1. Kiedy w Anglii zaczęła się „Epoka wiktoriańska"? 2. W jakim celu w Anglii zostały przeprowadzone reformy parlamentarne w 1832 r. oraz w 1867 r.?
Utrata przez Anglię przywództwa przemysłowego. Pod koniec XIX w. Wielka Brytania wciąż pozostawała jednym z najpotężniejszych i najbogatszych krajów świata. Ona zajmowała wiodące pozycje w handlu światowym i eksporcie kapitału. Brytyjskie inwestycje za granicą były większe niż inwestycje innych państw razem wziętych. Angielski funt był główną walutą świata. Londyn stał się głównym ośrodkiem handlu i finansów świata. Anglię nazywali „właścicielką mórz”.
Jednocześnie w gospodarce Anglii zaczęły uwidaczniać się pewne negatywne tendencje. Wzrost produkcji przemysłowej (2,1 %) był niższym niż w innych krajach (w USA - 4,2 %, w Niemczech — 4,1 %). Wyposażenie techniczne w wielu fabrykach było przestarzałym i według niektórych wskaźników Anglia zajmowała miejsca po USA i Niemczech. Na początku XX w. Niemcy wyprzedziły ją w produkcji stali, USA - w produkcji żeliwa, stali i węgla kamiennego. Dzięki lepszej technologii i wyższej wydajności pracy towary amerykańskie i niemieckie stały się tańsze niż angielskie.
W Wielkiej Brytanii na ogół dominowały małe gospodarstwa rolne. Duże posiadłości rolne zachowano w Irlandii. Rolnictwo nie zapewniało potrzeb Anglii, znaczne ilości żywności i surowców kupowano za granicą. Te niekorzystne cechy gospodarki były kompensowane obecnością posiadłości kolonialnych, które były zagwarantowanym rynkiem zbytu i źródłem tanich surowców.
Tak więc jednym z najważniejszych zadań Anglii było zachowanie i rozbudowa cesarstwa jako podstawy dła jej stabilności i dobrobytu.
Wewnątrzpolityczne życie Wielkiej Brytanii. Kwestia irlandzka. Druga połowa XIX w. w Anglii, jak już wiecie, nazywana jest „Epoką wiktoriańską” ze względu na imię królowej Wiktorii, która zajmowała tron w łatach 1837—1901. Był to okres największej potęgi Wielkiej Brytanii: szybki wzrost jej posiadłości kolonialnych, przemysł angielski jeszcze zachowywał pierwszeństwo w świecie. W państwie zachowano monarchię konstytucyjną, parlament i system dwupartyjny.
W wyborach parlamentarnych walczyły między sobą dwie główne partie — konserwatyści i liberałowie.
Konserwatyści wyrażali interesy dużej arystokracji posiadającej ziemie oraz części wielkiej burżuazji (finansistów). Głównym przywódcą konserwatystów był syn pisarza, pisarz i polityk Benjamin Disraeli.
Liberałów wspierała większość wielkiej i średniej burżuazji, a także spora część wykwalifikowanych robotników. Liderem Partii Liberalnej był znany działacz państwowy, syn bogatego przedsiębiorcy William Gladstone.
Liberałowie bronili zasady wolnego handlu i występowali przeciwko polityki protekcjonizmu w przeciwieństwie do konserwatystów, którzy walczyli w obronie przemysłu angielskiego przed konkurencją.
Obydwie partie uważały za koniecznie przeprowadzenie reformy systemu wyborczego i ustawodawstwa socjalnego.
W 1867 r. rząd konserwatywny B. Disraeli przeprowadził reformę parlamentarną, która podwoiła liczbę wyborców. W 1871 r. został zastąpiony przez liberalny rząd W. Gladstone'a, który oficjalnie uznawał zgodną z prawem działalność związków zawodowych, w tym również strajków. W następnym roku w wyborach parlamentarnych zostało przeprowadzone tajne głosowanie.
W odpowiedzi konserwatyści ostatecznie znieśli zakaz na strajki i zezwolili działalność spółdzielni. W 1875 r. konserwatyści przyjęli ustawę ograniczającą wymiar pracy 54 godzinami tygodniowo i ochronę pracy dzieci. Przyjęcie do pracy dzieci w wieku poniżej dziesiątego roku życia było zabronione. Natomiast liberałowie w 1884 r. przeprowadzili jeszcze jedną reformę wyborczą. Nadała ona prawo głosu większości robotników i chłopów.
Pod koniec XIX w. zwiększenie praw organizacji robotniczych uzasadniło wdrażanie dalszej walki robotników o swoje prawa socjalne i polityczne. Na czele tej walki były związki zawodowe - trades-uniony, połączone w 1886 r. w Brytyjski Kongres Związków Zawodowych. W 1900 r. powstał Komitet reprezentacji robotniczej dla wyborów do parlamentu deputowanych robotniczych, który w 1906 r. zmienił nazwę na Partię Pracy (Laburzystów).
Pod koniec XIX w. rozwinął się masowy ruch Irlandczyków o reformę rolną i samorządy (homerule). Na jego czele stanął Charles Parnell, wybrany do Parlamentu Brytyjskiego w 1875 r. Stosował wszelkie możliwe metody parlamentarne - obstrukcja, pozwy, podania, żeby tylko zwrócić uwagę opinii publicznej na problemy Irlandii.
Homerule (z ang. - samorząd) - jeden z podstawowych wymogów irlandzkiego ruchu narodowego końca XIX w.
Obstrukcja - zgodne z ustawodawstwem zerwanie pracy parlamentu.
W tym samym czasie w Irlandii chłopi dowodzeni przez „Ligę Ziemską” rozpoczęli walkę przeciwko angielskim landlordom. Niszczyli ich mienie, uprawy, bydło. Jedną z nowych metod walki stał się bojkot.
Bojkot - forma walki politycznej i gospodarczej; oznacza całkowite odrzucenie komunikowania się z poszczególną osobą, organizacją i in. Nazwa pochodzi od nazwy brytyjskiego zarządcy Ch. Boykotta, który po raz pierwszy zastosował tę formę walki.
W 1886 r. rząd W. Gladstone'a zdecydował się na przedstawienie w parlamencie ustawy homerule, ale została odrzucona. To doprowadziło do porażki liberałów w wyborach. Do władzy prawie na 20 lat doszli konserwatyści.
Na początku XX w. sytuacja w Irlandii pogorszyła się, radykalna część irlandzkiego ruchu narodowowyzwoleńczego utworzyła partię o nazwie „Sinn Fein" („My sami”). Wystąpiła za niezależne państwo irlandzkie pod hasłem „Irlandia dla Irlandczyków”.
W 1914 r. Izba Gmin za trzecim razem zatwierdziła ustawę o homerule i stała się ona ustawą, ale jej ważność nie rozprzestrzeniała się na sześć północnych hrabstw, zamieszkałych głównie przez protestantów. Później ta decyzja stworzyła problem Ulsteru.
Cechy ruchu robotniczego. Powstanie Partii Pracy. Koniec XIX - początek XX w. stały się okresem ożywienia angielskiego ruchu robotniczego. Utrata monopolu przemysłowego, zwiększenie konkurencji na rynku światowym, dążenie przedsiębiorców do obniżenia kosztów produkcji doprowadziły do spadku poziomu życia klasy robotniczej w Anglii, która w odpowiedzi zintensyfikowała walkę o swoje prawa. Znacząco wzrosła liczba strajków, zwiększyła się liczba członków związków osiągając liczbę 4 min ludzi w 1913 r.
Ze względu na liczbę i organizację związków zawodowych Anglia w tym czasie zajmowała pierwsze miejsce w świecie. Niektórzy liderzy związków zawodowych uważali, że ich organizacje muszą prowadzić walkę nie tylko ekonomiczną, lecz również polityczną. Jak już wiecie, w latach 1900-1906 powstała Partia Pracy (Laburzystów), która uczestniczyła w wyborach w 1906 r. i uzyskała 29 mandatów w parlamencie. System dwupartyjny został zachwiany. Obok konserwatystów i liberałów pojawiła się nowa siła — laburzyści.
Laburzyści przez dłuższy czas nie mieli swego programu. Głównym zadaniem uważali obecność swoich deputowanych w parlamencie, w którym głosowaliby za podejmowanie decyzji w celu ochrony praw robotników łącząc się z liberałami.
Taka taktyka przywódców ruchu robotniczego wywołała protesty ze strony zwolenników doktryn socjalistycznych. W 1911 r. stworzyli Brytyjską Partię Socjalistyczną, która starała się stanąć na czele ruchu robotniczego, ale nie osiągnęła takiego sukcesu.
Reformizm. Wzrost ruchu robotniczego oraz zaostrzenie walki o prawa społeczne doprowadziły najbardziej postępowych przywódców Partii Liberalnej do zrozumienia potrzeby reform społecznych, które złagodziłyby sytuację robotników, ograniczyłyby przywileje bogatych i nie dopuściłyby możliwości wybuchu społecznego. Jednym z czołowych ideologów i praktyków reformizmu liberalnego był David Lloyd George (1863—1945).
Syn nauczyciela, prawnik z zawodu, utalentowany orator, polityk-wizjoner David Lloyd George po raz pierwszy dostał się do parlamentu w 1890 r. 27-letni działacz społeczny wkrótce został jednym z liderów Partii Liberalnej. Powszechną sławę zyskał dzięki swoim wystąpieniom przeciwko „bogatym darmozjadom". D. Lloyd George uważał, że należy podjąć skuteczne środki, żeby pozbyć się „upokarzającego żebrania" robotników. Obejmując w rządzie liberałów stanowisko ministra handlu, a następnie ministra finansów, David Lloyd George w latach 1906-1911 złożył w parlamencie szereg ustaw. Ustawy te stały się podstawą ustawodawstwa społecznego.
Z inicjatywy D. Lloyda George'a została przyjęta ustawa o bezpłatnej edukacji podstawowej i wyżywieniu w stołówkach szkolnych dla dzieci, rodzice których byli biedni. Pojawiła się również ustawa o regulacji pracy nocnej. Praca w nocy dla mężczyzn została skrócona, a dla kobiet zakazana. Ofiary nieszczęśliwych wypadków w pracy otrzymywały prawo do bezpłatnego leczenia i świadczeń lekarskich.
W 1908 r. parlament uchwalił ustawy o 8-godzinnym dniu pracy dla górników i emerytury ze względu na wiek dla robotników. Następnie zostały wprowadzone świadczenia dla bezrobotnych i chorych. Wypłaty te składały się ze składek robotników i pracodawców, dotacji państwa. Pracodawcy nie mogli już przeszkadzać agitacji związków zawodowych i wymagać od związków zawodowych kompensacji strat spowodowanych strajkami.
Żywą reakcję wywołał przedstawiony przez D. Lloyda George'a projekt budżetu na 1909 r. Przewidywał on przekazanie 1 % środków na przeprowadzenie reform społecznych oraz znaczny wzrost wydatków na wojsko. Wydatki zaplanowano pokryć dzięki gwałtownemu wzrostowi podatków na posiadłości ziemskie, dziedziczenie, a także zwiększenie podatków na tytoń, alkohol i znaczki pocztowe.
Izba Gmin, gdzie liberałowie razem z laburzystami stanowiły większość, zatwierdziła projekt budżetu. Jednak Izba Lordów, którą wybierał król, dokąd wchodziła arystokracja ziemska i finansowa, odrzuciła ten
projekt. Wtedy D. Lloyd George rozpoczął walkę przeciwko Izbie Lordów rządąjąc zmniejszenia jej uprawnień lub całkowitej likwidacji. W 1911 r. Izba Gmin uchwaliła ustawę ograniczającą uprawnienia Izby Lordów. Teraz ta ostatnia miała tylko przenoszące weto, czyli mogła na pewien czas hamować wykonanie przyjętych przez Izbę Gmin ustaw, ale nie znosić je. Jeżeli Izba Gmin trzykrotnie podejmowała projekt ustawy, to zyskiwał on siłę mimo sprzeciwów Izby Lordów. Po tych zmianach „rewolucyjny” budżet D. Lloyd George'a stal się ustawą.
Polityka zagraniczna i kolonialna Anglii. W polityce zagranicznej koła rządzące Anglii przestrzegały zasady „równowagi europejskiej”, zgodnie z którą żadne państwo nie powinno dominować w Europie kontynentalnej.
Dla utrzymania równowagi Wielka Brytania przeciwdziałała silniejszym państwom, nie pozwalając im zająć wiodącą pozycję w Europie. Utrzymując przewagę na morzu, nie bała się zbrojnej inwazji na swoje terytorium.
Druga zasada brytyjskiej polityki zagranicznej - „gwałtowna izolacja”. Oznaczało to, że Anglia nie zawierała na dłuższą perspektywę sojuszy z innymi państwami. Władcy i dyplomaci tego państwa mieli motto: „Anglia nie ma stałych wrogów i stałych przyjaciół; ma tylko stałe interesy”. Prawie do końca XIX w. angielskie kręgi rządzące swoim głównym wrogiem uważali Francję - podstawowy rywal w podboju kolonialnym. Na początku XX w. na pierwszy plan wyszły sprzeczności angielsko-niemieckie. Potęga gospodarcza, wojskowa i morska Niemiec stale rosły.
Jednym z głównych kierunków angielskiej polityki zagranicznej pod koniec XIX w. było zwiększenie cesarstwa kolonialnego. W 1875 r. rząd B. Disraeli kupił od Egiptu pakiet kontrolny akcji zbudowanego przez Francuzów Kanału Sueskiego. Zapewniło to Wielkiej Brytanii kontrolę nad ważnym dla brytyjskiej floty szlakiem wodnym, który otworzył najkrótszą drogę do Indii oraz innych kolonii. W 1876 r. królowa Wiktoria przyjęła tytuł cesarzowej Indii. Angielskie posiadłości kolonialne zaczęły oficjalnie nazywać się Cesarstwem Brytyjskim.
W latach 80—90-tych XIX w. ekspansja kolonialna Wielkiej Brytanii osiągnęła największej skali. W tym czasie Anglicy zajęli Birmę, Nigerię, Somalię, Kenię, Tanganikę, Ugandę oraz część Afryki Południowej. Powierzchnia posiadłości kolonialnych wzrosła do 33 min km2, a liczba ludności wzrosła z 200 do 370 min osób. Powierzchnia samej Wielkiej Brytanii wynosiła nie więcej niż 1 % od powierzchni swoich posiadłości kolonialnych, ludności - mniej niż 12 %.
Dążąc do stworzenia ciągłej linii brytyjskich posiadłości w Afryce od Kairu do Kapsztadu i zdobycia naturalnego bogactwa Afryki Południowej, Anglicy w 1899 r. rozpoczęli wojnę z dwoma niewielkimi państwami
południowoafrykańskimi - Transwaal i Republiką Pomarańczową bogatymi na złoto oraz diamenty. Mieszkali tam kiedyś Burowie — pochodzący z Holandii, którzy skolonizowali te obszary oraz ludność miejscową przekształcili na niewolników. W 1902 r. Transwaal i Republika Pomarańczowa stały się częścią Cesarstwa Brytyjskiego. Po uwzględnieniu interesów białej ludności tych kolonii, Anglia postanowiła dać im prawo dominionów - samorządnych części Cesarstwa Brytyjskiego ze swoim parlamentem i rządem. Umożliwiło to Burom z upływem czasu stać się dominującą siłą w życiu politycznym kolonii, które w 1910 r. zostały połączone w Związek Południowej Afryki (ZPA). Status dominionu otrzymały wszystkie kolonie zamieszkałe przez białych osadników: Kanada (1867 r.), Australia (1900 r.), Nowa Zelandia (1907 r.).
Dominiony brały udział w konferencjach cesarskich, na których omawiano kwestie obrony, polityki zagranicznej i handłowo--finansowej.
Oprócz podboju kolonialnego Anglia aktywnie uczestniczyła w podziale sfer wpływów w Chinach, Iranie, Tajlandii (Siamie), Turcji, aktywnie walczyła o rynki Ameryki Łacińskiej .
Wnioski
• Pod koniec XIX w. zaczęły uwidaczniać się wszystkie cechy utraty przez Anglię pierwszeństwa przemysłowego. Jednak głównym problemem Anglików było cesarstwo kolonialne. Kolonie były głównym źródłem dochodów i zbytu produkcji przemysłu.
• W drugiej połowie XIX w. Anglia kontynuowała swoją drogę w rozwoju państwa liberalno-demokratycznego poprzez stopniowe wprowadzanie reform sfery politycznej i społecznej życia publicznego. Państwu udało się uniknąć zawieruchy rewolucyjnej.
• Na początku XX w. w Anglii nastąpiły znaczące zmiany w życiu wewnętrznym dzięki polityce reformizmu D. Lloyda George’a: rozszerzono prawa demokratyczne oraz zostało wprowadzone ustawodawstwo socjalne.
Pytania i polecenia
I. Jakie były cechy rozwoju gospodarczego Wielkiej Brytanii w drugiej połowie XIX w.? 2. Opowiedzcie o liberałach i konserwatystach, ich przywódcach oraz walce parlamentarnej w ostatniej ćwierci XIX w. 3. W jaki sposób powstała Partia Pracy? 4. Opiszcie politykę kolonialną Anglii w drugiej połowie XIX w. Jakie nowe kolonie zbyła w tym okresie Anglia? 5. Jaka była sytuacja Irlandii w Cesarstwie Brytyjskim? 6. Jak rozwijała się walka o homerule? 7. Jakich zasad przestrzegała Anglia w stosunkach z innymi państwami? 8. Która kolonia Anglii jako pierwsza uzyskała status dominionu?
9. Dlaczego pod koniec XIX w. Wielka Brytania zaczęła tracić wiodącą pozycję w gospodarce światowej? 10. Co skłoniło brytyjskich władców do przeprowadzenia reformy parlamentarnej i społecznej?
II. Ułóżcie tabelę porównawczą „Rozwój gospodarczy USA i Wielkiej Brytanii w ostatniej ćwierci XIX w.". 12. Ułóżcie w zeszycie szczegółowy plan na temat „Polityka zagraniczna i kolonialna Wielkiej Brytanii".
13. Określcie główne wyniki „Epoki wiktoriańskiej" dla Anglii. Przygotujcie esej na ten temat.
Źródło: Historia powszechna podręcznik dla klasy 9 Hisem