1. Co zmieniła Rewolucja Angielska XVIII w. w życiu państwa? 2. Jakie były cechy ustroju państwowego kraju pod koniec XVIII w.? 3. Kiedy miała miejsce rewolucja przemysłowa w Anglii? Jakie były jej konsekwencje społeczne? 4. Kim są luddyści i przeciwko czemu walczyli?
Życie polityczne i społeczne Wielkiej Brytanii. Zakończenie wojen napoleońskich otworzyło przed Wielką Brytanią epokę, kiedy to ona przez długi czas zajmowała wiodące pozycje w polityce światowej, stała się ośrodkiem gospodarczym i finansowym, przykładem społeczeństwa liberalnego. Na początku XIX w. zakończyło się kształtowanie Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytami, które powstało w wyniku połączenia Anglii ze Szkocją (1807 r.) i Irlandią (1808 r.). Ze względu na postać była to dziedziczna monarchia ograniczona.
Ustrój państwowy Wielkiej Brytanii
Głównym źródłem władzy w państwie był monarcha. Jednak jego pełnomocnictwa w przyjęciu ustaw ograniczały się zgodą parlamentu, w sprawach rządzenia — zgodą ministrów mianowanych przez parlament, w sprawach prawnych — wyrokami sądów niezależnych. Monarchowi przyznawano również wyższą władzę wykonawczą. Władza ustawodawcza należała do parlamentu dwuizbowego. Składał się on z Izby Lordów, w których miejsca były dziedziczone, oraz Izby Gmin, członkowie których byli wybierani. Władzę wykonawczą razem z monarchą dzielił rząd (gabinet ministrów), który tworzyła partia wygrawająca wybory do Izby Gmin. Lider tej partii zostawał premierem. W państwie funkcjonowały dwie partie — Torysi i Wigowie, utworzone pod koniec XVII w. i prowadzące między sobą rywalizację. Partia Torysów reprezentowała interesy arystokracji ziemskiej (landlordów) oraz duchowieństwa anglikańskiego, partia Wigów — kręgi finansowo-przemysłowe oraz związane z nimi nowej arystokracji.
Nazwy „Torysi" i „Wigowie" zakorzeniły się dla tych przedstawicieli podczas zaciekłych debat parlamentarnych z lat 1680-1781. Były to obraźliwe przezwiska, którymi kłócąc się wymieniali się uczestnicy sporów. Przedstawicieli „partii państwa" nazywano Wigowie (z jęz. szkockiego - przestępca), a „partii dworu" - Torysi (z jęz. irlandzkiego - bandyta).
Powszechnego prawa wyborczego w kraju nie było, istniał wysoki przedział ze względu na posiadane mienie. W wyniku tego w 1830 r. z około 24 min mieszkańców, uprawnionych do głosowania w Wielkiej Brytanii było tylko 478 tys. osób. Istniały również tzw. „zgniłe miasteczka” (osiedla, gdzie mieszkało tylko 10-15 osób), które wysyłały swoich deputowanych do parlamentu i nowe miasta przemysłowe (Birmingham, Manchester, Leeds, itd.), które w ogóle nie miały miejsc deputowanych.
W latach 1783—1830 na czele brytyjskiego rządu byli Torysi, a w latach 1830-1841 — Wigowie. Dzięki inicjatywie Torysów w 1815 r. zostały przyjęte tzw. „ustawy chlebne”, które zakazywały importu zboża do państwa, jeśli cena na niego obniżała się. Taki środek chronił wysokie zyski właścicieli gruntów i pogorszył sytuację większości zwykłych ludzi. „Ustawy
chlebne” zostały tymczasowo zawieszone w 1817 r. po fali masowych protestów. W celu ich stłumienia, rząd Torysów zaprzestał obowiązywnie ustaw o nienaruszalności osoby i zaczął areszty uczestników protestów. W 1819 r. Torysi przedstawili i zatwierdzili w Parlamencie sześć ustaw, w ramach których władze otrzymały prawo do zakazywania zebrań z liczbą uczestników o ponad 50 osób, masowe procesje, dokonywali przeszukań w budynkach prywatnych, poddawali ścisłej cenzurze prasę.
W łatach 1824—1825 Torysi cofnęli zakaz tworzenia przez pracowników trade-unionów (związki zawodowe) oraz identyfikację strajków jako przestępstw. Jednak pracownikom zakazano wywierać presję na przedsiębiorców za pomocą strajków w celu poprawy warunków pracy. Torysi uważali, że swoją polityką chronią kraj przed niestabilnością. Jednak to rozczarowało wyborców i wybory parlamentarne w 1830 r. wygrali Wigowie.
Jednym z najważniejszych przedsięwzięć polityki wewnętrznej Wigów stała się reforma parlamentarna 1832 r. Dzięki niej, jak uważał lider Wigów Charles Grey, Wielka Brytania będzie mogła uniknąć takiej rewolucji jak ta, która odbyła się w 1830 r. we Francji. Zgodnie z pierwszą reformą parlamentarną „zgniłe miasteczka” pozbawiono 143 mandatów deputowanych, które przekazano miastom przemysłowym, gęsto zaludnionym obszarom wiejskim, Szkocji oraz Irlandii. Liczba wyborców wzrosła do 814 tys. osób poprzez obniżenie progu na posiadane mienie. Reforma zapoczątkowała kompromis między arystokracją ziemską a przedstawicielami środowisk finansowych i przemysłowych, które w wyniku reformy uzyskały możliwość wywierania większego wpływu na życie polityczne kraju.
Jakie są cechy działalności obu izb parlamentu brytyjskiego można określić na podstawie ilustracji?
W 1833 r. Wigowie domogli się przyjęcia ustawy o zniesieniu niewolnictwa w koloniach brytyjskich. W tym samym roku została zatwierdzona ustawa o fabrykach, która po raz pierwszy w historii wprowadzała ograniczenia w godzinach pracy dla dzieci w zakładach tkackich. Dużym rozczarowaniem dla ubogich Brytyjczyków była ustawa o biednych z 1834 r. Zgodnie z nią zniesiono podatek z przedsiębiorców na utrzymanie biednych, zlikwidowano pomoc ubogim ze strony wspólnot kościelnych i tworzono budynki pracy dla biednych, warunki życia w których przypominały więzienie. Wigowie otrzymali w parlamencie zgodę na
przeprowadzenie reformy administracyjnej w 1835 r., zgodnie z którą prawo do udziału w wyborach do samorządów lokalnych otrzymali wszyscy podatnicy.
W 1837 r. królową Wielkiej Brytanii została Wiktoria (lata 1837—1901), lata rządów której weszły do historii jako „Epoka wiktoriańska”. Właśnie w tym okresie zakończyło się kształtowanie parlamentarnego systemu dwupartyjnego. Partię Torysów od lat 30-tych XIX w. nazywano konserwatywną i Wigów — liberalną.
W wyborach parlamentarnych w 1841 r. zwyciężyli konserwatyści. Oni zakazali pracę kobiet i dzieci w kopalniach, ograniczyli trwanie dnia pracy dla kobiet w fabrykach 12 godzinami. Powszechne poparcie w społeczeństwie uzyskało odwołanie przez konserwatystów „ustaw chlebnych” w 1846 r.
Tragicznym wydarzeniem w historii ówczesnej Wielkiej Brytanii był głód z lat 1845—1847 w Irlandii. Został on wywołany „chorobą ziemniaczaną” i słabymi zbiorami ziemniaków — żywności podstawowej zwykłych Irlandczyków. Od głodu i masowych epidemii zginęło około 1 min osób. Ponad 1,7 miliona Irlandczyków, czyli siódmą część ludności opuściła wyspę i przeniosła się głównie do USA.
W tym okresie trwało kształtowanie Brytyjskiego Imperium Kolonialnego. Anglia skonsolidowała kontrolę nad Kanadą i swoimi posiadłościami kolonialnymi, które zostały w Ameryce Północnej. Doszło do kolonizacji Australii i Nowej Zelandii, rozpoczął się podbój Afryki Południowej. Przeważnie zakończono podbój Indii. Brytyjczycy przeprowadzili pierwsze próby podboju Afganistanu, starali się kontrolować Chiny, Japonię i inne kraje Wschodu.
W lata 1839-1842 doszło do angielsko-chińskiej wojny „opiumowej”. Została ona wywołana konfiskatą przez chińskie władze opium, które brytyjscy kupcy nielegalnie importowali do Chin. Po wygranej wojnie Wielka Brytania zmusiła Chiny do podpisania pierwszej nierównoprawnej umowy
i otwarcia dla handlu z cudzoziemcami kilku własnych portów. Podczas wojny z lat 1839-1842 Brytyjczycy zdobyli wyspę Xianggang (Hong Kong), która później stała się podstawą do podboju przez nich Chin. W połowie XIX w. Wielka Brytania stała się największym imperium kolonialnym o powierzchni ponad 11 min km2 z liczbą ludności ponad 120 min osób.
Rozwój gospodarczy Wielkiej Brytanii. W latach 1815-1816 Wielką Brytanię ogarnął kryzys gospodarczy. Komplikowało się to tym, że liczba bezrobotnych w kraju wzrosła o prawie 300 tys. zdemobilizowanych żołnierzy i marynarzy. Gospodarka ucierpiała również z powodu kryzysów związanych z recesją, powiązanych z nadprodukcją, które odbyły się w 1825 r., 1836 r., 1847 r.
W latach 30-40-tych XIX w. w Wielkiej Brytanii zakończyła się rewolucja przemysłowa, dzięki której to państwo zajęło pierwsze miejsce na świecie pod względem rozwoju przemysłowego. W 1840 r. ten kraj produkował 45 % całej światowej produkcji przemysłowej. Wiodącym sektorem przemysłu angielskiego były tekstylia, który zatrudniał prawie 200 tys. robotników. Szybko rozwijał się przemysł ciężki i węglowy. W 1834 r. produkcja żelaza osiągnęła 700 tys. ton. Powstały nowe obszary przemysłowe: metalurgii — Birmingham i Sheffield, przemysłu węglowego — Walia, przemysł bawełniany - Lancashire i Yorkshire.
Równolegle z zakończeniem rewolucji przemysłowej w kraju zaczęła się budowa kolei. W ciągu lat 1835-1849 długość linii kolejowych wzrosła z 540 do 9,5 tys. km.
Gwałtownie wzrastał handel zagraniczny. Prowadzące pozycje w eksporcie towarów posiadły tekstylia i maszyny. W latach 1830-1849
wywożenie towarów brytyjskich na rynki zagraniczne wzrosło ponad czterokrotnie.
„Ojcem" kolei został wynalazca angielski, znany ze stworzenia parowozu, George Stephenson (1781-1842). Po zapoznaniu się z budową maszyny parowej J. Watta, w 1814 r. z powodzeniem przetestował swoją pierwszą lokomotywę „Blucher", przeznaczoną do transportu węgla torami kolejowymi. Przez całe swoje życie on zaprojektował i budował linie kolejowe w Anglii, jako pierwszy ogłosił o potrzebie budowy tuneli oraz wznoszenia nasypów kolejowych na terenach o znacznym nachyleniu. Dzięki działalności J. Stephensona i jego następców sieć kolejowa szybko ogarnęła całą Anglię.
Rząd Wielkiej Brytanii był świadomy, że osiągnięcia gospodarcze królestwa pozwalają wyprzedzić inne kraje w handlu światowym, a zatem w interesie państwa jest nie ingerować w gospodarkę. To przyczyniło się do
powstania ruchu brytyjskich polityków — zwolenników freetraderstwa (polityki wolnego handlu). Te poglądy rozprzestrzeniły się w latach 20-tych XIX w. wśród Wigów, a podczas ich walki w parlamencie przeciwko „chlebnym ustawom” doprowadzono je do końca. Freetraderstwo stało się podstawą programu gospodarczego liberałów.
Gwałtownemu rozwojowi gospodarczego państwa towarzyszyła walka robotników przeciwko niewłaściwych warunków pracy, niskim płacom i bezrobociu. Jego dość specyficzną formą stał się znany już wam luddyzm (ruch niszczycieli maszyn), który powstał w Anglii w latach 60-tych XVIII w. Pod koniec 1811 r. — na początku 1813 r. kraj ogarnęło mocne podniesienie ruchu lud-dystów. Jego uczestnicy nie tylko niszczyli maszyny, ale również całe fabryki. Właśnie to doprowadziło w 1812 r. do wznowienia kary śmierci (po raz pierwszy wprowadzonej w 1769 r.) za niszczenie maszyn. W latach 1816-1820 doszło do ostatnich wielkich wystąpień luddystów, po czym ich ruch ustał.
W wyniku zakończenia rewolucji przemysłowej Wielka Brytania jako pierwsza w Europie przekształciła się z kraju rolniczego na przemysłowy. W 1841 r. rolnicy stanowiły jedynie 21 % jej ludności. Czołowe pozycje w strukturze społecznej zajmowały przedstawiciele społeczności finansowych i przemysłowych oraz robotnicy fabryk i hut.
Freetraderstwo - kierunek w teorii i polityce gospodarczej, charakteryzujący się wymaganiem wolnego handlu i brakiem ingerencji państwa w życie gospodarcze kraju
Ruch czartystowski. Ograniczoność pierwszej reformy parlamentarnej 1832 r. doprowadziła do kontynuowania walki o zmiany systemu wyborczego, która zyskała charakter ogólnonarodowy. Aktywne uczestnictwo brali w niej brytyjscy robotnicy, którzy pragnęli wprowadzić do niego swoich przedstawicieli oraz przeprowadzić reformy, które zmienią na lepsze ich sytuację. Ruch robotników o wprowadzenia powszechnego prawa wyborczego rozpoczął się w 1836 r. i został nazwany czartyzm.
Liderami czartyzmu byli znani w całym kraju działacze publiczni William Lovett, Ferpos Edward О’Соппог i in. Idee głoszone przez nich miały przede wszystkim charakter polityczny.
Wymagania czartystów (wyciąg z „Kartą Ludowej" zatwierdzonej na wystąpieniu publicznym w lutym 1837 r.)
...Wielka Brytania powinna zostać podzielona na 200 okręgów wyborczych z możliwie równą liczbą mieszkańców w każdym...
24 czerwca każdego roku powinne zostać przeprowadzone wybory powszechne... (Udział w wyborach biorą wszyscy mężczyźni w wieku do 21 lat. - Aut.). Dla kandydatów do Izby Gmin nie powinno być żadnych wymogów uwzględniających stan ich mienia...
Każdy członek Izby Gmin musi dostawać corocznie ze skarbu państwa wynagrodzenie w wysokości 400 funtów szterlingów.
1. Jakie były wymagania czartystów? 2. Do jakich zmian w systemie politycznym Wielkiej Brytanii mogła doprowadzić realizacja wymagań czartystów?
Czartyści występowali wyłącznie za pokojowe, środki zgodne z prawem osiągania swoich celów. Tak więc zebrali oni podpisy na poparcie „Karty Ludowej” oraz przekazali ją do parlamentu. Jednak deputowani odmówili rozpatrzenia dokumentu. W maju 1842 r. czartyści złożyli 3,3 min podpisów w drugiej petycji „Karty Ludowej”, ale Izba Gmin odrzuciła go ponownie. W czerwcu 1848 r. parlament po raz trzeci zignorował wymagania czartystów. W wyniku tego zaczął się upadek czartyzmu. Ruch zakończył się porażką, wielu jego byłych członków w przyszłości zostali radykalnymi politykami.
Znaczenie ruchu czartyskiego polega na tym, że zapoczątkował on pojawienie u brytyjskich robotników rozumienia potrzeby masowych akcji w celu wywarcia nacisku na rząd, domagania się od niego wdrożenia reform w celu uniknięcia za-mieszków rewolucyjnych. W drugiej połowie XIX w. kluczowe postulaty „Karty Ludowej” zostały zrealizowane przez rządy liberałów i konserwatystów.
Czartyzm (od ang. - karta) - pierwszy masowy na skalę polityczną ruch robotników brytyjskich w latach 30-50-tych XIX w., który przebiegał pod hasłem walki o realizację „Karty Ludowej".
Wnioski
• W latach 1815-1847 w życiu społeczno-politycznym Wielkiej Brytanii doszło do ustanowienia zasad demokratycznych i podstaw państwa prawa.
• W Wielkiej Brytanii stopniowo kształtował się mechanizm rozwiązywania sprzeczności społecznych poprzez kompromis, bez stosowania brutalnych metod walki.
• W wyniku zakończenia rewolucji przemysłowej Wielka Brytania stała się pierwszym krajem na świecie, w którym powstało społeczeństwo industrialne.
Pytania i polecenia
I. Dzięki inicjatywie przedstawicieli której partii brytyjskiej zostały przyjęte „ustawy chlebne"? 2. Kiedy był głód w Irlandii? 3. Czym została wywołana wojna angielsko--chińska z lat 1839-1842? 4. Co to jest freetraderstwo? 5. Co pragnęli osiągnąć uczestnicy ruchu czartystów?
6. Porównajcie politykę, którą prowadzili Torysi i Wigowie w czasie ich znajdowania się przy władzy w Wielkiej Brytanii. 7. Określcie cechy wspólne i różnice w rozwoju gospodarczym Wielkiej Brytanii i Francji. 8. Opiszcie rolę ruchu czartyskiego w życiu społecznym Wielkiej Brytanii.
9. Ułóżcie w zeszycie plan do punktu paragrafu „Życie polityczne i społeczne w Wielkiej Brytanii". 10. Przeprowadźcie dyskusję na temat „Rola kwestii irlandzkiej w życiu politycznym Wielkiej Brytanii".
II. Podczas debaty parlamentarnej dotyczącej drugiej petycji „Karta Ludowej" działacz publiczny i naukowiec T. Macaulay powiedział: „Jestem przeciwko powszechnego prawa wyborczego... Uważam, że cywilizacja opiera się na ochronie własności. Dlatego nigdy nie zmożemy, bez narażania się na ryzyko nadzwyczajne, powierzyć najwyższe rządzenie krajem pewnej klasie, którą niewątpliwie będzie przeprowadzać bezprecedensowe i systematyczne ataki na bezpieczeństwo własności. Petycja wymaga zwierzchnictwa władzy. W każdym okręgu wyborczym w całym imperium kapitał i zgromadzona własność powinna być niewątpliwie rzucona do nóg pracy. Jak można mieć wątpliwości co do tego, jakim będzie wynik?". Porównaj argumenty zwolenników i przeciwników wprowadzenia powszechnego prawa wyborczego.
Źródło: Historia powszechna podręcznik dla klasy 9 Hisem