontroli nad kontynentem doprowadziły do wzrostu konfliktu francusko-rosyjskiego.
• Trwałe wojny, procesy zachodzące w podbitych przez Napoleona państwach i niepowodzenie jego kampanii rosyjskiej stały się głównymi czynnikami, które doprowadziły do upadku Pierwszego Cesarstwa we Francji.
• Klęska Napoleona stała się powodem do pojawienia się u zwolenników „starego porządku” chęci jego przywrócenia i usunięcia wszystkich zmian okresu rewolucji.
• Kongres Wiedeński po raz pierwszy opracował system umów, dzięki którym zostały uregulowane stosunki międzynarodowe oraz ustlono nowe granice w całej Europie. Jednakże zmiany terytorialne, wywołane decyzjami Kongresu, odpowiadały tylko interesom monarchów krajów-zwycięzców Napoleona.
Pytania i polecenia
1. Co to jest konkordat? 2. Kiedy powstało Pierwsze Cesarstwo we Francji? 3. Jaki konflikt zbrojny nazywają „bitwa narodów"? 4. Jakie ziemie ukraińskie otrzymało Cesarstwo Rosyjskie na mocy decyzji Kongresu Wiedeńskiego? 5. Jakie państwa były założycielami Świętego Przymierza?
6. Głównym celem swojej polityki wewnętrznej w okresie Konsulatu Napoleon Bonaparte ogłosił „spokój, porządek i zgodność z prawem". Dzięki jakim środkom to hasło realizowano w ówczesnej Francji? 7. W jaki sposób doszło do utworzenia Pierwszego Cesarstwa we Francji? 8. Podajcie przejawy kryzysu Pierwszego Cesarstwa. Jak doszło do jego upadku? 9. Dlaczego stał się możliwy powrót Napoleona do władzy? Czym zakończył się okres „stu dni"? 10. Określcie na podstawie mapy atlasu zmiany terytorialne, które miały miejsce w Europie zgodnie z postulatami Kongresu Wiedeńskiego. 11. Połączcie się w małe grupy i omówcie na ile rzeczywiste były cele założycieli Świętego Przymierza.
12. Napoleon powiedział o sobie: „Bywam albo lisem, albo lwem. Cały sekret rządzenia polega na ty, żeby wiedzieć, kiedy dokładnie trzeba być tym lub drugim". Przeanalizujcie działalność Napoleona w okresach Konsulatu i Cesarstwa oraz podajcie przykłady potwierdzające jego słowa. 13. Przygotujcie esej na temat „Rola Napoleona w historii Francji i Europy".
Źródło: Historia powszechna podręcznik dla klasy 9 Hisem