ROZDZIAŁ III. EUROPA I AMERYKA
POD KONIEC XIX - NA POCZĄTKU XX W.
1. Co to jest rewolucja przemysłowa? Kiedy i gdzie ona się zaczęła? 2. Jakimi były wyniki oraz następstwa rewolucji przemysłowej? 3. Wskażcie na mapie wiodące państwa świata w pierwszej połowie XIX w. 4. Wymieńcie tendencje panujące w rozwoju społeczno-gospodarczym i politycznym w pierwszej połowie XIX w.
Rozwój przemysłu. Drugą połowę XIX w. — początek XX w. cechował dalszy rozwój społeczeństwa industrialnego w wiodących państwach świata. W tym okresie produkcja przemysłowa wzrosła tu prawie trzykrotnie. Szczególnie szybko rozwijał się przemysł ciężki. Wytapianie stali, żeliwa, wydobycie węgla, produkcja maszyn i wyposażenia stali się wskaźnikami potęgi państwa.
Wytapianie stali, żeliwa oraz wydobycie węgla, min ton
Największe sukcesy zostały osiągnięte w metalurgii, budowie maszyn, transporcie. Wraz z pojawieniem się nowych gałęzi przemysłu (elektrotechnicznej, chemicznej i in.) zdecydowanie to zmieniło życie codzienne ludzi.
Rozwój industrializacji potrzebował nowych postaci organizacji produkcji oraz sporych inwestycji finansowych (włożenie w celu uzyskania zysku).
Dla przyciągnięcia kapitału w celu rozwiązania zadań gospodarczych na szeroką skalę rozpowszechniło się akcjonowanie.
Industrializacja - stworzenie dużego przemysłu maszynowego produkującego maszyny i urządzenia oraz będącego podstawą do dalszego rozwoju przemysłu.
Akcjonowanie - połączenie kapitału kilku właścicieli z dalszym uzyskaniem zysków oraz podziałem go odpowiednio do zainwestowanego udziału.
Spore zasoby finansowe koncentrowały się w rękach wąskiego grona bankierów i przemysłowców, wywołało to wzmocnienie ich roli w życiu politycznym społeczeństwa. Ta wąska warstwa otrzymała nazwę oligarchii finansowej.
Stworzenie przemysłu maszynowego na dużą skalę doprowadziło do koncentracji produkcji i pojawienia się nowych form zrzeszeń produkcyjnych - monopoli w postaci syndykatów, trustów, karteli, koncernów różniących się poziomem połączenia obszarów działalności i zainteresowań. Wcześniej niż w innych państwach rozpoczął się ten proces w USA. Monopole próbowały ustanowić swoją dominację na rynku w wiodących branżach przemysłu. Ekspansja kapitału w krajach słabo rozwiniętych dawała możliwość uzyskiwania większych zysków.
Monopol - ustanowienie przez przedsiębiorcę lub grupę przedsiębiorców kontroli nad jednym lub więcej sektorem produkcji w celu zwiększenia zysków i eliminacji konkurencji. Syndykat - zrzeszenie monopolistyczne cechą charakterystyczną którego jest podział zleceń, zakup surowców oraz sprzedaż gotowych produktów za pomocą jednego systemu dystrybucji. Członkowie syndykatu zachowują samodzielność produkcyjną, ale tracą handlową. Trust - zrzeszenie monopolistyczne w granicach którego wszyscy członkowie całkowicie tracą samodzielność, zarówno produkcyjną i handlową, jak również prawną. Zarządza trustem spółka dominująca lub zarząd.
Kartel - zrzeszenie monopolistyczne uczestnicy którego zawierają między sobą umowę dotyczącą regulacji ilości produkcji, warunków sprzedaży i wynajmowania siły roboczej w celu uzyskania zysków monopolistycznych. Członkowie kartelu zachowują samodzielność produkcyjną i handlową.
Koncern - jedna z najbardziej zaawansowanych postaci monopolu, zrzeszenie wielu przedsiębiorstw przemysłowych, finansowych i handlowych pozostających formalnie niezależnymi, ale faktycznie kontrolowane są przez firmę dominującą.
Monopolizacja przemysłu stała się poważną próbą zasady gospodarki rynkowej - wolnej konkurencji. Doprowadziła ona również do zmian w stosunkach biznesowych między przedsiębiorcami. W niektórych sektorach gospodarki monopoliści zaczęli ograniczać wolną konkurencję, a czasami hamowali rozprzestrzenianie technologii zaawansowanych. Jednak monopolizacja nie zniszczyła konkurencji, ale tylko przeniosła ją na inną płaszczyznę: walka między monopolistycznymi zrzeszeniami rozprzestrzeniła się na rynek światowy.
Szybki rozwój przemysłu, z jednej strony, doprowadził do zwiększenia rynków krajowych, a z drugiej - przyczynił się do wzrostu handlu zagranicznego. Krajowym producentom było za ciasno na rynku krajowym (towarów produkowano więcej niż mogli kupić konsumenci), więc starali się podbić nowe rynki zbytu. Wywołało to ostrą walkę o kontrolę nad rynkami. Bardzo rozpowszechnił się dumping, czyli import towarów w niskich cenach, żeby zniszczyć konkurencję,
zdobyć rynek, a następnie dyktować swoje warunki. W odpowiedź na to, na ochronę produkcji krajowej stanęło państwo, które zaczęło ograniczać dostęp towarów zagranicznych. Taką politykę państwową, która zastąpiła wolny handel (freetraderstwo) nazwano protekcjonizmem.
Ograniczenia handlowe, wysokie koszty dostawy towaru, a więc wzrost kosztów produkcji doprowadziły do powstania nowego zjawiska w rozwoju gospodarczym. Zamiast wywożenia towaru państwa uprzemysłowione zaczęły eksportować kapitał do tych krajów, w których dochód był znacznie wyższy. Liderami w eksporcie kapitału były Anglia, Francja, Belgia, USA i inne.
Jeszcze jednym ważnym trendem w rozwoju państw wiodących świata był wzrost roli państwa w procesach gospodarczych. Dotacje (wypłaty) państwowe, zlecenia, regulacja stawały się istotnymi czynnikami rozwoju gospodarczego, zwłaszcza w tych krajach, w których rozwój przemysłu zaczął się później - Niemcy, Rosja, Włochy, Austro-Węgry, Japonia.
Wzrost roli państwa spowodował zwiększenie udziału urzędników, którzy obsługiwali aparat państwowy (urzędnicy) lub wykonywali zlecenia państwa (nauczyciele, prawnicy i in.).
Zakończenie tworzenia nowej gospodarki doprowadziło do znaczących zmian społecznych.
Ukształtowały się podstawowe grupy społeczeństwa industrialnego - przedsiębiorcy i robotnicy. W środowisku różnych grup społecznych powstawała warstwa społeczeństwa, która później uzyskała nazwę „klasy średniej” - osoby o pewnych dochodach, majątku, wykształceniu i statusie w społeczeństwie. Im szersza jest podstawa średniej klasy, tym bardziej stabilne jest społeczeństwo.
Rozwój rolnictwa. W rozwoju rolnictwa wyraźnie określono dwa kierunki zarządzania: farmerski, rozpowszechniony w USA i Kanadzie oraz pruski (doskonalenie gospodarki posiadaczy ziemi). Istota tych kierunków polegała na przejściu rolnictwa od naturalnego do towarowego.
Droga farmerska przewidywała przeprowadzenie tego procesu natychmiast, podczas gdy pruski polegał na stopniowym dostosowaniu istniejących relacji do potrzeb gospodarki rynkowej. Europę cechowała kombinacja tych kierunków. Można to wytłumaczyć tym, że arystokracja ziemska, która pełniła wiodącą rolę w państwach Europy Środkowej i Wschodniej, opierała się niezbędnym zmianom. Niezależnie od tego, w jaki sposób rozwijało
się rolnictwo, jego produkcja znacznie wzrosła, ale nie mogło ono nadążyć za rozwojem przemysłu i wzrostem miast. W rezultacie kraje europejskie stały się głównymi importerami produktów rolnych z USA i Rosji.
Rolnictwo krajów europejskich oparte na małych gospodarstwach rolnych, zaczynając od lat 70-tych XIX w. dotknął trwały kryzys. Poprzez rozwój transportu produkty rolne z USA, Kanady, Argentyny, Australii stały się o wiele tańsze niż europejskie. Europejscy rolnicy zmiażdżeni konkurencja, masowo bankrutowali, sprzedawali swoje działki, mienie i przenosili się do miast, w których uzupełniali szeregi ubogich. W Anglii taka warstwa społeczeństwa jak chłopstwo zniknęła całkowicie. Ci, którzy byli w stanie wytrzymać konkurencję, musieli dostosować swoją gospodarkę do wymogów rynku, wprowadzić nowe technologie.
Kształtowanie się kolonializmu. Od czasu Wielkich Odkryć Geograficznych powstawanie globalnego systemu gospodarczego opartego na ekspansji kapitału europejskiego często przeprowadzono przy użyciu przemocy. Europejczycy aktywnie podporządkowywali swojej władzy narody i kraje w Afryce, Azji, zamieniając je na swoje posiadłości. Kształtował się kolonializm jako system stosunków między krajami. Na przełomie ХІХ-ХХ w. zakończył się proces tworzenia cesarstw kolonialnych. Stały się one główną cechą wielkich mocarstw — Wielkiej Brytanii, Francji, Niemiec, USA, Rosji i Japonii. Kolonie stawały się źródłem surowców i zapewniały rynki zbytu.
Tak więc pod koniec XIX w. w państwach Europa Zachodniej i Środkowej oraz Ameryki Północnej zakończył się proces kształtowania się społeczeństwa industrialnego. Kraje te tworzyły strefę „postępowego rozwoju”. Kraje Południowej, Południowo-Wschodniej i Wschodniej Europy, Rosji, Japonii stały na drogę rozwoju przemysłowego nieco później. Pozostałe kraje pozostawały zacofane gospodarczo. Istniejący w nich sposób tradycyjny (rolniczy) produkcji nie zapewnia! rozwoju. Z tego punktu widzenia można mówić o pewnych pozytywnych cechach kolonializmu, który burzył stare, tradycyjne gospodarstwo i angażował kolonie do bardziej postępowego w tym czasie procesu gospodarczego. Następnie przyspieszyło to rozwój regionów zacofanych.
Kolonializm - zniewolenie polityczne, gospodarcze i duchowe krajów słabo rozwiniętych bardziej rozwiniętymi.
Cesarstwo kolonialne - mocarstwo (metropolia) z terytoriami zależnymi (koloniami), które są narażone na bezlitosną grabież i wyzysk.
Rozwój polityczny. Ruch robotniczy. Pomimo znacznej liczby rewolucji w XVIII-XIX w. w Europie zachowało się wiele pozostałości. Powstały tylko trzy republiki - Francja, Szwajcaria, San Marino, a w innych krajach pozostała monarchia.
W życiu politycznym ważną rolę nadal pełniła arystokracja, która była podstawą elity wojskowej i biurokracji państwowej oraz burżuazja, która
powstała w wyniku rewolucji przemysłowej. Większość ludności została usunięta od udziału w życiu politycznym.
Pojawienie się monopolu doprowadziło do zmian w rozwoju politycznym mocarstw świata. Na przełomie ХІХ-ХХ w. doprowadziło to do imperializmu. Na etapie imperializmu w życiu politycznym i gospodarczym mocarstw dominujące pozycje posiadała oligarchia finansowa skupiająca w swoich rękach pełną kontrolę nad kapitałem przemysłowym i finansowym.
Biurokracja - system rządów, w którym przewaga przekazywana jest formalnościom, a nie istocie działalności.
Imperializm - etap monopolistyczny rozwoju kapitalizmu.
Socjaldemokracja - nazwa ogólna partii socjaldemokratycznych i socjalistycznych, które powstały w pod koniec XIX - początku XX w. W chwili obecnej na świecie istnieje ponad 80 partii tego kierunku na dużą skalę społeczną.
Druga Międzynarodówka - zrzeszenie międzynarodowe socjalistycznych partii robotniczych założone w 1889 r. w Paryżu. Podjęte w Drugiej Międzynarodówce decyzje dla partii, które wchodziły do jej składu, były nieobowiązkowe, a zalecane. Rozpadła się wraz z początkiem I wojny światowej.
W wyniku zmian gospodarczych, które zaszły pod wpływem rewolucji przemysłowej, najliczniejszą klasą społeczeństwa stali się robotnicy najemni. W odróżnieniu od rolników i rzemieślników pozbawiono ich własnych środków wytwarzania, a więc, zapewnionych możliwości do istnienia. Zarabiali na życie sprzedając swoją siłę roboczą właścicielom przedsiębiorstw i byli stałymi ofiarami niezrównoważonego rozwoju gospodarki rynkowej: wzrost gospodarczy zastępował kryzys.
Naturalne pragnienie robotników stabilności społecznej wywołało rozwój ruchu robotniczego, dominującą ideologią którego w drugiej połowie XIX w. stał się marksizm. W 1868 r. angielskie związki zawodowe zjednoczyły się w Brytyjski Kongres Związków Zawodowych. Pierwsza Partia Socjaldemokratyczna pojawiła się w Niemczech w 1875 r. W latach 80-tych XIX w. takie partie powstały w Belgii, Anglii, Holandii, Austrii oraz innych krajach. Socjaldemokraci swoim celem uważali ochronę interesów ludzi pracy, przede wszystkim robotników, oraz walkę o zmiany w społeczeństwie opartym na sprawiedliwości społecznej.
Rządy wiodących państw europejskich początkowo ignorowały konflikt pomiędzy robotnikami a pracodawcami. Jednak organizacja, skala oraz siła ruchu robotniczego przekształciły ten problem na jeden z podstawowych pod koniec XIX w. Zadaniem rządów było utrzymanie stabilności oraz uniknięcie wybuchu społecznego czy rewolucji.
Pod koniec XIX w. ruch robotniczy osiągnął znacznych sukcesów w obronie praw robotników i stał się bardziej zorganizowany. Prawie we wszystkich państwach powstały związki zawodowe i partie demokratyczne, które koordynowały swoją działalność w ramach Drugiej Międzynarodówki (lata 1889-1914).
W państwach zachodnich ruch robotniczy stał się znaczącą siłą w walce o demokrację. Ustrój polityczny w większości krajów europejskich wciąż był jeszcze daleko od niej. Powszechne prawo wyborcze, co więcej tylko dla mężczyzn, istniało w kilku krajach. W większości z nich prawo do głosowania miał tylko znikomy odsetek ludności. Organy przedstawicielskie pełniły pomocniczą rolę.
Pod naciskiem ruchu robotniczego w państwach Zachodu zaczęła się „epoka reformizmu". Właśnie w takim kierunku przeprowadzano reformy w państwach Zachodu. Ich inicjatorami były przeważnie partie liberalne. Dzięki reformom został osiągnięty względny spokój społeczny w latach 1870-1917, wzmocniono instytucje demokratyczne i rozpoczęto doskonalenie ustawodawstwa społecznego, które zapewniało rosnący standard życia podstawowej części ludności.
Wnioski
• W ostatniej ćwierci XIX w. w krajach wiodących świata zaczął się proces industrializacji. Rozwojowi przemysłu towarzyszyło takie zjawisko jako monopol, które z kolei doprowadziło do powstania imperializmu.
• Podstawowymi cechami potęgi państwa stały się moc gospodarcza i wojskowa oraz posiadanie kolonii. Ukształtowała się dominacja Zachodu nad resztą świata, rozpoczęto walkę o jego podział.
• Zasady wolności, demokracji, praworządności uznawane były przez większość sił politycznych.
• Istotnym czynnikiem rozwoju politycznego wiodących państw świata w kierunku demokratyzacji i sprawiedliwości społecznej stał się ruch robotniczy.
Pytania i polecenia
1. Kogo nazywano oligarchią finansową? 2. Co to jest monopol? 3. Skąd importowano produkty rolne do krajów europejskich? 4. Kiedy zakończył się proces tworzenia cesarstw kolonialnych? 5. Kiedy powstał Brytyjski Kongres Związków Zawodowych?
6. Omówcie zmiany w rozwoju przemysłu wiodących krajów w drugiej połowie XIX -na początku XX w. 7. Jakie zmiany zaszły w rozwoju ówczesnego rolnictwa? 8. Co cechowało życie polityczne wiodących krajów w tym okresie? 9. Jakie nowe zjawiska cechowały rozwój ówczesnego ruchu robotniczego?
10. Wskażcie na mapie atlasu wiodące państwa świata drugiej połowy XIX - początku XX w. 11. Ułóżcie szczegółowy plan na temat „Podstawowe tendencje rozwoju społeczno-gospodarczego i politycznego wiodących krajów Europy Zachodniej i Ameryki".
12. Przeprowadźcie dyskusję na temat „Rola ruchu robotniczego w życiu publicznych ówczesnych krajów wiodących świata".
13. Wytłumaczcie, jak rozumiecie stwierdzenie, że walka o przywództwo w świecie między wiodącymi państwami odbywała się w tym czasie na nowych zasadach. Przypomnijcie co było podstawą tej walki w poprzednim okresie.
Zajęcia praktyczne
Ewolucja socjaldemokracji europejskiej: od marksizmu do legalnej działalności parlamentarnej
1. Co to jest socjalizm? Jakie były jego zasady ideologiczne? 2. Co to jest marksizm? Jakie były jego zasady ideologiczne? 3. Co to jest socjaldemokracja? 4. Kiedy i gdzie w Europie pojawiły się pierwsze partie socjaldemokratyczne? Za co one występowały? Cel: na podstawie analizy tekstu należy ustalić, na czym polegała ewolucja ówczesnej eu
ropejskiej socjaldemokracji; poprzez dyskusję ukształtować wyobrażenie o znaczeniu ewolucji europejskiej socjaldemokracji dla ukszałtowania równości społecznej oraz demokracji parlamentarnej w państwach Zachodu.
Polecenia dla przygotowania do zajęć praktycznych
1. Przygotować informację na tematy: „Druga Międzynarodówka" „Reformizm społeczny"
2. Przygotować esej na temat „Dlaczego idee marksizmu stały się dominującymi w ruchu robotniczym w drugiej połowie XIX - na początku XX w.?".
Przebieg prac
1. Połączcie się w małe grupy odpowiednio do tematyki przygotowanych informacji i esejów oraz omówcie wyniki, które uzyskaliście podczas pracy nad nimi.
2. Przedstawcie klasie wspólne wnioski, które osiągnęliście podczas pracy w małych grupach.
3. Przedstawcie klasie najlepsze z przygotowanych do lekcji informacji oraz eseje.
4. Zapoznajcie się z zaproponowanym materiałem, odpowiedzcie na pytania i wykonajcie polecenia.
5. Sformułujcie wnioski odpowiednio do celu zajęć.
Praktyka ruchu robotniczego oraz walki rewolucyjnej pod koniec XIX w. potwierdziła, że część postulatów teorii marksizmu w prawdziwym życiu nie działa, a dziedzictwo teoretyczne zawiera wiele sprzeczności. Wnioski „Manifestu Partii Komunistycznej” nie potwierdzały się w życiu: sytuacja proletariatu nie pogarszała się, a kapitalizm samodzielnie nie znikał i in.
Z upływem czasu stawało się jasnym, że życie jest bardziej skomplikowane aniżeli schematy teoretyków marksizmu. Podejmowane przez jego zwolenników próby przejścia od teorii do praktyki oraz rozpoczęcia przebudowy społeczeństwa natychmiast wywoływały wiele problemów. Mianowicie marksiści niejednakowo zrozumieli, jak budować relacje z innymi partiami, jak ustosunkowywać się do istniejącej władzy, jak prowadzić walkę o realizację swoich wymogów w obecnych warunkach, jak wdrażać swoje programy i in. Wszystko to wskazywało na potrzebę dokonania przeglądu i dostosowania do aktualnych potrzeb podstawowych zasad marksizmu.
Pod koniec XIX w. wśród partii Drugiej Międzynarodówki powstało kilka prądów, które uważając siebie marksistami, w różny sposób widziały zadania ruchu socjalistycznego w ówczesnym społeczeństwie zachodnim.
Lewi marksiści kontynuowali walkę o idee „Manifestu Partii Komunistycznej” oraz występowali za ich pogłębienie w kierunku radykalizacji, ignorując nowe realia społeczeństwa zachodniego.
Prawi marksiści uznawali tylko idee do których K. Marks i F. Engels doszli pod koniec swego życia i mieli zamiar zrewizować (z łac. revisio — przegląd) większość założeń marksizmu zgodnie z nową sytuacją w społeczeństwie.
Z kolei centryści starali się przestrzegać zasad marksizmu bez jakichkolwiek odchyleń i zmian. Tak więc Edward Bernstein (1850-1932) udowadniał, że wraz z rozwojem kapitalizmu, jego system społeczno-gospodarczy nabywa zdolność do przystosowania się do nowych warunków. To, jego zdaniem, uwidacznia się w osłabieniu kryzysów okresowych, łagodzeniu sprzeczności społecznych i komplikacji struktury społeczeństwa, poprawie sytuacji gospodarczej oraz politycznej proletariatu i in. Z tego wyciągnął wniosek, że upadek kapitalizmu nie nastąpi.
Z krytyką poglądów E. Bernsteina występował Karl Kautsky (1854-1938), który właśnie nazywał go rewizjonistą. Twierdził, że tylko „społeczeństwo socjalistyczne zapewni swoim członkom dobrobyt oraz bezpieczeństwo... a także jest podstawą do wyższej wolności”. Jednocześnie Karl Kautsky, występując za rewolucję socjalistyczną, mówił o jej perspektywie długoterminowej i wolał walczyć o reformy społeczne. Jednocześnie socjaldemokraci, jego zdaniem, nie powinni iść w tym celu na współpracę z rządami burżuazyjnymi. Rewolucja socjalistyczna, uważał Kautsky, nie może odbyć się szybko, ona „przygotowuje się przez lata i dziesięciolecia do walki politycznej oraz gospodarczej”. Jednocześnie nie odrzucał on możliwości, że obalenie systemu kapitalistycznego odbędzie się bez rewolucji, jeśli klasa
rządząca dobrowolnie pójdź’" "" stwa wobec robotników.
Bolszewicy - przedstawiciele nurtu politycznego w SPRR (od 1917 r. - niezależna partia polityczna na czele z W. Leninem). Pojęcie „bolszewik" pojawiło się na Drugim Kongresie SPRR (1903 r.) po tym, jak zwolennicy W. Lenina zdobyli większość głosów, a ich przeciwnicy - mniejszość (mieńszewicy).
Z kolei lewi marksiści nadal mówili o światowej rewolucji socjalistycznej, dyktaturze proletariatu, o tym, że społeczeństwo kapitalistyczne wkrótce zniknie.
Pod koniec XIX - na początku XX w. w socjaldemokracji międzynarodowej rozpoczęła się walka między bernstein-czykami, z jednej strony, i rewolucyjnym (lewym) skrzydłem marksizmu — z innej. Ta walka ostro uwidoczniła się w Drugiej Międzynarodówce: mianowicie lewicowych poglądów przestrzegała i aktywnie je propagowała frakcja rosyjskich bolszewików Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji (SPRR) na czele z Władimirem Uljanowowym (Leninem) (1870-1924), który zajął się teoretycznym dostosowaniem marksizmu do realiów Rosji oraz praktyczną realizacją idei rewolucji socjalistycznej.
Pytania i polecenia
1. Sporządźcie plan podanego tekstu oraz przygotujcie według niego odpowiedzi na pytanie: na czym polega ewolucja ówczesnej europejskiej socjaldemokracji. 2. Zdaniem K. Kautsky'ego „wykorzystanie aparatu państwowego w celu zaspokojenia potrzeb klasy eksploatującej już nie jest istotą państwa i nie przebywa z nią w ścisłym związku. Wręcz przeciwnie, państwo demokratyczne ze względu na jego tendencje jest ukierunkowane na to, żeby być nie organem mniejszości, a organem większości mieszkańców, czyli klasy pracującej". Na czym polega ewolucja poglądów na państwo K. Kautsky'ego w porównaniu do wyobrażeń na nie założycieli idei marksizmu? 3. „Demokracja - uważał Kautsky - stwarza okazję do niszczenia demokratyczną drogą... korzeni władzy politycznej wielkich wyzyskiwaczy. Z narzędziami tłumienia wyzyskiwanych przekształca się w narzędzie ich wyzwolenia...". Na czym polega istota nowego rozumienia demokracji przez K. Kautsky'ego? Co ona mogło zmienić w taktyce socjaldemokratów? 4. „Wszystkie wyniki badań Marksa i Engelsa - uważał Edward Bernstein - mogą utrzymać swoją wiarygodność, jeśli nie uda się ich obalić nowymi badaniami, ponieważ ani marksizm, ani żaden inny system poglądów nie może mieć absolutnej prawdy". Jaki jest wasz stosunek do tego stwierdzenia? Czy zgadzacie się z nim? Wyjaśnijcie swój punkt widzenia. 5. Przeprowadźcie dyskusję na temat: „Jakie znaczenie miała ewolucja europejskiej socjaldemokracji od marksizmu do legalnej działalności parlamentarnej dla kształtowania się demokracji parlamentarnej w państwach Zachodu?".
Źródło: Historia powszechna podręcznik dla klasy 9 Hisem