1. Kiedy we Francji istniały Druga Republika i Drugie Cesarstwo? 2. Jaki kierunek w polityce zagranicznej był głównym w działalności Napoleona III? 3. Które państwo stanęło na czele zjednoczonych Niemiec? Jaką metodą to zjednoczenie zostało przeprowadzone?
Wojna franko-niemiecka (franko-pruska). Przyczyną wojny franko-nie-mieckiej (franko-pruskiej) wojny stała się rywalizacja między Francją a Prusami o dominację w Europie Środkowej. Francja, która nie chciała wzmocnienia Prus, starała się zapobiec zjednoczeniu ziem niemieckich pod ich zwierzchnictwem. Oba kraje pragnęły wojny, żeby w końcu rozwiązać sprzeczności, które dojrzewały.
W literaturze historycznej wojnę między Francją a państwami niemieckimi na czele z Prusami nazywają franko-pruską, albo franko-niemiecką. Różnicę w nazwach można wytłumaczyć tym, na czym skupiają uwagę historycy. W nazwie „wojna franko-pruska" podkreśla się, że główną rolę w wojnie z Francją pełniły Prusy. Natomiast nazwa „wojna franko-niemiecka" mówi o tym, że ta wojna stała się decydującą w zjednoczeniu Niemiec i brały w niej udział wojska innych państw niemieckich.
Impulsem do wojny stały się dynastyczne spory dookoła tronu hiszpańskiego. W 1868 r. w Hiszpanii doszło do wybuchu rewolucji, w wyniku której królowa Izabela II została pozbawiona władzy. Naród domagał się Republiki, a koła rządzące Hiszpanii tymczasem szukały nowego monarchy. W bpcu 1870 r. na tron zaproponowano krewnego króla pruskiego Leopolda Hohenzollerna. Obawiając się okazać się pomiędzy dwa ognie, Francja zaczęła nalegać na tym, żeby kandydatura Leopolda jako kandydata na tron nie była rozpatrywana ani teraz, ani nigdy w przyszłości. Prusy, zgadzając się z pierwszym żądaniem, odmówiły przyjęcia drugiej. Dalsze wymogi Francji zakończyły się tym, że król pruski Wilhelm I wysłał ambasadorowi francuskiemu „Depeszę emską” podkorygowaną przez kanclerza O. Bismarcka. Mianowicie w niej znajdowało się zdanie, że „Jego Królewska Mość odmawia przyjęcia ambasadora francuskiego”.
Francuski rząd uznał to za zniewagę i 19 lipca 1870 r. wypowiedział wojnę Prusom. Mistrzowsko rozegrana przez O. Bismarcka prowokacja odniosła sukces. Prusy wyglądały w oczach opinii publicznej jako ofiara agresji.
Na początku sierpnia trzy niemieckie armie wtargnęły do Francji. 20 sierpnia 1870 r. 80-tysięczne wojsko francuskie zostało otoczone w okolicy twierdzy Metz, a 1 września taki sam los spotkał 100- tysięczne wojsko w pobliżu miasta Sedan, w którym również znajdował się sam cesarz Francji Napoleon III. 2 września 1870 r. po krótkich negocjacjach Napoleon III podpisał umowę kapitulacji armii francuskiej.
Obalenie Drugiego Cesarstwa. Pokój frankfurcki. Wiadomość o otoczeniu cesarza roznieciła Paryż. 4 września 1870 r. mieszkańcy wyszli na ulice miasta. Francja została proklamowana republiką (Trzecia Republika we Francji). Władza przeszła do Rządu Tymczasowego Obrony Narodowej, który repreprezentował blok opozycyjnych sił politycznych - od monarchistów do radykalnie nastawionych republikanów. Na jego czele stanął generał Louis Trochu.
Pragnąc powstrzymać wojnę, nowy rząd zaproponował Prusom rozejm i miał nadzieję później wynegocjować zaszczytny pokój. W odpowiedzi Prusy wysunęły otwarcie agresywne żądania.
Republikanie, którzy doszli do władzy we Francji, uważali przyjęcie tych warunków upokorzeniem narodowym. Obawiali się, że na Republikę padnie cień podejrzeń o zdradę interesów narodowych, ponieważ podczas
rewolucji końca XVIII w. zdobyła ona reputację reżimu patriotycznego. 16 września 1870 r. wojska pruskie podeszły do bram Paryża. Miasto zostało całkowicie zablokowane. 27 października 1870 r. wojsko francuskie, otoczone w Metz, poddało się.
Tylko dzięki środkom nadzwyczajnym pod koniec 1870 r. udało się stworzyć nowe 220-tysięczne wojsko. Jednak tego nie wystarczyło, aby uratować państwo. Pozostało nawoływanie narodu Francji do wojny ogólnonarodowej o wyzwolenie państwa. Jednak obawy tego, że narodowa wojna wyzwoleńcza może przekształcić się w domową, jak to miało miejsce w latach 1792-1793 powstrzymało władzę przed takimi działaniami.
Rząd doszedł do wniosku, że nie ma innego wyboru, jak zawrzeć pokój na warunkach zaproponowanych przez Prusy. Jednak zrobić ten krok w tych warunkach oznaczało dla rządu podpisać wyrok śmierci. Więc udawał obronę narodową, za co otrzymał nazwę „rząd zdrady narodowej”.
Jednak wojsko pruskie nie odważyło się pójść natychmiast na szturm Paryża, a uciekło się do trwałego oblężenia. 325-tysięczne wrogie wojsko otoczyło miasto i pod koniec grudnia 1870 r. zaczęło jego ostrzał z ciężkiej artylerii.
Obywateli najbardziej martwiły nie niszczycielskie ostrzały i straty, a groźba głodu i zimna zima. W styczniu 1871 r. na mieszkańca wydawano 300 gramów chleba dziennie. Na drewno opałowe wycięto wszystkie drzewa paryskich bulwarów. Aby uniknąć masowych bankructw, rząd zakazał żądania zapłaty długu i za mieszkania do końca wojny. Ale to nie mogło powstrzymać wzrostu napięć społecznych w mieście.
Niezadowolenie paryżan zaczęło uzyskiwać odcień polityczny. Wszelką odpowiedzialnością za klęskę w wojnie, przemoc, głód obarczano bez powodów rząd. Niezadowolenie czasami przelewało się w spontaniczne powstanie.
W takich warunkach podstawowe swoje zadanie rząd widział nie w obronie stolicy, a w uspokojeniu paryżan. Na początku 1871 r. sytuacja, do której doszło, została uznana za beznadziejną. Wszystkie próby przerwania oblężenia nie powiodły się. Dalsze przenoszenie podpisania pokoju było niemożliwe.
W tym czasie król pruski Wilhelm I w obecności władców państw niemieckich został ogłoszony cesarzem niemieckim. 28 stycznia 1871 r. między Francją a zjednoczonymi Niemcami został podpisany upokarzający rozejm.
Zgodnie z jego warunkami forty Paryża oraz wojskowe zapasy broni przekazywano Niemcom.
W wyborach do Zgromadzenia Narodowego Francji zwyciężyły siły, które występowały za natychmiastowe zawarcie pokoju — monarchiści oraz część republikanów. Przewodniczącym władzy wykonawczej został Adolphe Thiers. On przekazał na rozpatrzenie wstępne warunki pokojowe przewidujące przekazanie Niemcom Alzacji i części Lotaryngii, a także wypłaty 5 mld franków kontrybucji. Zgromadzenie Narodowe zatwierdziło te warunki 146 głosami (107 było przeciw). Ostatecznie pokój podpisano we Frankfurcie 10 maja 1871 r.
Po zatwierdzeniu Umowy Frankfurckiej przez Zgromadzenie Narodowe Francji deputowani z Alzacji i części Lotaryngii, pozostawiając salę posiedzeń, powiedzieli: „Oświadczamy, że Alzatczycy i Lotarynczycy należą i będą należeć do narodu francuskiego. My przysięgamy w imieniu naszych wyborców, w imieniu naszych dzieci i dzieci ich dzieci, że będziemy Francuzami, za pomocą wszelkich środków będziemy dążyli do tego".
Komuna Paryska. Powstanie o nazwie Komuna Paryska w 1871 r. zakończyło cykl o duchu demokratycznym wystąpień, które od czasu do czasu wybuchały we Francji w XIX w. Jego przywódcami byli działacze, którzy
wierzyli w to, że za cenę bohaterskich wysiłków na ziemi można ustanowić cart-swo wolności i sprawiedliwości.
Komuna Paryska - Gwardii Narodowej na czele z Komitetem Centralnym (KC). Faktycznie Gwardia Narodowa stała się ośrodkiem opozycji do rządu.
Od poprzednich wystąpień rewolucyjnych Komuna Paryska różniła się tym, że w dużej mierze była wywołana sprzecznościami społeczeństwa industrialnego. Poprzedzały ją lata bezprecedensowego wzrostu gospodarczego we Francji, który miał jednak inną stronę — ostre zubożenie dużej liczby drobnych właścicieli. Poszli pracować na huty i fabryki, gdzie warunki pracy były bardzo ciężkie, a płace — niskie. Produkcja maszynowa obesceniła doświadczenie oraz kwalifikacje dawnych rzemieślników i robotników manufaktur. W hutach oraz fabrykach rozprzestrzeniła się praca kobiet i dzieci, którym płacono mniej niż mężczyznom.
Impulsem do powstania stało się niezadowolenie z polityki rządu A. Thiersa. Zawarcie pokoju z Niemcami wywołało sprzeciw paryżan.
W tym czasie znaczna liczba demokratów widziała ochronę przed reakcją i przywróceniem monarchii w decentralizacji. Mieszkańcy Paryża żądali przywrócenia samorządów w mieście. W roli rzeczników interesów paryżan wystąpiła Gwardia Narodowa — najbardziej zorganizowana siła stolicy. 24 lutego 1871 r. powstała Federacja Republikańska - powstanie ludności,
doprowadzonej do rozpaczy przez głód i ubóstwo w wyniku wojny franko--pruskiej.
Po zniesieniu oblężenia Paryża zawieszono wypłatę nagrodzenia dla żołnierzy Gwardii Narodowej. Tysiące łudzi zostało bez środków do życia. Gdy Zgromadzenie Narodowe zniosło odroczenie spłaty, w ciągu kilku dni do wypłaty przedstawiono 150 tys. weksli.
18 marca 1871 r. na rozkaz rządu wojska spróbowały przejąć artylerię Gwardii Narodowej, która znajdowała się na wzgórzu Montmartre. Ruch wojsk rządowych wstrzymały kobiety, które rano zajmowały kolejki do sklepów z chlebem, a żołnierze wycofali się bez walki. Jednakże doszło do tego, że generałowie K. Leconte i K. Thomas trafili do rąk gwardyjczyków i zostali rozstrzelani.
Przez to A. Thiers rozkazał ewakuację placówek rządowych do Wersalu. Razem z rządem stolicę opuścili przedstawiciele bogatych warstw społeczeństwa. Jedyną wiarygodną siłą w Paryżu pozostał KC Gwardii Narodowej, który przejął na siebie władzę w stolicy i ustalił datę przeprowadzenia wyborów do Komuny Paryskiej (tak zgodnie z tradycją we Francji nazywał się samorząd Paryża). Próby pogodzenia rządu i Komitetu Centralnego Gwardii Narodowej były nieudane.
W wyborach, które odbyły się w dniu 26 marca 1871 r. wzięło udział 229 tys. osób z wpisanych na listy 485 tys. mieszkańców. Do Komuny wybrano 86 osób, z których 20 natychmiast zrezygnowało. 16 kwietnia 1871 r. zostały przeprowadzone dodatkowe wybory. Członkami Komuny zostali różni z zawodu obywatele - lekarze, dziennikarze, robotnicy, urzędnicy. W kategoriach politycznych należeli do różnych prądów. Różnice polityczne komplikowały pracę Komuny, zagrażając jedności, a nawet istnieniu.
Komuna ogłosiła o swoich zamiarach głębokich przekształceń: regularne wojsko miał zastąpić uzbrojony naród; przeprowadzano demokratyzację aparatu państwowego, która przewidywała wyborność i zmienność urzędników; zlikwidowano podział władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą.
Została wprowadzona również nowa organizacja pracy. Na przedsiębiorstwach ustanowiono kontrolę robotniczą. Część przedsiębiorstw przeszła do spółdzielni robotniczych. Wprowadzono bezpłatne obowiązkowe świeckie kształcenie. Aktualnymi były reformy mające na celu zaspokojenie potrzeb ludności, mianowicie: likwidacja zaległości czynszowych; bezpłatny zwrot rzeczy wartością do 20 franków przekazanych do lombardów; wprowadzenie odroczenia na trzy lata na kredyty komercyjne; zakaz pracy nocnej w piekarniach.
Głównym problemem Komuny pozostawała wojna z Wersalem. Bez wsparcia prowincji komunardzi liczyli tylko na własne siły. Pierwsze potyczki między obrońcami Komuny i wojskami rządowymi zaczęły się już w
kwietniu. Żadna ze stron wtedy nie zdobyła decydującej przewagi. 21 maja 1871 r. wreszcie doszło do przełomu. Wojska wersalczyków wdarły się do Paryża. Ostatni fort, który bronił komunardów, poddał się w dniu 30 maja 1871 r. 72-dniowe rządy Komuny Paryskiej skończyły się. Podczas stłumienia Komuny Paryskiej zginęło około 880 wersalczyków i 20-35 tys. komunardów.
Z apelu Komuny do narodu francuskiego 19 kwietnia 1871 r.
Czego domaga się on [Paryż]?
Uznania i wzmocnienia Republiki...
Całkowitej autonomii komun na całej przestrzeni Francji...
Niezbywalnymi prawami Komuny są...
Pełna gwarancja wolności osobistej, wolności sumienia i wolności pracy.
Ciągły udział obywateli w sprawach Komuny...
Organizacja obrony miast i Gwardii Narodowej, która wybiera swoich dowódców...
...stworzyć instytucje, które wspierają rozwój edukacji, produkcji, wymiany i kredytu...
Nasi wrogowie... mylą się lub wprowadzają w błąd państwo, mówiąc, że Paryż chce zniszczyć jedność Francji...
Jedność polityczna, której domaga się Paryż - dobrowolne zrzeszenie wszystkich lokalnych inicjatyw, wolna i dobrowolna współpraca wszystkich... dla jednego wspólnego - dobrobytu, wolności i bezpieczeństwa wszystkich...
To - koniec starego, rządowego i klerykalnego świata, koniec militaryzmu, biurokracji, eksploatacji, podniecenia, monopolu, przywilejów... nasze powołanie polega na tym, żeby przeprowadzić najnowszą rewolucję, najszerszą i najbardziej owocującą ze wszystkich tych, które ukazywały się kiedykolwiek w historii ludzkości.
Nasze zadanie - walczyć i zwyciężyć!
Za co i przeciwko czemu występowała Komuna Paryska?
Kształtowanie się Trzeciej Republiki. Kryzys polityczny. Jak już wiecie Trzecią Republikę proklamowano w 1870 r., ale dopiero w 1875 r. ogłoszono jej Konstytucję. Władza ustawodawcza w kraju należała do parlamentu dwuizbowego. Izba Deputowanych wybierana była w bezpośrednich wyborach powszechnych. Kobiety i żołnierze nie brali udziału w wyborach. Senat wybierany był przez przedstawicieli samorządów. Przewodniczącym władzy wykonawczej był prezydent. Faktycznym szefem rządu jako organu władzy wykonawczej był premier.
W pierwsze lata istnienia Republiki w parlamencie przeważali monarchiści. W wyborach w 1876 r. republikanie zdobyli większość w Izbie Deputowanych i stopniowo usunęli monarchistów od władzy.
Słabym miejscem monarchistów było to, że byli oni rozproszeni na zwolenników różnych dynastii: Burbonów, Bonapartów, Orleańczyków.
Rząd republikanów przeprowadził szereg ważnych reform. W 1880 r. została ogłoszona amnestia dla uczestników Komuny Paryskiej, w 1881 r.
przyjęto ustawę o wolności prasy i zgromadzeń, a także ustawę o szkolnictwie dla dzieci w wieku od 6 do 13 lat. Ustawa 1884 r. zezwoliła wolną działalność związków zawodowych i organizację strajków.
Przywódcy Trzeciej Republiki uważali siebie za kontynuatorów sprawy Wielkiej Rewolucji Francuskiej końca XVIII w. Od niej III Republika odziedziczyła państwową flagę trzykolorową, hymn narodowy „Marsyliankę", święto narodowe 14 lipca - dzień zdobycia Bastylii.
Pomimo usunięcia monarchistów od władzy, pod koniec XIX w. w życiu politycznym Francji głównym problemem pozostawała walka między republikanami i monarchistami. Ci ostatni w ciągu 70-90-tych lat XIX w. starali się osłabić wpływy republikańskiej formy rządów, stosując tak legalne, jak również nielegalne metody walki. W krótkim okresie Francja miała do czynienia z trzema potężnymi kryzysami politycznymi: sprawa Boulangera, skandal Panamski, afera Dreyfusa, incydent Milleranda.
Po klęsce w wojnie franko-pruskiej (łata 1870-1871) we Francji szerzyły się szowinistyczne nastroje i wezwania do odwetu. Z tego starali się skorzystać monarchiści, którzy głosili, że kraj potrzebuje dyktatora, który zrzeszyłby naród i wojsko dla wojny zwycięskiej przeciwko Niemcom. W takich warunkach szybko rósł ruch związany z imieniem generała Georgesa Boulangera.
Po tym jak został on liderem opozycji („Komitet protestu”), która zjednoczyła niezadowolonych rządami republikanów, G. Boulanger przygotowywał polityczny zamach stanu, ale spisek został ujawniony i udowodniono związek generała z monarchistami. Pod groźbą aresztu G. Boulanger uciekł do Belgii tracąc poparcie dla siebie i swego ruchu, który wkrótce upadł.
W 1895 r. wybuchł kolejny kryzys rządowy, powiązany ze skandalem korupcyjnym dookoła Kanału Panamskiego. Na jego budowę zaciągnięto fundusze od osób prywatnych. Kierownictwo spółki akcyjnej wydało znaczną część pieniędzy zebranych ze sprzedaży akcji i okazało się na skraju bankructwa. Próbując wprowadzić akcjonariuszy w błąd i uniknąć odpowiedzialności, oni podkupili dziesiątki deputowanych i urzędników. Jednak działania kierowników spółki zostały wykryte i w społeczeństwie wybuchł skandal. Oszustwo finansowe na dużą skalę doprowadziło do demisji członków rządu republikańskiego i przekazania władzy radykałom.
Korupcja - przestępstwa związane z bezpośrednim wykorzystaniem przez urzędników praw i możliwości uzasadnionych ich stanowiskiem urzędniczym w celu uzyskania korzyści majątkowych. Korupcją nazywają również łapówkarstwo urzędników oraz ich podkupność.
Jednak największy wpływ na dalszy rozwój Francji miała sprawa Dreyfusa. Jesienią 1894 r. okazało się, że tajne dokumenty francuskiego sztabu generalnego trafiły do niemieckiego wywiadu. Podejrzenie padło na kapitana Alfreda Dreyfusa, który pochodził z rodziny bogatych
bankierów żydowskich. Został skazany i wysłany na jedną z wysp Gujany Francuskiej. Wkrótce okazało się, że winowajcą był dworzanin pochodzenia węgierskiego major Ferdinand Esterhazy, ale sprawa Dreyfusa nie została powtórnie rozpatrzona. Pod presją społeczeństwa władze wojskowe oddali F. Esterhazy pod sąd, który uniewinnił go, żeby zachować wątpliwy „honor mundura”.
Kolejna swawola organów sądowych i antysemityzm (wrogość do Żydów) wstrząsnęła francuską opinią publiczną i wywołała kryzys polityczny. Społeczeństwo zostało podzielone na dwa obozy (dreyfusarze i antydreyfusarze). Gabinet ministrów został zmuszony do podania się do dymisji. Nowy rząd starał się ustabilizować sytuację polityczną w kraju. W 1899 r. sąd wojskowy ponownie uznał A. Dreyfusa winnym, ale prezydent ułaskawił go i wypuścił na wolę. Ostatecznie sprawa została zamknięta dopiero w 1906 r., kiedy to A. Dreyfus został całkowicie zrehabilitowany.
Sprawa Dreyfusa miała daleko idące konsekwencje dla rozwoju politycznego Francji. W wyniku zwycięstwa dreyfusarzy wojsko zostało ostatecznie przekazane pod kontrolę zwolenników Republiki. Oficjalnie uznano, że nienaruszalność praw człowieka i obywatela jest najwyższą zasadą Republiki i musi być przestrzegana wszędzie. Ze względu na to, że dreyfusarzy uważano lewicą, a antydreyfusarzy — prawicą, Republika została utożsamiona z siłami lewicy. Do prawdziwych republikanów zaliczano tylko tych, którzy bronili praw człowieka i obywatela.
W przeddzień wyborów parlamentarnych 1902 r. byli dreyfusarze — socjaliści, radykałowie i lewicowi republikananie — zawarli między sobą umowę przedwyborczą dotyczącą utworzenia bloku lewicy pod hasłem obrony Republiki. Rywalizowali z nimi byli antydreyfusarze - monarchiści, nacjonaliści i klerykali. Wybory zakończyły się zwycięstwem lewego bloku. Od tego czasu i do początku I. wojny światowej partie lewego bloku formowały koalicje rządowe. Wiodącą rolę w tych koalicjach pełnili radykałowie, liderem których był Georges Clemenceau (1841—1929).
Lekarz z zawodu, Georges Clemenceau, rozpoczął swoją karierę polityczną w 1871 r. W 1881 r. stanął na czele partii radykałów, która stała się wiodącą w państwie. W 1887 r. jego publiczne wystąpienie zmusiło prezydenta G. Greve'a do podania się do dymisji. W 1891 r. w swoim przemówieniu wyborczym, które stało się sensacją, złożył hołd rewolucji. To dało jemu i jego partii popularność. W jej programie zostały sformułowane zasady obrony Republiki, własności prywatnej; partia występowa-
ła sprzeciwko dominacji kościoła, domagała się nacjonalizacji monopoli, wprowadzenia progresywnego podatku dochodowego. Również G. Clemenceau był głównym kaznodzieją rewanszu (zemsty Niemcom za klęski w wojnie z lat 1870-1871). Podczas Skandalu Panamskiego G. Clemenceau był jednym z tych, którzy ujawniali nadużycia w kręgach rządowych. W sprawie Dreyfusa stanął na czele ruchu o jej rewizję. W 1906 r. został ministrem spraw wewnętrznych, gdzie wyróżniał się dość bezlitosną pozycją wobec ruchu strajkowego.
Ważnym w życiu politycznym Francji stało się wydarzenie, które weszło do historii pod nazwą incydent Mil-leranda. W 1899 r. lider francuskich reformatorów społecznych Alexandre Milłerand przyjął propozycję objęcia stanowiska ministra handlu, wtedy w żadnym kraju świata ministrów socjalistów jeszcze nie było. Dokonanie (in-cyndent) Milleranda wywołało dość zróżnicowaną reakcję wśród socjalistów. Zresztą podzielili się na dwie grupy - ministeriałów na czele z liderem socjalistów Jeanem Jauresem, którzy wspierali A. Milleranda i antyministe-riałów, którzy potępili ten akt. Jednak, kiedy lewe partie zaczęły odgrywać wiodącą rolę w życiu politycznym Francji, kontrowersje stopniowo ustały.
Tak więc w wyniku gwałtownego życia politycznego we Francji bez rewolucyjnych niepokojów zakorzeniły się zasady demokracji i prawa człowieka za które walczyło nie jedno pokolenie francuskich rewolucjonistów.
Cechy rozwoju gospodarczego. W ostatniej ćwierci XIX w. Francja pozostała państwem rolniczo-przemysłowym, 43 % jej mieszkańców pracowało w rolnictwie. W kraju zachowano znaczną liczbę drobnych przedsiębiorstw typu rzemieślniczego z niewielką liczbą pracowników. Większość takich przedsiębiorstw produkowała słynny francuski jedwab, odzież, obuwie, wina, perfumy i in. Właśnie one były głównym towarem eksportowym kraju.
Negatywny wpływ na rozwój przemysłu kraju miała niska siła nabyw-czaj chłopów. Około 85 % gospodarstw rolnych miało działki od 1 do 10 ha, a zatem nie mogły kupować nowoczesne maszyny rolnicze, nawozy. W związku z tym plony były bardzo niskie (najniższe w Europie). To z kolei zawężało rynek krajowy i nie stymulowało rozwoju przemysłu.
Jednocześnie rozwój Francji nie można scharakteryzować jako ciągły upadek i stagnacja. Szybko rozwijała się metalurgia na podstawie nowych technologii opartych na nowej metodzie (martenowskiej) oraz dużych złożach rudy żelaznej. Długość francuskich kolei przewyższała angielskie i niemieckie. Pojawiły się nowe gałęzie przemysłu — chemiczna, samochodowa, lotnicza, budowy maszyn. Negatywnym czynnikiem rozwoju
tych gałęzi przemysłu był wysoki koszt surowców w porównaniu z Niemcami i Anglią.
Podobnie jak w innych wiodących krajach, pod koniec XIX w. we Francji zaczął się proces monopolizacji. Jednak ze względu na poziom koncentracji produkcji państwo ustępowało USA, Niemcom i Anglii.
Symbolem sukcesu francuskiego w rozwoju gospodarczym było otwarcie w 1889 r. w Paryżu Wystawy Ogólnoświatowej poświęconej setnej rocznicy zdobycia Bastylii. Słynna wieża Eiffla, zbudowana przez Gustave Eiffla z konstrukcji metalowych, była wejściem na wystawę. Uwieńczona flagą narodową, oświetlona światłem 90 tys. lamp gazowych, wieża miała poświadczać wierność Trzeciej Republice, jej rewolucyjnej przeszłości, a także ofiarność wobec współczesnej nauki i techniki.
Na rozwój gospodarczy Francji również negatywnie wpływał powolny wzrost ludności, co z kolei powodowało wysokie koszty robocizny.
Ważnym czynnikiem rozwoju państwa stał masowy odpływ kapitału, który był skoncentrowany w rękach 200 najbogatszych rodzin. Oni byli akcjonariuszami Banku Francji, który stał na czele pięciu największych banków (73 % kapitału). Jednak eksport kapitału głównie odbywał się w postaci kredytów dla obcych rządów. Za to Francję nazywano państwem rentier (ten, kto żyje za odsetki ze swoich lokat). Od końca XIX w. głównym państwem dokąd kierował się kapitał francuski, była Rosja.
Podsumowując rozwój gospodarczy kraju, można powiedzieć, że od połowy i do końca wieku poziom życia wzrósł 1,5—2-krotnie.
Polityka kontynentalna i kolonialna. Po wojnie franko-pruskiej polityka zagraniczna rządów skupiła się na dwóch głównych regionach: na kontynencie i na koloniach. Zwolennicy polityki kontynentalnej uważali głównym celem Francji zemstę za klęskę w wojnie franko-pruskiej oraz powrót Alzacji i Lotaryngii. Głównym przeciwnikiem Francji, ich zdaniem, były Niemcy. Sojusznikami w walce przeciwko niej kontynentaliści widzieli Rosję, która miała największą armię lądową, oraz Anglię, która posiadała największą flotę.
Natomiast zwolennicy polityki kolonialnej uznawali za pilne zadanie rozszerzanie cesarstwa kolonialnego. Wojska francuskie koncentrowały
się na podboju Afryki i Indochin. Głównym rywalem w walce o kolonie najpierw uważali oni Anglię. Jednak po utworzeniu w 1882 r. Trójprzy-mierza (Niemcy, Austro-Węgry i Wiochy) większość francuskich polityków doszła do wniosku, że głównym zagrożeniem dla Francji są Niemcy. Sytuację panującą w kształtowaniu polityki zagranicznej zajęli kontynentaliści.
W latach 1891-1893 został zawarty sojusz rosyjsko-francuski. Umowa z Wielką Brytanią w 1904 r. o regulacjach roszczeń terytorialnych w Afryce Północnej i na Dalekim Wschodzie położyła kres angielsko-francuskiej rywalizacji i stała się pierwszym krokiem w tworzeniu unii dwóch państw. Nazwano ją Ententa („serdeczne porozumienie”). W 1907 r. do niej dołączyła Rosja.
Uważając nieuchronnym starcie z Niemcami, rząd francuski rozpoczął budowę dużej floty, awia-cji wojskowej i modernizację wojska. Stale rosły również wydatki na wojsko, które stanowiły jedną trzecią budżetu państwa.
Działacz polityczny E. Etienne o celu polityki kolonialnej Francji (1894 r.)
Jaki jest nasz cel? Stworzyliśmy i zamierzamy utrzymać oraz rozwijać cesarstwo kolonialne, żeby zapewnić przyszłość naszego kraju na nowych kontynentach, aby zapewnić naszym towarom rynki, a naszemu przemysłowi - źródło surowców. To jest niezaprzeczalne.
Muszę powiedzieć, że kiedy istnieje uzasadnienie dla wydatków kosztów i ofiar ludzkich, których wymaga stworzenie naszych posiadłości kolonialnych, to polega ono na nadziei, że francuski przemysłowiec, francuski przedsiębiorca będą mogli skierować do kolonii nadwyżki produkcji francuskiej.
Zastanówcie się, co było celem rządu francuskiego, który przeprowadzał ekspansję kolonialną.
W drugiej połowie XIX w. Francja zyskała nowe kolonie w Azji Południowo-Wschodniej: w 1862 r. — Kochinchiny (Wietnam Południowy); w 1863 r. - Kambodżę; w 1883 r. - Annam (Wietnam Środkowy); w 1884 r. -Tonkin (Wietnam Północny); w 1893 r. - Laos. Wszystkie te tereny zostały połączone pod jedną nazwą Indochiny Francuskie. Ponadto Francja zdobyła szereg obszarów w Afryce Północnej, Tropikalnej oraz Wschodniej (tzw. Francuska Afryka Zachodnia, Francuska Afryka Równikowa, Somalia Francuska), a także wyspę Madagaskar. W okresie od 1870 r. do 1914 r. Francuzi zwiększyli terytorium swoich posiadłości dziesięciokrotnie.
Wnioski
• Po klęsce w wojnie z Prusami Francja została zmuszona do podpisania upokarzającego pokoju, zgodnie z warunkami którego straciła prowincje Alzację i Lotaryngię.
• W ostatniej ćwierci XIX w. Francja przeszła skomplikowany proces kształtowania wartości liberalno-demokratycznych, przezwyciężając korupcję w najwyższych kręgach władzy.
• W sferze gospodarczej Francja zajęła trzecie miejsce wśród krajów europejskich po Anglii i Niemczech.
• Francja prowadziła aktywną politykę kolonialną. Ze względu na wielkość Cesarstwo Francuskie było drugim po Brytyjskim.
Pytania i polecenia
1. Jakie były przyczyny wojny franko-pruskiej? Co stało się powodem do jej początku?
2. Podajcie datę proklamacji Trzeciej Republiki we Francji. 3. Na jakich warunkach został podpisany pokój między Francją a Niemcami? 4. Co to jest Komuna Paryska? 5. Jakie reformy przeprowadzali komunardowie? 6. Wymieńcie główne siły, które prowadziły walkę o władzę w Trzeciej Republice. 7. Jaki skandal polityczny najwięcej wstrząsnął życiem publicznym Francji?
8. Dlaczego Francja została pokonana w wojnie z Prusami? 9. Jakie czynniki pełniły kluczową rolę w wydarzeniach, które weszły do historii o nazwie Komuna Paryska? 10. Określcie główny cel komunardów. 11. Czym było spowodowane opóźnienie z przyjęciem konstytucji Trzeciej Republiki we Francji? 12. Co było istotą incydentu Milleranda? 13. Opiszcie politykę wewnętrzną rządu A. Thiersa. 14. Ułóżcie w zeszycie tabelę chronologiczną najważniejszych wydarzeń w historii Francji z lat 1870-1900. 15. Określcie główne cechy rozwoju gospodarki Francji w ostatniej ćwierci XIX w. Zapiszcie je w postaci punktów.
16. Dlaczego wydarzenia Komuny Paryskiej mają różne oceny historyków? Przygotujcie niewielkie wypracowanie-rozmyślanie na ten temat.
Źródło: Historia powszechna podręcznik dla klasy 9 Hisem