ROZDZIAŁ II. EUROPA I AMERYKA ZA CZASÓW REWOLUCJI I POŁĄCZENIA NARODÓW (LATA 1815-1870).
1. Co to jest rewolucja przemysłowa? Jakie dwa składniki ona ma? 2. Co to jest konserwatyzm? 3. Kim są liberałowie i do czego nawoływali? 4. Jakich poglądów przestrzegali zwolennicy radykalizmu? 5. Jakie były wyobrażenia o roli nacji w historii zwolenników nacjonalizmu?
Rewolucja przemysłowa w państwach Europy Zachodniej i jej konsekwencje. Początek kształtowania się społeczeństwa industrialnego. Jak już wiecie, rewolucja industrialna jest to system zmian gospodarczych i społeczno-politycznych, w których znalazły wyraz przejście od produkcji manufakturowej, która została oparta na pracy ręcznej, do wielkiego przemysłu maszynowego. Jej początkiem był wynalazek i stosowanie maszyn robotniczych, a zakończeniem stała się produkcja maszyn maszynami, czyli rozwój produkcji maszynowej, w oparciu o szerokie zastosowanie techniki maszynowej.
Rewolucja przemysłowa rozpoczęła się pod koniec XVIII w. w Anglii i zakończyła się w latach 60-80-tych XIX w. obejmując państwa Europy, USA i Japonii. W rezultacie powstała gospodarka rolno-przemysłowa, stworzono przesłanki ekonomiczne do ustanowienia społeczeństwa industrialnego. Jego podstawowe cechy:
• przedsiębiorcy zajęli ważne miejsce w życiu publicznym;
• powstała nowa warstwa społeczna - pracownicy najemni (proletariat);
• pojawiła się specjalna edukacja produkcyjno-przemysłowa;
• doszło do pierwszych kryzysów nadprodukcji;
• odbyła się urbanizacja;
• zaczęło się przesunięcie udziału zatrudnienia na rzecz przemysłu (udział zatrudnionych w przemyśle - ponad 50 %);
• zauważono zmianę wartości: ważnymi dla człowieka stały się przedsiębiorczość, pracowitość, zdolność do akceptacji innowacji.
Rewolucja przemysłowa stała się punktem zwrotnym w historii, miała ona wpływ na niemal każdy aspekt życia codziennego. Jednak proces ten w każdym kraju miał swoje cechy szczególne.
Rozwój konserwatyzmu. Ludzkość starała się zrozumieć nową rzeczywistość. Odzwierciedleniem tych prób stało się kształtowanie podstawowych koncepcji ideologicznych — konserwatyzm, liberalizm, nacjonalizm, socjalizm.
Sporą popularością we ówczesnych państwach Zachodu cieszyły się idee konserwatyzmu. Jego zwolennicy darzyli pierwszeństwem to, co już było sprawdzone, ostrożnie traktowali reformy, kategorycznie odrzuciali wszelkie radykalne, rewolucyjne metody transformacji społeczeństwa i państwa. Uznając naturę człowieka niedoskonałą, konserwatyści uważali, że w społeczeństwie powinne działać siły, które będą je ograniczać. Obecność własności prywatnej i nierówność między ludźmi konserwatyści postrzegali jako naturalne. Bardzo ważną była dla nich stabilność.
Konserwatyści ze współczuciem patrzyli na problemy biednych i pokrzywdzonych. Poprawę ich życia powiązywali tylko z ofiarnością kościoła i społeczeństwa — leczenie, edukacja i zakwaterowanie dla nich za rachunek dobrowolnych datków bogatych ludzi. Dobroczynność w tym czasie w Europie była postrzegana jako rodzaj obowiązku publicznego arystokracji.
Zwolennikiem konserwatyzmu był angielski historyk Thomas Car-lyle (1795-1881), autor „Historii Rewolucji Francuskiej”. Uważał „stary porządek” bardziej sprawiedliwym niż te stosunki, które istniały między ówczesnymi europejskimi przedsiębiorcami i pracownikami najętymi. Szwajcarski ekonomista i historyk Jean Charles Sysmondi (1773—1842) w duchu konserwatyzmu potępiał rewolucję przemysłową. Użycie maszyn, jego zdaniem, zwiększyło liczbę bezrobotnych, pogorszyło stosunek przedsiębiorców do pracowników najętych, zwiększyło zakres wykorzystywania pracy dzieci.
Rozwój liberalizmu. Liberałowie byli konsekwentnymi przeciwnikami absolutyzmu i prawa monarchów według własnego uznania zarządzać własnością i życiem swoich poddanych. Zaprzeczając przywileje stanowe, liberałowie występowali za równość wszystkich obywateli wobec prawa. Pracownikom najętym liberałowie przyznawali prawo do prowadzenia dialogu na równi z właścicielami przedsiębiorstw o warunkach pracy i tworzeniu własnych zrzeszeń (związków zawodowych). Uważali za niezbędną potrzebę stopniowego zwiększania liczby wyborców i wzmocnienia roli parlamentu w życiu państwa.
Angielski filozof Jeremiah Bentham (1748-1832) jako jeden z najbardziej znanych zwolenników liberalizmu, uważał, że społeczeństwo jest wspólnotą ludzi z ich własnymi interesami. Osiągnąć jego dobrobyt można tylko pod warunkiem zapewnienia praw jednostki i nienaruszalności własności prywatnej. J. Bentham twierdził, że dla rozwoju wolnej przedsiębiorczości nie powinno istnieć żadnych przeszkód, poza tymi, które ograniczają możliwe szkody dla innych ludzi. Widząc w ówczesnym ustroju politycznym Wielkiej Brytanii wiele z przeszłości, J. Bentham wymagał zreformować parlament rozszerzając prawa wyborcze.
Myśliciel J. Bentham nadal uczestniczy w posiedzeniach zarządu z Kolegium Uniwersytetu Londynu w postaci tak zwanego „autoobrazu" i oficjalnie uważany jest „obecnym, ale takim, który nie bierze udziału w głosowaniu". „Założyciel najszczęśliwszego systemu zasad moralnych i ustaw" (tak nazywał sam siebie J. Bentham) w testamencie napisał zachować swoje ciało dla potomków. Jego szczątki ubrane w garnitur, posadzili w ulubionym fotelu filozofa, a na twarzy przymocowali pośmiertną maskę woskową.
Przedstawiciel liberalizmu francuskiego Benjamin Con-stant (1767-1830) uważał rzeczywiście wolnym tylko to społeczeństwo, które uznaje pierwszeństwo praw poszczególnej jednostki. W obronie swobodnej przedsiębiorczości B. Constant twierdził, że państwo nie powinno go ograniczać. Ideałem politycznym myśliciela była monarchia konstytucyjna. Jego zdaniem tylko władza królewska, która ma zostać czwartą gałęzią władzy, może być obrońcą praw przedsiębiorców.
Zwolennikiem idei klasycznego liberalizmu europejskiego nazywają francuskiego urzędnika Alexisa de Tocqueville'a (1805-1859), autora słynnej książki „Demokracja w Ameryce”. W niej przeprowadził on analizę wzajemnych powiązań między wolnością a równością, władzą polityczną a społeczeństwem. Mianowicie A. de Tocqueville w duchu liberalizmu wystąpił przeciwko nasileniu potęgi władzy państwa, ponieważ zawsze jej towarzyszy centralizacja administracyjna, biurokratyzacja, a zatem ograniczane są prawa jednostki. Odrzucił ideę ukształtowania równości społecznej, podkreślając, że może być tylko „równość w niewoli”. Z tym również było powiązane zaprzeczenie przez A. de Tocqueville'a powszechnego prawa wyborczego, ponieważ, jego zdaniem, doprowadzi to do przejścia władzy w ręce biednych, którzy spróbują nawiązać równość powszechną.
Nacjonalizm. Zdaniem niektórych badaczy XIX wiek w historii Europy można nazywać okresem nacjonalizmu, który stał się jednym z najbardziej wpływowych i najbardziej trwałych ideologii ludzkości. Początek jego szerzenia się w Europie wiąże się z Wielką Rewolucją Francuską końca
XVIII w., która ogłosiła nację zrzeszeniem wolnych obywateli i źródłem władzy państwowej. Dzięki wojnom napoleońskim nowe idee zaczęły rozprzestrzeniać się na kontynencie.
Dalszy rozwój powiązanych idei nacjonalizmu powią-zują z działalnością niemieckich myślicieli. Tak więc Johann Gottlieb Fichte (1762-1814) po klęsce Prus w wojnie z Napoleonem w swoich „Przemówieniach do nacji niemieckiej” nawoływał Niemców do zjednoczenia się i odrodzenia narodowego, które umożliwi im osiągnięcie pierwszeństwa kulturowego w Europie. Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) popierając ideę tworzenia państw narodowych w Europie, uważał, że jest to najbardziej udana postać zrzeszenia obywateli dla realizacji ideałów wolności, bezpieczeństwa, szczęścia i urzeczywistnienia boskich idei.
Wśród badaczy nie ma zgody co do tego, kogo należy uważać teoretykami europejskiego nacjonalizmu w tym okresie. Część naukowców znajduje jego korzenie w pismach Jean-Jacques Rousseau i Edmunda Berka, inni uważają za twórcę nacjonalizmu Friedricha Lista. Być może te poglądy powiązane są z tym, że w XIX w. nacjonalizm stał się zjawiskiem uniwersalnym w historii Europy.
Utopia - nazwa wymyślonej wyspy z utworu o takiej samej nazwie T. Morusa, gdzie rzekomo został stworzony idealny porządek społeczny. Termin „utopia" jest używany wobec naukowo nieuzasadnionych projektów stworzenia idealnego modelu społeczeństwa.
Socjalizm - doktryna, ideałem oraz celem której jest wdrożenie zasad sprawiedliwości społecznej, wolności i równości.
Socjalizm utopijny - doktryna społeczeństwa idealnego, oparta na wspólności mienia, przymusowej pracy i sprawiedliwym podziale jej wyników.
Socjalizm utopijny. W ówcześnej Europie było wielu zwolenników wprowadzenia radykalnych zmian w istniejących porządkach i zbudowania nowego społeczeństwa. Właśnie wśród europejskich radykałów rozprzestrzeniły idee socjalizmu.
Mimo iż termin „socjalizm” wprowadził po raz pierwszy w drugiej połowie XIX w. francuski filozof Pierre Leroux (1797—1871), idea socjalnie sprawiedliwego ustroju sięgają starożytnych mitów o „złotym wieku” ludzkości, rozwija się w różnych rełigiach, a następnie w ideach socjalizmu utopijnego. W okresie kształtowania się rewolucji przemysłowej w krajach europejskich socjalizm utopijny stał się odzwierciedleniem odrzucenia jej negatywnych skutków: braku bezpieczeństwa społecznego i bezwzględnego wyzysku robotników, ostrej konkurencji i in. Tym oraz innym zjawiskom socjaliści utopijni przeciwstawiali własną wizję idealnego społeczeństwa.
Angielski utopista Robert Owen (1771—1858) doszedł do wniosku, że podstawowym źródłem problemów społecznych jest gospodarka rynkowa oparta na wolnej konkurencji i własności prywatnej środków produkcji. Wysunął pomysł utworzenia społeczeństwa, w którym pracownicy zostaną połączeni w
towarzystwa samorządne, nie będzie istniało własności prywatnej. Dlatego żeby uzyskać niezbędne, członkowie jednych towarzystw będą wymieniały się z innymi towarzystwami bezpośrednio, unikając rynku. Stopniowo takie towarzystwa ogarną całą planetę i przyjdzie „raj na ziemi, w którym niezmiennie będzie panował spokój i szczęście”.
Francuski utopista Henri Saint-Simon (1760—1825) wysunął pomysł stworzenia „nowego systemu przemysłowego”, w którym zostanie zapewniony dobrobyt dla wszystkich obywateli. Jego zdaniem w nowym społeczeństwie należy wprowadzić powszechnie obowiązkową pracę, zaplanowaną organizację produkcji, zasadę uzyskiwania stanowisk według zdolności. Jednocześnie własność prywatna zostanie zachowana. Obowiązkiem państwa jest zarządzanie gospodarką i usunięcie sprzeczności społecznych tylko w drodze pokoju.
Francuski utopista Karol Fourier (1772—1827) uważał za konieczną likwidację własności prywatnej nie tylko na środki produkcji, ale także na mieszkania i artykuły użytku osobistego. On opracował projekt nowego „społeczeństwa harmonii”, w którym będą rozwijać się zdolności człowieka. Powstać nowe społeczeństwo miało poprzez promowanie idei socjalistycznych.
Z pracy K. Fouriera „Teoria jedności wszechświata"
Do tego czasu, dopóki duzi i mali tego świata będą nasiąknięci wzajemną nienawiścią, każda wolność będzie tylko podstawą do nowych sprzeczności. Naturalnym środkiem, żeby wywoływać szczere wzajemne przyciąganie różnych grup klasowych jest zainteresowanie ich osiągnięciem wspólnego celu, innymi słowy, trzeba powiązywać je w produkcji. Farmer czy najemca, który otrzymuje swoją część proporcjonalnie do zbiorów, będzie dokładał wysiłki, żeby te zbiory, które należą do właściciela, były jaknajwiększe, ponieważ jeżeli właściciel otrzyma mało, wtedy farmer otrzyma odpowiednio mniejszy udział.
W taki więc sposób tajemnica interesów jedności - w zrzeszeniu. Wszystkie klasy społeczeństwa, zrzeszone i połączone wspólnym interesem, zapomną o wzajemnej nienawiści...
1. W czym myśliciel widział drogę do harmonii społecznej? 2. Jakim jest wasz stosunek do poglądów K. Fouriera? Dlaczego?
Francuski utopista Pierre Joseph Proudhon (1809-1865) był zwolennikiem pokojowego przekształcenia społeczeństwa poprzez reformy kredytowania. Zaproponował stworzyć „Bank Ludowy”, który będzie wydawał darmowe kredyty dla organizacji wymiany na sprawiedliwych warunkach produktami pracy pomiędzy małymi producentami. W takich warunkach, uważał P. J. Proudhon, państwo jako źródło niesprawiedliwości społecznej, stanie się niepotrzebnym. Drobną własność prywatną rozpatrywał jako ogniwo niezbędne w produkcji, a wielką własność ogłosił kradzieżą mienia. P. J. Proudhon uważany jest założycielem anarchizmu europejskiego.
Anarchizm - prąd społeczno-polityczny, który zaprzeczał potrzebę władzy publicznej, popierał całkowitą samorządność wspólnot, grupy pracowników.
Marksizm - koncepcja filozoficzna, społeczna i polityczna opracowana przez niemieckich myślicieli K. Marksa i F. Engelsa.
Komunizm (z łac. - „wspólny") - w teorii: ustrój społeczno-gospodarczy i polityczny z kolektywną własnością tak na środki pracy, jak również na przedmioty konsumpcji, z ustrojem bezklasowym i bezpaństwowym.
Klasa - duża grupa ludzi (część społeczeństwa) powiązana pewnymi stosunkami w procesie produkcji i podobna na poziomie dobrobytu, dostępu do oświaty i osiągnięć kultury. Manifest - nawoływanie, deklaracja partii, organizacji społecznej, zawierający program i zasady działalności.
Pojawienie się marksizmu. Dalszy rozwój idei socjalistycznych jest powiązany z niemieckimi myślicielami Karolem Marksem (1818—1883) i Fryderykiem Engelsem (1820—1895), którzy opracowali koncepcję, która otrzymała nazwę marksizm. Ich zdaniem wolność w społeczeństwie, w którym panują stosunki kapitalistyczne, przybiera formy wolności ucisku człowieka pracującego. Państwo staje się narzędziem panowania kapitalistów i dlatego musi zostać zniszczone. Równości społecznej nie da się osiągniąć, dopóki istnieje własność prywatna.
Poddając krytyce idee socjalistów utopijnych, Marks powiedział, że socjalizm — nie jest wymysłem myślicieli, a prawdziwym ustrojem społecznym, który nastanie po kapitalizmie. Zostanie on oparty na własności publicznej, a ucisk praw człowieka przez człowieka oraz podział na klasy mają zniknąć po likwidacji własności prywatnej. Zamiast państwa broniącego interesów kapitalistów, powstanie państwo dyktatury proletariatu, które urzeczywistni te przekształcenia. Socjalizm, zdaniem Marksa, ukształtuje się w wyniku zwycięstwa światowej rewolucji socjalistycznej zorganizowanej przez proletariat. Właśnie dlatego istnieje potrzeba zorganizowania wałki klasowej proletariatu i uświadomienie przez niego swojej roli w rozwoju społecznym. Socjalizm K. Marks i F. Engels traktowali nie jako ostateczny cel rozwoju społecznego, a tylko jako etap przejściowy do komunizmu.
W 1847 r. K. Marks i F. Engels w celu realizacji swojej doktryny stworzyli w Londynie „Sojusz Komunistów" - pierwszą w historii międzynarodową organizację komunistyczną. Jej programem został napisany przez nich w 1848 r. „Manifest Partii Komunistycznej". Twierdzono w nim, że cała poprzednia historia ludzkości jest wynikiem walki klasowej i właśnie proletariat jest powołany, żeby stworzyć społeczeństwo bezklasowe ze społeczną własnością na środki produkcji. W „Manifeście" ukazano powiązania pomiędzy socjalizmem a komunizmem oraz określono drogi do osiągnięcia tego ostatniego. Jednak pojawienie się tego dokumentu nie wywołało znaczych reakcji, a po klęsce rewolucji z lat 1848-1849 w Europie K. Marks doszedł do wniosku, że nie da się urzeczywistnić podane w „Manifecie" zadania w najbliższej przeszłości.
Wnioski
• Jednym z ważnych następstw rewolucji przemysłowej było stworzenie warunków do kształtowania społeczeństwa industrialnego jako nowego etapu rozwoju społecznego ludzkości.
• Konserwatyści, oferując drogi pokonania problemów, powiązanych z ukształtowaniem w państwach Zachodnu społeczeństwa industrialnego, uważali za najważniejsze stabilność i wierność tradycji. A liberałowie byli zwolennikami zmian, przestrzegając punkt widzenia, że przyszłość powinna być lepsza niż współczesność, tak samo jak dzień dzisiejszy lepszy niż przeszłość.
• Wielu zwolenników miał nacjonalizm, szerzenie się którego przyczyniło się do powstania państw narodowych na Zachodzie.
• Wynikiem nieatrakcyjnej rzeczywistości etapu początkowego społeczeństwa industrialnego w państwach Zachodu był rozwój idei socjalistycznej od socjalizmu utopijnego do marksizmu.
Pytania i polecenia
1. Kiedy zakończyła się rewolucja przemysłowa? 2. Wymień imiona i nazwiska przedstawicieli ówczczesnej myśli konserwatywnej. 3. Kto jest uważany za wyraziciela idei klasycznego liberalizmu europejskiego? 4. Kto z teoretyków liberalizmu uważał, że w społeczeństwie może być tylko „równość w niewoli?" 5. Podaj imię i nazwisko autora „Przemówienia do narodu niemieckiego". 6. Co to jest socjalizm utopijny?
7. Które z cech społeczeństwa industrialnego, waszym zdaniem, są najważniejsze? Dlaczego? 8. Jakich poglądów na temat rozwoju społecznego przestrzegali konserwatyści? 9. Teoretyk liberalizmu francuskiego B. Constant napisał: „Pod wolnością rozumiem panowanie jednostki nad władzą". W jaki sposób proponowali zrealizować tę zasadę przedstawiciele ówczesnego liberalizmu? 10. Jakie były cechy powstania i rozwoju idei nacjonalizmu? 11. Jak uważacie, dlaczego w pierwszej połowie XIX w. odrodziły się utopijne teorie? Jak to jest powiązane z wdrażaniem rewolucji przemysłowej? 12. Na czym polega istota ideologii marksizmu?
13. Ułóżcie w zeszycie tabelę „Prądy społeczno-polityczne państw Zachodu pierwszej połowy XIX w".
14. Przygotujcie projekt badawczy. W ciągu tygodnia na podstawie materiałów zaczerpniętych z mediów uzbierajcie przykłady, które ukazują rolę podanych w paragrafie prądów społeczno-politycznych we współczesnym społeczeństwie zachodnim. Na tej podstawie wyciągnijcie wnioski, które z nich przeważają obecnie na Zachodzie.
15. Niemiecki marksista, członek „Sojuszu Komunistycznego" Wilhelm Weitling uważał uzasadnionym zburzenie starego społeczeństwa oraz zniszczenie „wyzyskiwaczy" korzystając z przestępców - bandytów, złodziei, włóczęgów i innych. Strona moralna takiej ceny przejęcia władzy jego nie interesowała. Jakim jest wasz stosunek do takich projektów zmiany władzy w społeczeństwie?
Zajęcia praktyczne
Skutki społeczne rewolucji przemysłowej. Zmiany w życiu i bycie różnych warstw ludności
1. Jaką była populacja Europy w poprzednim okresie? 2. Co się zmieniło w populacji Europy od końca XVIII do początku XX w.? 3. Opiszcie podstawowe konsekwencje społeczne rewolucji przemysłowej. 4. Jakie zmiany zaszły w postaci miast w poprzednim okresie? 5. Co cechowało europejskie budynki i sprzęt gospodarstwa domowego podczas pierwszej części Historii Nowożytności? 6. Jakie były cechy stosunków mał-żeńsko-rodzinnych i sytuacji kobiet w poprzednim okresie? 7. W jaki sposób w ciągu pierwszej połowy historii Nowożytności rozwijała się moda?
Cel: W oparciu o analizę podanego tekstu określić, jakie zmiany zaszły w życiu codzien
nym różnych warstw społecznych ówczesnej Europy.
Polecenia dla przygotowania do zajęć praktycznych
1. Powtórzyć z § 1 materiał o populacji Europy pod koniec XVIII - na początku XX w.
2. Powtórzyć przeanalizowany w poprzednim roku materiał o ludności Europy, życiu codziennym Europejczyków i skutkach społecznych rewolucji przemysłowej.
Przebieg pracy
1. Zapoznajcie się z zaproponowanym materiałem, odpowiedzcie na pytania i wykonajcie polecenia.
2. Sformułujcie wnioski odpowiednio do celu zajęć.
Zmiany w postaci miast. XIX wiek jest okresem nazywanym „burżuazyj-ny”, ponieważ w wyniku zburzenia „starego porządku” właśnie burżua-zja stała się nową klasą rządząca społeczeństwa, jej preferencje i upodobania były kluczowymi w życiu. Znalazło to również odzwierciedlenie w życiu codziennym ludności. Większość wsi i miast w tym czasie, podobnie jak w poprzednim okresie, zachowały swój tradycyjny wygląd. Jednak spora część miast uległa istotnym zmianom.
Z opisu podróżnika wyglądu Berlina na początku XIX w.
Większość ulic [miasta] są szerokie oraz urządzone budynkami z trzy i więcej pięter. Nie brakuje również przestronnych placów. Od tego jest tutaj jeszcze łatwiej oddychać w porównaniu z Wiedniem, Hamburgiem i innymi miastami, gdzie budynki i ludzie skupiali się na małych obszarach. Szerokie ulice i na ogół piękna architektura budynków nadają Berlinowi takiego wyglądu, którym mogą pochwalić się tylko kilka dużych miast. Wilhelmstrasse, która prawie cała pokryta jest pałacami, Leiptzigerstrasse, Unter den Linden, jak również niezwykle piękne place - Operowy, Wilhelma oraz inne - zaskakują cudzoziemców...
1. Jakie wrażenie wywołał u autora ówczesny Berlin? 2. Jakie nowe cechy zabudowy miasta można określić jako źródłowe?
W XIX w. zaczęły zachodzić zmiany w planowaniu miast. Teraz składały się z części centralnej, gdzie mieszkała ludność bogata i koncentrowało się wszystko, co było niezbędne do życia oraz przedmieścia, gdzie osiedlali się ubodzy z miast, znajdowały się fabryki, tanie tawerny, stacje pocztowe i in. Do komunikacji pomiędzy częścią centralną a przedmieściami układano szerokie ulice.
Prawie wszystkie miasta ówczesnej Europy stopniowo zwiększały się i urządzano je budynkami, które odpowiadały nowym warunkom życia. Stare budynki znikały jeden po drugim, a nowe wznoszono w długie ulice. Zwiększenie miast, nawet dużych, odbywało się dość powoli, ale jednak do połowy
wieku wygląd większości z nich całkowicie się zmienił.
W centralnej części miast tworzono place, parki, bulwary i in. Na ulicach pojawił się pierwszy transport publiczny. Wraz ze wzrostem cen na ziemię stawało się coraz więcej budynków wielokondygnacyjnych. Mianowicie w Paryżu zbudowano wiele sześciopiętrowych domów handlowych, podzielonych na mieszkania, które wynajmowano. W drugiej połowie XIX w. pojawiły się wodociągi, które pracowały na mocy pary. Pierwsza sieć wodociągowa została stworzona w Londynie, a nieco później - w Paryżu.
Rokoko - styl w sztuce cechujący się odejściem od rzeczywistości do świata fantazji, gier teatralizowanych, fabuł mitologicznych i in.
Klasycyzm - styl w sztuce cechujący się zwiększoną uwagą do wzorców antycznych duchowości i kultury materialnej, które uważano podstawą do naśladowania, przestrzegania pewnych kanonów i in.
Empire - styl w sztuce, który powstał w cesarstwie napoleońskim oraz stał się kontynuacją i zakończeniem klasycyzmu. Cechowały go dość duże kształty monumentalne budynków i wyposażenia wnętrz.
W XIX w. zaczęto budować więcej przedsiębiorstw, budynków administracyjnych, handlowych i produkcyjnych - pojawiły się sklepy, banki, dworce, fabryki, hale targowe, biblioteki i in.
W wyposażaniu budynków stosowano style rokoko, klasycyzm i empire.
W XIX w. architektura miejska musiała radzić sobie z nowymi wyzwaniami. Mianowicie potrzebne były przestronne sale w budynkach użyteczności publicznej - dworce, banki, hale handlowe i wystawowe itp., w których ściany nie przeszkadzałyby poruszaniu dużym potokom ludzi. Doprowadziło to do powstania nowych rozwiązań architektonicznych, konstrukcji i materiałów budowlanych. Tak więc w budownictwie zaczęto powszechnie stosować konstrukcje metalowe, beton i szkło. Na robotnicze przedmieścia przeważna większość innowacji architektonicznych nie rozprzestrzeniała się.
Pytania i polecenia
1. Wymieńce zmiany, które zachodziły w miastach XIX w. 2. Czym, waszym zdaniem, zostały uzasadnione te zmiany? 3. Co z tego, co pojawiło się w ówczesnych miastach, cechuje również współczesną architekturę miejską?
Budynki i sprzęt gospodarstwa domowego. Budynki mieszkaniowe oraz warunki życia zależały od poziomu zamożności właściciela, co z kolei było czynnikiem decydującym w okresie panowania burżuazji i jej interesów. Najbogatsze osoby miały swoje własne duże domy z dziesiątkami pokojów. Ludzie o średnim dostatku mieszkali w niewielkich domach na kilka pokoi lub wynajmowali komfortowe mieszkania. Biedni osiedlali się w domkach na przedmieściach, w piwnicach, na strychach i in.
Budynki bogatych w tym czasie ogrzewano wysokimi prostokątnymi piecami — „holenderkami” (nazwano je tak, dlatego że rozpowszechniły się z Holandii). Burżua-zja montowała w kuchniach „blat” - niewysoki piecek z żelaznym panelem, w którym było kilka otworów nad ogniem do gotowania jedzenia. Biedota, nadal gotowała jedzenie na otwartym ogniu.
Do oświetlania pomieszczeń zamożni ludzie używali najpierw wynalezione pod koniec XVIII w. lampy olejne ze szkłem, od połowy stulecia — lampy naftowe, a od lat 70. XIX w. przyszło do ich domów oświetlenie elektryczne. Biedni ludzie świecili w domach kawałkami drewna (drzazgami). Jednak i w domach bogatych, i biednych często dochodziło do pożarów.
Zamożniejsi ludzie jedli żywność z porcelany lub ceramiki, która się rozpowszechniła i znacznie staniała (w Europie otworzono liczne fabryki z jej produkcją). Ubodzy, jak i wcześniej, korzystali głównie z naczyń ceramicznych. Dzięki produkcji hutniczej wyroby ze szkła stały się dostępne dla wszystkich. Do gotowania jedzenia korzystano głównie z naczyń z miedzi, żelaza i żeliwa.
Popyt burżuazji przyczynił się do rozwoju produkcji mebli. Meble zawierały rzeźby, pokrywano je czerwonym lub czarnym lakierem oraz zdobiono wykończeniami metalicznymi. Niektóre przedmioty użytku domowego, takie jak skrzynie, duże kufry, całkowicie wyszły z użytku, ponieważ już nie spełniały nowoczesnych potrzeb. Biedniejsze warstwy ludności w ogóle nie miały możliwości śledzenia zmian w stylu mebli.
Niezbędnym elementem mieszkań miejskich były różnego poziomu zamożności zegary ścienne i stołowe. One niby symbolizowały sobą to, że w „burżuazyjnym” XIX wieku „czas - to pieniądz”.
Pytania i polecenia
1. Porównaj budynki i sprzęt gospodarstwa domowego Europejczyków w XIX w. i poprzednim okresie. 2. Jakie zmiany w budownictwie mieszkaniowym i sprzęcie gospodarstwa domowego przyniósł Europejczykom „burżuazyjny" XIX wiek? 3. Jakie przedmioty, które są obecne w budynkach i sprzęcie domowym ówczesnych Europejczyków oddziedziczyli współcześnicy?
Małżeństwa i rodziny. Moda. Małżeństwo i rodzina pozostały jednymi z najważniejszych elementów ówczesnego społeczeństwa europejskiego. Zmiany zachodzące w społeczeństwie, miały na nich wpływ, ale na ogół nie naruszały ich istoty. W tym czasie popularnymi były duże rodziny, w których dzieci mieszkały razem z rodzicami. U dworzan w dużym stopniu uzasadniano to wspólną sprawą rodzinną, a biedni — opieką nad starymi rodzicami i niemożnością finansową do rozpoczęcia samodzielnego życia rodzinnego. Liczba dzieci w rodzinie również określana była zamożnością i możliwością ich wykarmienia.
Wielka Rewolucja Francuska końca XVIII w. wywołała znaczące zmiany tak na ogół w stylu życia, jak również w ówczesnej modzie. Od tej chwili wszystkie osoby były obywatelami posiadającymi równe prawa, co z kolei uzasadniło podstawową cechę ówczesnego ubioru bur-żuazyjnego - jego monotonię. Generalnie stroje burżuazyjne powstały w Anglii po zwycięstwie tam rewolucji, a później rozprzestrzeniły się na kontynent. Teraz faktycznie przedstawicieli różnych stanów już nie można było odróżnić ze względu na ubiory. Wszyscy mogli nosić to, co im się podobało.
Moda nabrała charakteru międzynarodowego - jednakowo ubierali się w pewnym momencie w Europie i Ameryce. Z tego można wyciągnąć kolejny wniosek: w krajach, w których pozostawał swój strój narodowy, nie zwyciężył proces industrializacji, zachowano gospodarkę naturalną i nie była rozwinięta fabryczna produkcja odzieży.
Ubiory męskie, w przeciwieństwie do poprzedniego okresu panowania galanterii, stały się bardziej praktyczne, podkreślały właśnie męski charakter swego właściciela.
Teraz garnitur burżuazyjny podkreślał, że jest to ubiór pracownika, niestrudzonego człowieka przedsiębiorczego, głównym sensem życia którego jest praca. Właściciel garnituru burżuazyjnego był aktywny, szybko poruszał się i ubiór nie miał mu przeszkadzać. Zniknęły wszelkie dekoracje, świąteczna wielobarwność, kolory stały się neutralne. Garnitur sprowadzał się do prostych głównych linii.
W XIX w. o wiele częściej niż wcześniej, zmieniały się style w modzie. Tylko we Francji były style w modzie czasów rewolucji okresu Direktoria-tu, Konsulatu i Pierwszego Cesarstwa. Garnitur stał się środkiem podkreślającym preferencje politycznych jego właściciela. Modne style szybko rozprzestrzeniały się i równie szybko zmieniały się dzięki masowej produkcji przemysłu fabrycznego.
Moda damska, jak również męska, starała się podkreślić cechy osobiste i naturalną urodę właścicielki stroju. Stroje kobiece stały się wyraźnie kobiece. Jednocześnie kobieta pragnęła wyglądać prosto i czuć się swobodnie, co z kolei uzasadniło odrzucenie rozpowszechnionych wcześniej korse-tów, halek i bawełnianych podkładów, zastąpienie dziwnych bucików wygodnymi sandałami na olbrzymich obcasach.
W ówczesnej Europie rolę ośrodka mody męskiej pełnił Londyn, kobiecej — Paryż.
Pytania i polecenia
1. Jakie cechy towarzyszyły rozwojowi mody w tym okresie? 2. Porównajcie rozwój mody XIX w. z poprzednią epoką. 3. Określcie cechy wspólne i różnice mody w XIX w. oraz współczesnych trendów modnych ubiorów.
Źródło: Historia powszechna podręcznik dla klasy 9 Hisem