1. Jakie były główne cechy życia gospodarczego, politycznego i społecznego Cesarstwa Rosyjskiego w pierwszej połowie XIX w.? 2. Jakie wojny prowadziła Rosja w pierwszej połowie XIX w.? 3. Dlaczego nazwali ją „żandarmem Europy"?
Reformy lat 60-70-tych XIX w. Klęska w Wojnie Krymskiej dla cara Aleksandra II uzasadniła potrzebę rozwiązania kwestii zniesienia pańszczyzny. Ówczesna Rosja była jedynym krajem europejskim, w którym stosowano niewolniczą pracę. Zachowanie pańszczyzny oznaczałoby nieuniknioną transformację Cesarstwa Rosyjskiego na państwo drugiego rzędu.
Jednak stopniowe upowszechnianie się rozumienia w społeczeństwie rosyjskim potrzeby zniesienia pańszczyzny nie eliminowało gorących dyskusji na temat tego jak to zrobić.
Pańszczyzna w Cesarstwie Rosyjskim została zniesiona w „Manifeście 19 lutego 1861 r." podpisanym w tym dniu przez Aleksandra II. Jednocześnie ona zatwierdziła „Postulaty”, które zawierały 17 aktów, zgodnie z którymi prowadzono reformę rolną. Zgodnie z „Manifestem” chłopi otrzymali wolność osobistą i pewne prawa obywatelskie - zawierać związki małżeńskie, otwierać przedsiębiorstwa handlowe i przemysłowe, zawierać umowy majątkowe i in. W „Postulatach” określono wielkość posiadanych gruntów, obowiązkowe prace, proceder wykupu itp. Termin wykupu ziemi na własność wyraźnie nie określono, a jego warunki przewidywały, że 75—80 % wartości gospodarstwa chłopskiego właściciel dostanie w gotówce lub papierach wartościowych wypłacanych przez państwo, a resztę - sam chłop.
Wypłacona właścicielowi kwota pobierana była z chłopa w ciągu 49 lat z odsetkami 6 % rocznie. Na ogół chłopi musieli zapłacić około 1,5 młd rubli (według wartości rynkowej gruntu około 500 min rubli).
Pomimo faktu, że po reformie w 1861 r. pozostały duże gospodarstwa rolne, reforma usunęła przeszkodę do szybkiego rozwoju gospodarczego. Na wsi pojawili się bogaci i biedni chłopi. Dzięki temu fabryki i huty otrzymały źródło taniej siły roboczej. Jednocześnie reforma przyczyniła do wzrostu rynku krajowego, co stało się impulsem do rozwoju produkcji przemysłowej.
Reforma rolna 1861 r. oraz inne reformy z lat 60-70-tych XIX w. w Cesarstwie Rosyjskim miały charakter opóźnionej modernizacja przeprowadzonej przez władze pod naciskiem okoliczności historycznych.
W 1864 r. zgodnie z reformą ziemską powstały samorządy wyborne (ziemskie) w guberniach i powiatach. Urzędy ziemskie składały się z urzędów zarządzających (zgromadzenia powiatowe i gubernskie) oraz wykonawczych (zgromadzenia powiatowe i gubernskie). Do samorządów wybierano deputowanych z posiadaczy gruntów i chłopów. Zakres działalności samorządów ograniczał się do kwestii gospodarczych o znaczeniu lokalnym: utrzymanie dróg, szpitali, szkół, służb weterynaryjnych i rolniczych i in. W wyniku tego powstały organy samorządu, które próbowały rozwiązać problemy życia społeczności lokalnych.
Na wzór samorządów regionalnych w 1870 r. przeprowadzono reformę miast. W miastach powstały bezstanowe organy samorządu miejskiego (duma), do których wybierano ze względu na posiadane mienie. Z kolei dumy tworzyły organy wykonawcze — organy wykonawcze miasta. Samorządy miejskie dbały o wygląd miasta, ochronę zdrowia, edukację mieszkańców itd.
Reforma sądownictwa 1864 r. likwidowała przedreformowe stanowe sądy tajne (sąd był oddzielny dla każdego stanu, posiedzenia sądu odbywały się za zamkniętymi drzwiami, oskarżeni nie mieli obrońców). Nowe statuty sądowe ogłosiły niezależność sądu od administracji państwowej. Wprowadzono takie same dla wszystkich stanów sądy otwarte. W posiedzeniach mogły uczestniczyć prasa i publiczność. Wprowadzono proces rywalizacji: oskarżenie wspierał prokurator, a obronę - adwokat. Sprawy karne rozpatrywano z udziałem ławników ze wszystkich stanów (z wyjątkiem robotników, sług). Ławnicy ustalali winę pozwanego, a przewodniczący sądu i dwóch sędziów uchwalali wyrok. Jednak jednocześnie zachowano specjalne sądy okręgowe dla chłopstwa, sądy dla duchowieństwa i wojskowych. Ograniczono jurysdykcję urzędników. Reforma sądownictwa wyróżniała się spośród innych tym, że stała się próbą wzniesienia cesarskiego wymiaru sprawiedliwości do poziomu ówczesnej praktyki sądownictwa państw europejskich.
W 1860 r. przeprowadzono reformę finansów, na podstawie której utworzono Bank Państwowy, zrobiono ministerstwo finansów jedynym zarządcą wszystkich dochodów i wydatków. Reforma miała pozytywny wpływ na stan finansów Cesarstwa Rosyjskiego.
Zgodnie z reformą edukacji 1864 r. wprowadzono jednolity system bezpłatnej edukacji podstawowej. Prawo do uzyskania średniego wykształcenia w gimnazjach otrzymali przedstawiciele wszystkich stanów. Jednak nauka w szkołach średnich i wyższych pozostawała płatną. Zapoczątkowano wyższe wykształcenie dla kobiet, stworzono prywatne wyższe kursy dla kobiet. Znaczenie reformy polegało na likwidacji stanowego charakteru oświaty.
W 1865 r. przeprowadzono reformę cenzury, która zniosła uprzednią cenzurę dla oryginalnych i przetłumaczonych dzieł małej objętości, periodyków centralnych, publikacji rządowych i naukowych.
Od 1862 r. trwała reforma wojskowa. Państwo podzielono na 16 okręgów i zreorganizowano centralne dowództwo wojskowe. W 1874 r. wprowadzono powszechny obowiązek wojskowy. Rozpoczęto przezbrojenie armii rosyjskiej. W wyniku przeprowadzonych działań wzrosła zdolność bojowa wojska rosyjskiego, a służba wojskowa stała się bezstanową.
Cechy rozwoju Rosji zreformowanej. Reformy zapewniły szybki rozwój stosunków kapitalistycznych w Rosji, co z kolei utorowało drogę do wprowadzenia industrializacji.
Mimo to Rosja pozostała nadal państwem rolniczym. Rozwój stosunków kapitalistycznych w rolnictwie odbywał się na wzór pruski — gospodarstwa właścicieli gruntów przechodziły na kapitalistyczną produkcję towarową. Zapewniało to kształtowanie w Rosji stosunków kapitalistycznych z niewystarczającą początkową akumulacją kapitału. Drapieżna natura reformy chłopskiej pełniła rolę pierwotnego zgromadzenia kapitału, a także stworzyła warunki dla zapewnienia przemysłowi taniej siły roboczej.
Jednak rozwój stosunków kapitalistycznych ograniczał się przez kilka czynników. Zachowana społeczność wiejska hamowała proces rozwarstwienia mienia. Do tego w Rosji odbyła się eksplozja demograficzna: do końca XIX w. liczba ludności podwoiła się. Przemysł, który właśnie powstawał, nie mógł zapewnić miejsca pracy dla dużej liczby wolnej siły robotniczej. Rozwój stosunków kapitalistycznych odbywał się na tle zachowania feudalnych metod eksploatacji rolników (odpracowywanie, zdol-szczyna), a nawet patriarchalnego układu zarządzania. Niemniej jednak Rosja systematycznie zwiększała swoją produkcję rolną, przekładając to na eksport.
W Rosji później niż w innych mocarstwach zakończyła się rewolucja (przewrót) przemysłowa, czyli przejście na produkcję maszynową (lata 90-te XIX w.). Proces ten występował równocześnie z industrializacją, co z kolei wywołało dużą koncentrację produkcji i szybkie tempo rozwoju. Na 5 % przedsiębiorstw pracowało 54 % robotników. Początek uprzemysłowienia scharakteryzował się również bezpośrednią interwencją państwa. Dokonywano tego w postaci finansowania przez państwo budowy kolei i wsparcia finansowego dla przemysłu ciężkiego, zwłaszcza metalurgii i budowy maszyn. Istotną rolę w industrializacji pełnił kapitał zagraniczny. Również rząd cara hojnie korzystał z kredytów zagranicznych.
Rozwój przemysłu był nierównomierny w różnych częściach kraju. Najszybciej rozwijały się ziemie ukraińskie (Donbasu, Morza Czarnego), Polski, krajów bałtyckich, miasta Petersburg i Moskwa.
W ciągu lat 1866—1903 liczba przedsiębiorstw zwiększyła się z 3 do 9 tysięcy. Wytapianie żeliwa w 1902 r. wzrosło do 2,6 min ton (w 1867 r. produkowano go zaledwie 270 tys. ton). Produkcja węgla osiągnęła w 1902 r. 16,4 min ton (w 1867 r. — 2,6 min ton).
Na dużą skalę rozwijało się budownictwo kolei. Długość sieci kolejowej wzrosła z 1,5 tys. km w 1861 r. do 52 tys. km pod koniec XIX w.
Mimo tych imponujących osiągnięć, udział produkcji przemysłowej w Rosji był mniejszy niż rolnictwa.
Rozwój stosunków kapitalistycznych wywołał kontrowersje w społeczeństwie, między nowymi stosunkami gospodarczymi i starym systemem politycznym. Wszystkie te problemy nakładały się na stare: konfrontacja między właścicielami gruntów i chłopami, walka niepodległościowa podbitych narodów. Taka sytuacja doprowadzała do wysokiego napięcia społecznego w latach 1861-1917.
Na rozwój gospodarczy Rosji negatywny wpływ miały kryzysy walutowo-finansowy i gospodarczy z lat 1899-1903. Od razu gwałtownie zmniejszył się dopływ inwestycji zagranicznych. Brak kapitału doprowadził do koncentracji produkcji i pojawienia się w Rosji monopolu „Prodamet”, „Prodwagon”, „Prod-parowoz” i in. W latach 1899—1908 liczba przedsiębiorstw zmniejszyła się o jedną czwartą, podczas gdy produkcja się podwoiła. Dominującym typem monopoli były kartele i syndykaty.
Jedyną całkowicie zmonopolizowaną branżą przemysłu był przemysł naftowy. Podczas kryzysu uwidoczniła się inna cecha rozwoju przemysłowego Rosji — zbieżność w czasie procesów industrializacji i monopolizacji, okresów rozkwitu i ograniczeń wolnej konkurencji.
Pomimo szybkiej monopolizacji, znaczna część rosyjskiego przemysłu była rękodzielnicza, w której pracowało prawie 4 min osób. Rosja znajdowała się na początkowym etapie kształtowania się społeczeństwa przemysłowego.
Nowe realia doprowadziły do kształtowania struktury socjalnej społeczeństwa ery przemysłowej. Formalnie składało się ono ze stanów. Stany były podzielone na płacących podatki (chłopi, mieszczanie) oraz niepłacący podatków (dworzanie, duchowieństwo). W wyniku rozwoju kapitalizmu zaczęły powstawać nowe warstwy społeczeństwa - przedsiębiorcy (przemysłowcy, finansiści) i robotnicy najemni (proletariat). Cechą szczególną kół przedsiębiorczych Rosji było ich powiązanie z biurokracji i kapitałem zagranicznym. Większością mieszkańców państwa byli chłopi (77 %).
W najgorszej sytuacji byli robotnicy najemni (14 min osób), dla których jedynym środkiem utrzymania pozostały skromne pensje. Warunki pracy były ciężkie. Mimo ustanowionego w 1879 r. wymiaru pracy — 11,5 godzin, 13—14-godzinny dzień pracy jeszcze długo był zjawiskiem powszechnym. Często pół zarobku odejmowano za kary. Zabraniało się tworzyć związki zawodowe. Robotnicy byli wyzyskiwani. Tak więc z rubla zarobionego przez robotnika, pracodawca zabierał sobie od 68 do 96 kopijek. Powszechnie stosowano pracę dzieci (od 8-10 roku życia) i kobiet, za którą płacili połowę od analigocznej mężczyzn.
В Ruchy społeczne. Narodnictwo. Reformatorskie działania władz rosyjskich społeczeństwo w dużej mierze postrzegało pozytywnie. Jednak ze względu na nierozwiązanie kwestii ziemi, brak konstytucyjnie zagwarantowanych praw i wolności politycznych, suwerenność cara, rosło niezadowolenie wśród różnych warstw ludności.
Na czele opozycji stanęli intelektualiści i studenci, którzy w tym czasie aktywnie uzupełniani byli przedstawicielami różnych środowisk. Wśród młodzieży, zwłaszcza studentów, szerzyły się idee radykalno-demokratyczne, którzy proponowali rozwiązać aktualne problemy życia społeczno-politycznego poprzez pospolite ruszenie. Ideologami tego kierunku później byli Nikołaj Czernyszewski, Nikołaj Dobrolubow, Aleksander Hercen.
W latach 60-tych XIX w. radykalnie nastawiona inteligencja zaczęła tworzyć tajne organizacje antyrządowe. Wśród nich były „Ziemia i wolność” (lata 1862—1864), kółko Nikołaja Iszutina, „Masakra ludowa” (1869 r.) pod kierunkiem Siergieja Nieczajewa. W odpowiedzi na represje samodżier-żawstwa Dymitr Karakozow w 1866 r. dokonał zamachu na cara, ale nie udanie.
Na przełomie lat 60—70-tych XIX w. w Rosji dochodzi do ukształtowania ideologii narodnictwa rewolucyjnego. To był ruch radykalno-demokratycz-ny, który w oparciu o zachodnioeuropejskie doktryny socjalistyczne stworzył własną teorię przejścia Rosji do socjalizmu.
Narodnicy rozpatrywali chłopstwo jako siłę napędową rewolucji, która doprowadzi społeczeństwo do socjalizmu. Oni byli wrogo nastawieni do kapitalizmu i odrzucali postępowy charakter reform z lat 60—70-tych XIX w.
Od 1874 r. narodnicy uruchomili pracę propagandową wśród chłopów organizując „wyprawy do ludu”. Jednak chłopi nie rozumieli rozważań teoretycznych narodników i często przekazywali ich policji. Wtedy narodnicy w 1876 r. przywrócili działalność tajnej organizacji „Ziemia i Wolność" jako narod-niczej, występującej za przekazanie ziemi chłopom, likwidację wykupionych opłat, podatków. Do propagandy swoich idei oraz bezpośredniej rewolucji
165
Право для безоплатного розміщення підручника в мережі Інтернет має
Міністерство освіти і науки України http://mon.gov.ua/ та Інститут модернізації змісту освіти https://imzo.gov.ua
chłopskiej narodnicy zaczęli zatrudniać się do pracy na wsiach jako nauczyciele, lekarze itp., żeby prowadzić prace wśród chłopów. Jednak i ta ich akcja została stłumiona.
Utraciwszy wiarę w to, że chłopstwo jest w stanie podnieść się przeciwko samodzierżawstwu, narodnicy zmienili taktykę walki i uciekli się do terroru. Strzał z rewolweru Wiery Zasulicz w general-gubernatortora Fiodora Triepowa w styczniu 1878 r. rozpoczął falę ataków na wyższych urzędników i nawet cara. Jednak nie wszyscy narodnicy akceptowali terrorystyczne metody walki. W 1879 r. „Ziemia i wolność” rozpadła się na samodzielne organizacje - „Wolność ludu" i „Czarny przedział".
„Wolność ludu” stała się organizacją wojskowo-terrorystyczną, która wydała wyrok śmierci na cara Aleksandra II i wykonała go 1 marca 1881 r. Czarnoprzedziałowcy kontynuowali działalność propagandy. Jednak zabójstwo cara niczego nie zmieniło, a nawet pogorszyło sytuację w kraju. Jego następca Aleksander III (lata 1881-1896) prowadził politykę kontrreform: ograniczono nawet te znikome demokratyczne osiągnięcia, które wprowadził Aleksander II. Mianowicie faktycznie zniesiono niezależności sądownictwa.
Tak więc narodnicy nie osiągnęli postawionego celu, ale założyli podwaliny do dalszej walki rewolucyjnej, która doprowadziła do obalenia cara w Rosji.
Ruch robotniczy. Rozprzestrzenianie się marksizmu. Wraz z ruchem na-rodników w warunkach szybkiego wzrostu gospodarczego powstała potrzeba ochrony praw robotników. Najbardziej rozpowszechnioną formą walki
był strajk. W latach 70-90-tych XIX w. w Rosji dominowały strajki, które powstawały w odpowiedzi na pogarszającą się sytuację gospodarczą robotników. Typowym przykładem jest Strajk Morozowski w 1885 r. W 1897 r. robotnicy domagali się ustawodawstwa fabrycznego (pracowniczego). W tym okresie powstały pierwsze organizacje robotników w Odessie, Petersburgu oraz innych miastach.
Na początku XX w. ruch robotniczy wszedł w nową fazę - walka o prawa polityczne. Pierwsze zorganizowane wystąpienie polityczne robotników odbyło się 1 maja 1901 r. w Fabryce Obuchów w Petersburgu. Robotnicy zajęli fabrykę i czynili opór policji oraz wojskom. Latem 1903 r. całe południe Cesarstwa Royjskiego od Odessy do Baku zostało ogarnięte strajkiem politycznym, w którym wzięło udział 200 tys. osób. W ten sposób w krótkim czasie ruch robotniczy w Rosji stał się wpływową, niezależną siłą polityczną.
Kryzys narodnictwa, kształtowanie się ruchu robotniczego doprowadziły do rozprzestrzenienia się w Rosji ideologii marksizmu. Pierwszą marksistowską organizację — „Grupa Wyzwolenia Pracy” - założyli w 1883 r. w Genewie rosyjscy rewolucjoniści, którzy odrzucili narodnictwo (G. Plecha-now, P. Axelrod, L. Deucz, W. Zasułicz oraz inni). Działacze grupy uważali swoim zadaniem przygotowanie warunków dla rozwoju ruchu socjaldemokratycznego w Rosji. Oni przetłumaczyli na język rosyjski niektóre dzieła K. Marksa i F. Engelsa oraz rozprzestrzeniali je w Rosji.
W latach 80-tych XIX w. w ośrodkach przemysłowych i politycznych Rosji zaczęły powstawać kółka marksistowskie. Jesienią 1895 r. prawie dwa dziesiątki petersburskich kółek socjaldemokratycznych dołączyło do „Związku Walki o Wyzwolenie Klasy Robotniczej” kierowanego przez W. Uljanowowa (Lenina) (w tym czasie skończył 25 lat). W marcu 1897 r. taką samą organizację założyli kijowscy socjaldemokraci. Na początku marca 1898 r. przedstawiciele kółek nielegalnie zebrali się w Mińsku i ogłosili o utworzeniu Rosyjskiej Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej (RSPR).
Na początku XX w. dzięki działalności W. Lenina i J. Martowa udało się odrodzić RSPR. W lipcu-sierp-niu 1903 r. odbył się II. Zjazd RSPR. Jednak dyskusje na zjeździe ujawniły fundamentalne różnice w kwestiach budowy organizacyjnej partii oraz niektórych teoretycznych postulatów programu, które dotyczyły cech szczególnych rozwoju Rosji. W. Lenin nalegał na stworzeniu partii „nowego typu” o „żelaznej” dyscyplinie, która składałaby się z „zawodowych rewolucjonistów”. Również twierdził on o możliwości dokonania rewolucji socjalistycznej w Rosji. Później jego zwolennicy zostali nazwani bolszewicy. W przeciwieństwie do nich mieńszewicy występowali
za parlamentarne formy walki, a nie uzbrojone powstanie. Uważali, że siłą napędową rewolucji musi być liberalna burżuazja, a nie proletariat. Mień-szewicy udowadniali przedwczesność rewolucji i niemożność budowania socjalizmu w Rosji. Z biegiem czasu różnice między dwiema frakcjami pogłębiły się na tyle, że faktycznie powstały dwie partie - RSPR(b) i RSPR(m).
Polityka zagraniczna i kolonialna. Po klęsce w Wojnie Krymskiej Rosja utraciła status wielkiego mocarstwa. Dlatego głównym zadaniem polityki zagranicznej w latach 60-tych XIX w. było zniesienie Artykułów Paryskich 1856 r. Staranna i umiejętna polityka ministra spraw zagranicznych Aleksandra Gorczakowa umożliwiła Rosji, korzystając ze sprzeczności między krajami europejskimi, wydostanie się z izolacji dyplomatycznej i zwiększenie swoich wpływów na Bałkanach.
Drugim zadaniem rosyjskiej dyplomacji było zapewnienie dalszej ekspansji terytorialnej i rozszerzenie sfery kraju wpływów. Porażka wojskowa na pewien czas zawiesiła przenikanie Rosji na Bałkany, ale dała jej możliwość skupienia się na podboju Azji Środkowej i Dalekiego Wschodu.
Próba ekspansji na Dalekim Wschodzie doprowadziła do starcia z Chinami. Aby rozwiązać sprzeczności w 1858 r. i 1860 r. oba kraje podpisały umowy, dzięki którym Rosja dostawała region amurski i nadmorski. W 1875 r. podpisano umowę z Japonią, na podstawie której ona uznawała prawo Rosji do Sachalinu, a Rosja, z kolei, pozostawiała Japonii Wyspy Kurylskie.
Nowy etap ekspansji na Dalekim Wschodzie nastąpił w latach 90-tych XIX w. W 1891 r. rozpoczęto budowę strategicznej Transsyberyjskiej Linii Kolejowej. Umożliwiło to Rosji bardziej aktywne przenikanie do Tuwy, Zewnętrznej Mongolii, Mandżurii. Rosja uzyskała prawo do budowy Chińskiej Kolei Wschodniej od Czity do Władywostoku przez Mandżurię i prawo najmu na 25 lat Półwyspu Liaodong z Porte Arthur. W latach 1899-1901 Rosja razem z innymi mocarstwami brała aktywny udział w stłumieniu powstania „bokserów” w Chinach.
Przenikanie do Chin wywołało opór ze strony Japonii i Anglii, co później doprowadziło do wojny rosyjsko-japońskiej w latach 1904—1905. Jednak Rosji udało się zachować swoje wpływy w regionie: wywalczyła oddzielenie się Zewnętrznej Mongolii od Chin i faktycznie przekształciła je na swoją kolonię (1912 r.).
W latach 1864—1884 Rosja również prowadziła wojny o podbój terytoriów Chanatu Kokand i Chiwa, Emiratu Bucharskiego oraz ziem kazachskich. Jednak rosyjskie podboje w Azji Środkowej były sprzeczne z interesami Anglii. W wyniku ekspansji Rosji w drugiej połowie XIX w. do jej składu weszło terytorium Azji Środkowej - od Morza Kaspijskiego do gór Tienszan i od Morza Aralskiego do granicy z Afganistanem. Poza tym pod koniec XIX w. Rosja ustanowiła kontrolę nad Północnym Iranem, po uprzednim podzieleniu go na strefy wpływów z Anglią.
W latach 70-tych XIX w. rozpoczęto nowy etap ekspansji na Bałkanach i na Kaukazie, który doprowadził do wojny rosyj-sko-tureckiej z lat 1877—1878. Rosja przyłączyła duże terytoria na Kaukazie i osiągnęła nasilenia wpływu na Bałkanach. Turcja uznała niepodległość Rumunii, Serbii, Czarnogóry i przyznała autonomię Bułgarii. Jednak w pełni skorzystać ze zwycięstwa Rosji zapobiegły Austro-Węgry i Niemcy (Traktat z Berlina 1878 r.).
Przywróciwszy pod koniec XIX w. swój status wielkiego mocarstwa, Rosja nie mogła pozostać poza globalnym konfliktem między innymi mocarstwami. Poparcia Rosji pragnęły państwa Trójprzymierza - Niemcy,
Austro-Węgry i Włochy. Starali się zrobić, żeby co najmniej pozostała ona neutralna, podczas gdy Francja widziała w Rosji jedyną siłę, która mogła powstrzymać Niemcy. Zresztą Rosja podpisała sojusz z Francją (lata 1891— 1893) oraz Anglią (1907 r.).
Wybór Rosji na rzecz Francji i Anglii był uzasadniony niechęcią nadmiernego wzmocnienia Niemiec, chęcią przeprowadzenia podbojów terytorialnych, które nie mogły zapewnić Niemcy, zależnością Rosji od pożyczek i kapitału francuskiego oraz brytyjskiego.
Tło i przyczyny Pierwszej Rewolucji Rosyjskiej z lat 1905-1907. Początek XX w. cechował ostry kryzys rosyjskiego samodzierżawstwa. Do przedłużającego się kryzysu gospodarczego (lata 1899-1903) dodała się klęska w wojnie rosyjsko-japońskiej (lata 1904—1905), co podważyło autorytet władzy. Utrzymywanie nierozwiązaną kwestię rolną, straszne warunki pracy większości robotników, brak swobód demokratycznych, chęć dołączenia do udziału społeczności przedsiębiorców w rządzeniu państwem, a także ucisk narodowy nierosyjskich narodów stworzyły podstawę do spontanicznego wybuchu niezadowolenia narodowego. Kraj objęły zamieszki, co doprowadziło do demonstracji, strajków, które miały głównie polityczny charakter.
Impulsem do rewolucji stał się strajk robotników Fabryki Putilowskiej w Petersburgu, który rozpoczął się 3 stycznia 1905 r. Ówczesny związek zawodowy robotników miasta - „Zgromadzenie Rosyjskich Robotników Fabryk i Hut” (przywódca - pop Gieorgij Gapon) — postanowił zwrócić się z apelem do cara. Podpisało go 150 tys. osób.
W niedzielę 9 stycznia 1905 r. świątecznie ubrani mieszkańcy Petersburga na czele z G. Gaponem ruszyli do Pałacu Zimowego, gdzie ich napotkał ogień z karabinów. Ponad 1 tys. zabitych i 5 tys. rannych — takim
był bilans „krwawej niedzieli”, która zniszczyła wiarę w dobrego cara. Wydarzenia w Petersburgu wywołały protesty w całym kraju i doprowadziły do rewolucji.
Zadanie ogólnonarodowe rewolucji polegało na ustanowieniu porządku konstytucyjnego i demokratycznego w Rosji poprzez likwidację samodzierżawstwa, demokrację życia społecznego, a także rozwiązania kwestii narodowej, realizacji prawa narodów do samo-określenia nacjonalnego. Jednak podstawową była kwestia rolna - likwidacja dużych posiadłości ziemskich, zniesienie płatności wykupu w 1861 r.
Przekształceń rewolucyjnych szukali wszystkie warstwy społeczeństwa. Jednak każda z nich stawiała przed sobą swoje cele.
Wydarzenia rewolucji. Najpierw podstawową formą protestu były strajki. Od lata 1905 r. buntownicy występowali pod hasłem „Precz z samo-dzierżawstwem!”.
Walka rewolucyjna doprowadziła do powstania organów władzy rewolucyjnej - rad deputowanych robotniczych. Następnie do wystąpień robotniczych dołączyli chłopi. Jedna piąta powiatów europejskiej części cesarstwa została ogranięta chłopskimi buntami.
Pod wpływem wystąpień rewolucyjnych robotników i chłopów zachwiała się ostatnia opora cara - wojsko. Do pierwszego wystąpienia wojskowych, mimo iż spontanicznego, doszło na pancerniku „Książę Potiomkin Tauryjski".
Rozwój rewolucji, jej skala zmusiły samodzierżawsto do ustępstw. 17 października 1905 r. Nikołaj II podpisał manifest, który dał ludziom swobodę obywatelską — nienaruszalność osobistą, wolności sumienia, prasy, zgromadzeń, związków. Ogłoszono o zwołaniu Dumy Państwowej (parlamentu).
Manifest zapewnił samodzierżawstwu osiągnięcie dwóch pozytywnych wyników. Po pierwsze uzyskano poparcie kół finansowych, od których zależało nadanie kredytów Rosji przez rządy Francji, Anglii oraz Niemiec. W manifeście widzieli oni zaplecze wprowadzenia reformy konstytucyjnej w Rosji i przejścia do systemu parlamentarnego.
Po drugie manifest zakończył podział opozycji rosyjskiej, umiarkowane skrzydło której albo otwarcie popierało go, albo odbierało ostrożnie, uważając jednak, że podstawowa kwestia rewolucji jest już rozwiązana. Radykalne skrzydło - socjaliści-rewolucjoniści oraz socjaldemokraci — nie poszli na ugodę z samodzierżawstwem. Carat później skorzystał z ich podziału, nie wykonując większości swoich obietnic.
Manifest nie mógł usunąć całego ostrego napięcia w społeczeństwie, rewolucyjny masowy ruch w dalszym ciągu rósł. Gwałtownie nasilał się również ruch chłopski. Do walki z powstańcami rząd carski wykorzystywał regularne jednostki wojskowe, wprowadzał stan wyjątkowy.
Duch wolności przedostał się również do koszar. Jesienią 1905 r. doszło do 195 masowych wystąpień rewolucyjnych żołnierzy i marynarzy; niektóre z nich przekształciły się w powstania, mianowicie w Kronsztadzie (26—27 października) i Sewastopolu (11-16 listopada). Kluczowym wydarzeniem rewolucji stało się powstanie zbrojne w Moskwie, które rozpoczęło się 7 grudnia 1905 r. Jego organizatorami byli bolszewicy. Na stłumienie buntu zostało skierowane regularne wojsko. W ciągu 15-18 grudnia wojska pokonały siły rebelianckie. Poza Moskwą wybuchło powstanie w Jekatierynosławiu, Charkowie, Donbasie, Noworosyjsku, ale zostały one stłumione.
Po klęsce zbrojnego powstania grudniowego siły rewolucji zaczęły upadać, a rząd carski przeszedł do ofensywy, biorąc kierunek na reakcję polityczną: ograniczył wolność słowa, przeprowadził masowe aresztowania.
Działalność І і II Dum Państwowych. Zakończenie rewolucji. Podczas wydarzeń rewolucji rozpoczęły się wybory do Dumy Państwowej. Według prawa wyborczego uprawnionych do głosowania było 25 min obywateli. Wybory były wielostopniowe, a prawa głosu — ograniczone.
Duma miała prawo inicjatywy ustawodawczej i zatwierdzenia budżetu, ale z więlką ilością zastrzeżeń. I Duma Państwowa zebrała się w kwietniu 1906 r. Większość w niej należała do członków partii demokratów konstytucyjnych - kadetów (partia liberałów). W drugim tygodniu istnienia Dumy między nią a rządem doszło do napiętych stosunków, ponieważ żądała dymisji rządu, a ten po prostu bojkotował ją. 9 lipca 1906 r. car rozwiązał Dumę i ustalił datę nowych wyborów. Wkrótce sformowano nowy rząd na czele z P. Stołypinym.
II Duma Państwowa (20 lutego - 3 czerwca 1907 r.) okazała się jeszcze bardziej radykalna niż pierwsza. Wybuchała w niej ostra debata z dwóch kwestii: rolnictwa i wdrożenia środków wobec walki przeciwko rewolucjonistom. „Oporną” Dumę ponownie zdecydowano rozwiązać. Formalnym powodem do tego była sfabrykowana sprawa przeciwko 55 deputowanych - socjaldemokratom.
3 czerwca 1907 r. zostali oni aresztowani, oskarżając ich o przygotowanie zamachu stanu, ogłoszono manifest o rozwiązaniu Dumy, a także o zmianach w prawie wyborczym. Ten dzień jest uważany za datę zakończenia Pierwszej Rewolucji Rosyjskiej.
Przyczyny porażki rewolucji były w braku jedności, niewystarczającej organizacji opozycji demokratycznej. Nie było aktywnego wsparcia rewolucyjnych sił przez wojsko, a reżim carski otrzymywał z zagranicy broń i pomoc finansową. Klęska rewolucji udowodniła opozycji konieczność zjednoczenia wszystkich sił do dalszej walki z caratem. Dla kół rządzących oczywistą okazała się potrzeba przeprowadzenia na szeroką skalę programu reform gospodarczych i politycznych, a także przeciwdziałania silom rewolucyjnym.
Pierwsza rewolucja demokratyczna w Rosji z lat 1905-1907 nie mogła rozwiązać podstawowe sprzeczności kraju. Rewolucja zakończyła się porażką dla opozycji, ale wezwała rząd do przeprowadzenia reform, przyczyniła się do aktywizacji życia społeczno-politycznego w Rosji oraz kształtowania się ruchów narodowowyzwoleńczych narodów Cesarstwa Rosyjskiego.
Reakcja polityczna w Rosji. 3 czerwca 1907 r. car rosyjski Nikołaj II wydał ordynację wyborczą, która likwidowała osiągnięcia polityczne rewolucji. Zgodnie z tą ustawą, właściciele gruntów stanowili prawie połowę wyborców, podczas gdy chłopi - jedną czwartą. Najwięcej ograniczono prawa wyborcze robotników. Tylko w niektórych uprzemysłowionych guberniach powstały kurię robotnicze, które miały prawo do posiadania w Dumie po jednym deputowanym.
Po wyborach do III. Dumy Państwowej większość mandatów zdobyli właściciele gruntów i przemysłowców. Jednak wybory nie dały absolutnej większości żadnej partii politycznej. Reżim polityczny w Rosji w latach 1907-1917 został nazwany Monarchia Trzeciego Czerwca.
Jednak caryzm powszechnie wykorzystywał represje do tłumienia wystąpień rewolucyjnych. W walce przeciwko bunownikom przedsiębiorcy stosowali „czarne listy”. Zlikwidowano związki zawodowe. Organizatorów buntów chłopskich bez sądu i dochodzenia bili batami lub wysyłali na zesłanie w odległe gubernie. Zniesiono autonomię placówek szkolnictwa wyższego.
Wielu studentów za działalność rewolucyjną skreślano z listy studentów, kierowano do wojska.
W okresie reakcji drastycznie zmniejszyła się liczba członków partii politycznych. Znacznego ciosu zadano również ruchom narodowym uciskanych narodów.
Reformy P. Stołypina. Rząd carski rozumiał, że samymi represjami nie da się zapobiec rewolucji. Należało stworzyć zaplecze socjalne dla reżimu monarchistycznego, które stracił w czasie rewolucji. Do zrealizowania tego zadania premier rządu Piotr Stołypin zaoferował przeprowadzenie reformy rolnej.
Rząd odrzucił politykę mającą na celu zachowanie ówczesnych stosunków rolniczych i uciekał się do burzenia społeczności chłopskiej. P. Stołypin uważał absurdalnym proces sztucznego ograniczenia szerzenia się stosunków towarowo-pieniężnych w rolnictwie. Poprzez szereg aktów prawnych pozwolił przekazywać na własność prywatną działki ziemi wspólnot terry-torialnych, z których korzystali chłopi. Dostając działkę ziemi na własność, chłop miał możliwość zjednoczyć swoje działki w jedną (tzw. kawałek), pozostając mieszkać w starym miejscu zamieszkania, albo przesiedlić się na futor zbudowany na własnej ziemi.
Proces reform zintensyfikował działania stworzonego jeszcze w latach 80-tych XIX w. Chłopskiego Banku Ziemi. Kupował on ziemię po wysokich cenach od wielkich właścicieli ziemskich, dzielił ją na kawałki i sprzedawał chłopom na raty. Na Ukrainie od 1906 r. do 1910 r. Bank kupił 480 tys. akrów ziemi.
Kolejnym elementem reformy stało się przesiedlenie na wolne ziemie Syberii. Tak więc za Ural wyjechało prawie 3 min osób. Jednak 500 tysięcy z nich później wróciło.
P. Stołypin dokładnie obliczył konsekwencje społeczno-gospodarcze i polityczne reformy. Jednak natknęła się ona na opór tak ze strony prawych, którzy nie byli zainteresowani zniszczeniem tradycyjnego ustroju rolnictwa, jak również ze strony socjalistów, którzy czekając na przyszłą rewolucję, nie chcieli zmniejszenia napięcia społecznego na wsi. Chłopi obawiając się utraty jedynego źródła istnienia również sprzeciwiali się reformom. Car Nikołaj II zmusił „niewygodnego” premiera do podania się do dymisji. Po zabójstwie w Kijowie P. Stołypina reforma stanęła w miejscu.
Tak więć potencjał reformy nie został w pełni ujawniony, a jej cele nie zostały osiągnięte. Miała ona sukces tam, gdzie pozostawał wysoki poziom intensywności rolnictwa towarowego - na ziemiach ukraińskich, w
krajach bałtyckich, nad Wołgą. Na ogół ze wspólnot terytorialnych na futory i działki przeniosło się 26 % gospodarstw, które dawały połowę zboża towarowego. Wspólnotom zabrano 22 % gruntów. Dzięki reformie Rosja zwiększyła eksport zboża: w 1913 r. było to 10,6 min ton.
Reforma rolna Stołypina zapoczątkowała rejestrację prawną własności na ziemię przez liczną klasę drobnych właścicieli ziemskich.
Wnioski
Reformy z łat 60-70-tych XIX w. w Cesarstwie Rosyjskim stały się punktem zwrotnym w jego historii. Jednak żadnych zmian w sferze politycznej Rosji nie nastąpiło: pozostawała ona monarchią absolutną.
Brak swobód politycznych, panowanie samodzierżawstwa doprowadziło do powstania ruchu narodników, którzy na wszelki sposób próbowali go obalić. Jednak nawet zabójstwo cara w 1881 r. nie zmieniło sytuacji.
Ostatnia ćwierć XIX w. charakteryzuje się szybkim rozwojem gospodarczym Rosji, zburzeniem jej tradycyjnych fundamentów życia. Zakończenie procesu rewolucji przemysłowej zbiegło się z okresem początku industrializacji, która spowodowała połączenie najnowszych i już przestarzałych form życia gospodarczego.
Po liberalnych reformach Aleksandra II nadszedł okres umacniania fundamentów samodzierżawstwa czasów panowania Aleksandra III. Jednak nie mogło to powstrzymać rozwoju ruchu rewolucyjnego. Na początku XX w. na jego czele stanęli socjaldemokraci, którzy w warunkach działalności podziemnej byli w stanie podnieść społeczeństwo do walki.
W 1905 r. w Rosji doszło do wybuchu pierwszej rewolucji. Mimo iż doznała ona klęski, caryzm został zmuszony do zaakceptowania istnienia Dumy Państwowej i pójścia na pewne zmiany, największą z których stała się reforma rolna Stołypina. Jednak ona nie rozwiązała główne zadania - założenie nowej podstawy społecznej pod sa-modzierżawstwo.
Pytania i polecenia
1. Kiedy zniesiono pańszczyznę w Rosji? 2. Która reforma z lat 60-70-tych XIX w. uważana jest za najbardziej konsekwentną i demokratyczną? 3. Kiedy w Rosji zakończyła się rewolucja przemysłowa? 4. Jakie cechy były nierozerwalnie związane z rozwojem gospodarczym Rosji drugiej połowy XIX - początku XX w.? 5. Jakie nowe warstwy społeczeństwa ukształtowały się w rosyjskim społeczeństwie w drugiej połowie XIX w.? 6. Kim byli narodnicy? O co walczyli? 7. Kiedy w Rosji ukształtował się ruch socjalistyczny (so
cjaldemokratyczny)? 8. Jakie były główne kierunki ekspansji Rosji? Który z nich przeważał w ostatniej ćwierci XIX w.? 9. Jakie wydarzenia stały się początkiem pierwszej demokratycznej rewolucji w Rosji? 10. Jaki był cel rewolucji w Rosji? 11. Kiedy wdrażano reformę P. Stołypina?
12. Jakie znaczenie dla rozwoju Rosji miały reformy z lat 60-70-tych XIX w.? 13. Podajcie główną przyczynę rewolucji z lat 1905-1907. 14. Dlaczego Manifest 17 października 1905 r. doprowadził do rozłamu w obozie demokratycznym podczas rewolucji? 15. Jakie są główne wyniki rewolucji z lat 1905-1907? 16. Wymieńcie postulaty podstawowe Monarchii Trzeciego Czerwca. 17. Jaki był cel i skutki reformy rolnej Stołypina?
18. Ułóżcie w zeszycie tabelę „Reformy z lat 60-70-tych XIX w. w Cesarstwie Rosyjskim".
19. Omówcie cechy stosunków kapitalistycznych w Rosji w mieście i na wsi. 20. Ułóżcie kompleksowy plan odpowiedzi na pytanie „Walka narodników przeciwko samodzier-żawstwu w Rosji".
Źródło: Historia powszechna podręcznik dla klasy 9 Hisem