ROZDZIAŁ IV. PRZEBUDZENIE SIĘ AZJI. STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE (DRUGA POŁOWA XIX - POCZĄTEK XX W.)
1. Jakie państwo europejskie jako pierwsze dostało się do wybrzeży Japonii?
2. Co to jest kolonializm?
Załamanie polityki samoizolacji. Na początku XVII w. władzę w Japonii przejął szogun (wódz) leyasu Tokugawa. Japoński cesarz (mikado) stracił realną władzę i został odizolowany ze swoją rodziną w Kioto, gdzie nawet nie miał prawa do komunikowania się z książętami (szogun nie zniszczył cesarza, ponieważ zgodnie z religią shinto, był on wcieleniem Boga na ziemi). Szogun, przejął władzę, kładąc kres jednej z głównych problemów kraju -rywalizacji książąt. Zostało to osiągnięto, dlatego że w zakładnikach szoguna stale znajdowali się książęta lub członkowie ich rodzin.
W połowie XVII w. szogun lyemitsu Tokugawa postanowił „zamknąć” kraj, obawiając się, że Europejczycy stopniowo podbiją Japonię. Wszyscy Europejczycy zostali zabici lub wypędzeni z kraju, wyjątek zrobiono dla Holendrów, którym odkryto dla handlu jedyny port — Nagasaki.
Izolacja Japonii od świata zewnętrznego została przeprowadzona przede wszystkim w celu zachowania dawnych tradycji. Rozprzestrzenianie się chrześcijaństwa pod wpływem misjonarzy katolickich (zwłaszcza portugalskich) stało się groźnym. Wraz z „zamknięciem” państwa zakazano chrześcijaństwo i zniszczono wszystkich jego zwolenników w Japonii.
W połowie XIX w. kraj zwrócił na siebie uwagę USA, krajów europejskich i Rosji. Dla USA Japonia była postrzegana jako baza przeładunku statków amerykańskich pływających na wodach północnego Pacyfiku oraz dogodny placdarm dla wzmocnienia pozycji amerykańskich na Dalekim Wschodzie, zwłaszcza w Chinach, gdzie dominowali Brytyjczycy. W 1854 r. pod naciskiem floty amerykańskiej Japończycy musieli „otworzyć” swój kraj.
W 1853 r. na wyspę Honsiu przybyła amerykańska eskadra wojskowa dowodzona przez komodora Matthew Cailbraitha Реггу'едо. Przekazał on Japończykom pismo od prezydenta USA, w którym wyraził chęć nawiązania stosunków dyplomatycznych z Japonią. Japończycy poprosili czas do namysłu. W następnym roku eskadra M. Реггу'едо z dziesięcioma okrętami bojowymi ponownie pojawiła się u wybrzeży Japonii. Komodor wymusił szoguna podpisać umowy o otwarciu dla handlu z USA dwóch portów, a także konsulatu amerykańskiego w jednym z nich. Później takie umowy z Japonią podpisały Rosja, Wielka Brytania, Francja, Holandia. Obywatele tych państw uzyskały prawo nietykalności na terytorium Japonii. Z kolei ona zobowiązała się zapewnić ulgi handlowe tym krajom. Japonii groziła kolonizacja.
Rewolucja (zamach stanu) Meiji. Przedostanie się Europejczyków i Amerykanów do Japonii podważyło autorytet tradycyjnej władzy szoguna. Doprowadziło to do wojny domowej (lata 1863-1868), która komplikowała się ingerencją obcych państw. W 1866 r. zmarł szogun Iyemoti, który reprezentował świecką władzę, a w 1867 r. — cesarz Komei, reprezentujący władzę religijną. W kraju wybuchła ponownie walka. Nowego 14-letniego cesarza Meiji (Mutsuhito) wspierali samuraje południa Japonii, mieszczanie, chłopi.
W styczniu 1868 r. wojska cesarza, które miały europejską broń, pokonały wojsko szoguna, a w maju weszły do stolicy Tokio (Edo). W taki sposób cesarz zjednoczony! władzę świecką i duchową. Lata jego panowania (do 1912 r.) zostały nazwane „Era Meiji" („rządy oświecone”).
Rewolucja (zamach stanu) Meiji zapoczątkowała radykalne zmiany społeczne, polityczne i gospodarcze w społeczeństwie japońskim. Przeprowadzono szybką modernizację państwa na podstawie doświadczenia zagranicznego z uwzględnieniem tradycji narodowych, stworzono potężny potencjał przemysłowy z niezbędnymi dla tego innowacjami w instytucjach politycznych, normach ustawodawstwa i in.
Reformy z lat 70-80-tych XIX w. Cechy rozwoju gospodarczego. W przeciwieństwie do Chin, gdzie tradycje i konserwatyzm uniemożliwiały wprowadzenie europejskiej innowacyjności, młody cesarz Japonii Meiji zdecydowanie uciekł się do zapożyczenia doświadczenia Europy.
Rozwój Japonii pod koniec XIX w. przyspieszył się. Restauracji władzy cesarza towarzyszyło usunięcie od rządzenia państwem tych klanów książąt, które opierały się przeprowadzeniu zdecydowanych reform.
Ważną rolę w osłabieniu wpływu klanów książęcych pełniła reforma rolna (łata 1872-1873), na mocy której część gruntów prekazano chłopom. W wyniku reformy chłopi otrzymali na własność działki ziemi, które uprawiali. Zamiast podatku naturalnego został wprowadzony jedyny podatek od gruntów w wysokości 3 % od wartości gruntu. Jednak nawet taka niewielka kwota okazała się nie do zniesienia dla chłopów, ponieważ wartość gruntu w Japonii była bardzo wysoka. Zresztą do 1890 r. 67 % chłopów zostało zmuszonych do sprzedaży swoich gruntów. Natomiast reforma dała pole do rozwoju produkcji towarowej na obszarach wiejskich. Przemysł dostał tanią siłę roboczą.
Jeszcze w 1868 r. przeprowadzono reformę finansów, która zastąpiła stare monety jedynym — jenem. Również wdrożono reformę wojskową. Armia, uzbrojona i wyszkolona na wzór europejski, została utworzona na podstawie
powszechnego poboru. Powstały akademie wojskowe oraz inne placówki edukacyjne. W armii propagowano bojowy duch samuraja. Japonia przygotowywała się do przeprowadzenia na dużą skałę ekspansji na kontynencie oraz na wodach Pacyfiku.
W wyniku reformy administracyjnej lata 1870— 1872 zostały zniszczone księstwa, wprowadzono prefektury (jednostki administracyjne), co umożliwiło przezwyciężenie rozdrobnienia kraju i konsolidację rynku krajowego.
W 1872 r. zapoczątkowano również reformę edukacyjną. W Japonii założono 5,5 tys. szkół podstawowych oraz osiem uniwersytetów na wzór europejski. Edukacja stała się dostępna dla kobiet. W 1879 r. wykształcenie podstawowe zostało uznane za obowiązkowe. W 1890 r. ukazał się dekret cesarski o konieczności osobistej lojalności wobec cesarza. Dokument uznano za święty i stał się podstawą wychowania młodzieży. Szczególny rytuał, wymagany w każdej szkole, przyczynił się do wpajania patriotyzmu i lojalności wobec cesarza.
Reformy położyły kres izolacji międzynarodowej Japonii, dołączyły ją do gospodarki światowej, przyczyniły się do powstania społeczeństwa przemysłowego. Słabość kapitału przedsiębiorczego uzasadniła wiodącą rolę państwa w tworzeniu dużych przedsiębiorstw. Państwo wyspiarskie poprzez dotacje zachęcało do rozwoju swój przemysł, dając pierwszeństwo firmom, które pracowały na potrzeby wojska i marynarki.
W latach 80-90-tych XIX w. sporo fabryk i hut państwowych zostało przekazanych w dzierżawę lub sprzedano osobom prywatnym na warunkach
ulgowych. Przedsiębiorstwa często przekazywano w ręce szlachty, wyższych urzędników.
W taki sposób położono początek bliskich więzi dworu cesarskiego, ziemiaństwa, burżuazji narodowej. Kosztem państwa został stworzony system transportu i komunikacji. Jednak w przemyśle dominowały małe przedsiębiorstwa. Pod względem rozwoju technicznego Japonia istotnie nienadążała za krajami europejskimi.
Reformy przeprowadzone w latach 70-80-tych. XIX w. dały potężny impuls do szybkiego rozwoju państwa i tworzenia szczególnego japońskiego modelu modernizacji.
Do rozwoju Japonii przyczyniła się wojna japońsko-chińska z lat 1894—1895. Uzyskawszy w niej zwycięstwo Japonia otrzymała pierwszą kolonię - wyspę Tajwan. Chiny wypłaciły jej kontrybucję, która została skierowana na finansowanie dziesięcioletniego programu tworzenia przemysłu ciężkiego, który miał zapewnić posiadanie nowej broni. Marynarkę planowano zwiększyć czterokrotnie, a wojsko - dwukrotnie. W efekcie pod koniec XIX — na początku XX w. Japonia weszła do grupy mocarstw i ze względu na poziom rozwoju stała się krajem rolniczo-przemysłowym.
Przeprowadzone reformy w państwie zmieniły strukturę społeczeństwa japońskiego. Kształtowała się klasa przedsiębiorców. Do systemu pracy najemnej angażowano coraz więcej mieszkańców kraju.
Połączenie interesów dworu cesarskiego, posiadaczy gruntów i przemysłowców, istnienie pewnych przeżytków feudalnych w rolnictwie, brutalne metody wyzysku ludności, orientacja na kontynentalną ekspansję terytorialną określiły unikalność japońskiego rozwoju społeczeństwa przemysłowego. Ekspansja zagraniczna w Japonii stała się najważniejsza w krajowej strategii modernizacji społeczeństwa.
Jeden z prezesów koncernu „Mitsui" o ekspansji japońskiej
Mimo iż Japończycy są pracowici, mimo iż jest doskonała ich technika i organizacja produkcji, japońska ekspansja handlowa nie będzie miała żadnej przyszłości, jeśli nie zmoże liczyć na odpowiednią siłę. Największą potęgą współczesności jest gotowość wojskowa wojska i marynarki. Możemy bezpiecznie dokonywać swojej ekspansji za granicą i zaryzykować różnych inicjatyw, jeśli jesteśmy przekonani, że jesteśmy pod ich ochroną.
1. Jakie były główne powody ekspansji japońskiej? 2. Dokąd ona zamierzała?
Ustrój polityczny. Swoistym wynikiem reform było przyjęcie w 1889 r. Konstytucji państwa, która została stworzona na wzór niemiecki. Zgodnie z Konstytucją Japonia stała się monarchią konstytucyjną z szerokimi uprawnieniami i inicjatywą ustawodawczą cesarza, osoba którego została ogłoszona „świętą i nienaruszalną”. Cesarz miał prawo wypowiedzieć wojnę, zawrzeć traktat pokojowy i inne umowy, zwoływać i rozwiązywać parlament, powoływać i odwoływać najwyższych urzędników, zarówno cywilnych, jak i wojskowych.
Zgodnie z Konstytucją parlament składał się z dwóch izb — Izba Parów (wyższa) oraz Izby Reprezentantów (niższa). Do izby wyższej należała arystokracja, członkowie dworu cesarskiego, powoływani na okres siedmiu lat. Izba niższa wybierana była na cztery lata. Prawa wyborcze uzyskali tylko mężczyźni, którzy skończyli 25 lat i płacili podatek co najmniej 15 jenów. Takich okazało się tylko 1 % ludności. Parlament zatwierdzał budżet, ale jego prawa w tej kwestii były ograniczone. Rząd był odpowiedzialny nie przed parlamentem, a przed cesarzem. Zgodnie z Konstytucją, przy cesarzu działała Tajna Rada - najwyższy organ doradczy.
Konstytucja 1889 r. oficjalnie proklamowała swobody demokratyczne i prawa obywatelskie, równość wszystkich obywateli.
W latach 80-tych XIX w. zaczęły pojawiać się partie polityczne. Jednak było ich mało, nie miały wyraźnej struktury organizacyjnej i raczej przypominały kluby polityczne, zapleczem których były różne grupy przemysłowców i właścicieli gruntów.
Pod koniec XIX w. w Japonii pojawiły się związki zawodowe. W 1896 r. odbył się pierwszy strajk robotników. Jednak zakładanie związków zawodowych i ruchu robotniczego było bardzo skomplikowane ze względu na charakter struktury społecznej społeczeństwa. Na przeszkodzie temu procesowi był terror policyjny oraz stosunki między robotnikami i pracodawcami, w których znaczącą rolę pełniły tradycyjne zasady zachowania: szacunek do starszych, lojalność wobec gospodarza, dozgonna praca na jednego pracodawcę, własność zbiorowa.
Wojna chińsko-japońska z lat 1894-1895. Sojusz angielsko-japoński 1902 r.
Pierwszym obiektem ekspansji Japonii na kontynencie stała się Korea, która była wasalem Chin. Po zawarciu z Koreą w 1876 r. nierównoprawnej umowy, Japonia rozszerzyła swoją ekspansję pod pretekstem wspierania ruchu narodowowyzwoleńczego. Kiedy na początku lat 90-tych XIX w. w Korei doszło do wybuchu powstania i wojska chińskie wystąpiły na jego stłumienie, Japonia skierowała swoje oddziały na południową część półwyspu.
Konflikt na Półwyspie Koreańskim doprowadził do wojny japońsko--chińskiej z lat 1894-1895, która zakończyła się klęską Chin i podpisaniem traktatu pokojowego. Chiny uznały niepodległość Korei, przekazały Japonii wyspę Tajwan, wyspy Penghu i Liaotung, otworzyły dla Japonii porty handlowe, dały prawo do budowy przedsiębiorstw i zobowiązały się do zapłacenia ogromnej kontrybucji. Jednak pod naciskiem Rosji, Niemiec i Francji Japonia została zmuszona do oddania półwyspu Liaotung.
Wojna z Japonią przeciwko Chinom zaostrzyła japońsko-rosyjski spór na Półwyspie Koreańskim i w Południowej Mandżurii. Rosja w ramach umowy z Chinami rozpoczęła budowę Kolei Wschodniochińskiej i wynajęła Port Arthur na półwyspie Liaotung. Dojrzewał konflikt zbrojny. Aby zdobyć poparcie mocarstw, Japonia w 1902 r. zawarła umowę angielsko-japońską skierowaną nie tylko przeciwko Rosji, ale i przeciwko USA. Tak więc na Dalekim Wschodzie skrzyżowały się interesy wiodących państw świata.
Wojna rosyjsko-japońska z lat 1904-1905. Przygotowania do wojny światowej. Na początku XX w. Japonia zdecydowała się na ostry konflikt z carską Rosją.
W nocy na 8 lutego 1904 r. japońska eksadra bez wypowiedzenia wojny zaatakowała flotę rosyjską w Port Arthur i Chemulpo (Korea). W taki sposób Japonia przejęła inicjatywę strategiczną i zmieniła równowagę sił na morzu na swoją korzyść. 10 lutego 1904 r. Japonia formalnie wypowiedziała wojnę Rosji. Najbardziej dramatycznie rozwijały się wydarzenia w porcie Chemulpo, gdzie krążownik „Wariag” i statek kanonierski „Koriejec” stoczyły nierówną walkę z japońską eskadrą. Obie strony poniosły znaczne straty. Uszkodzonych „Wariaga” i „Koriejca”, żeby nie dostali się wrogowi, zatopiono.
Wydarzenia lądowe również nie rozwijały się na rzecz Rosji. Pierwsza i druga armia japońska rozdzieliły armię rosyjską i odniosły zwycięstwa pod Liaoyang (sierpień 1904 r.) i Mukden (marzec 1905 r.). Trzecia Armia otoczyła Port Arthur, który po pięciu miesiącach obrony poddał się.
Podczas oblężenia twierdzy Port Arthur japońskie straty wyniosły 100 tys. żołnierzy i oficerów. Generał Nogy Maresuke czuł wstyd za nieuzasadnione z jego punktu widzenia straty w ludziach i materialne, zamierzał przeprowadzić rytuał seppuku (harakiri). Jednak cesarz Mutsuhito zabronił mu tego. Po śmierci cesarza Nogy razem z żoną jednak urzeczywistnił swój zamiar.
Klęska rosyjskiej eskadry 28 maja 1905 r. w pobliżu wyspy Tsushima tragicznie zakończyła wojnę.
31 maja 1905 r. rząd japoński zwrócił się do prezydenta USA T. Roose-velta z prośbą o pośrednictwo w zawarciu pokoju. 5 sierpnia 1905 r. w Ports-mouth (USA) podpisano traktat pokojowy w ramach którego Japonia ustanawiała protektorat nad Koreą. Port Arthur, kolej w Południowej Mandżurii, a także południową część wyspy Sachalin zostały przekazane Japonii.
W 1907 r. i 1910 r. pomiędzy Japonią a Rosją zostało zawarte tajne porozumienie w sprawie podziału stref wpływów w Chinach. W wyniku tego rosyjsko-japoński spór został osłabiony. Głównymi przeciwnikami Japonii teraz stały się USA i Wielka Brytania.
Ta wojna była żywym przykładem walki o podział świata. Obydwie strony walczyły o swoje imperialne interesy (strefy wpływów) w Chinach i Korei.
Wojna chińsko-japońska i rosyjsko-japońska stały się ważnym etapem w rozwoju Japonii. Znaczące środki, otrzymane od Chin jako kontrybucja,
japoński rząd wydał na potrzeby wojska i marynarki. W ramach przygotowań do następnych konfliktów zbrojnych, koła rządzące państwa przyjęły program rozwoju gospodarczego, który przewidywano zrealizować w ciągu dziesięciu łat. Ważne w nim miejsce zajmowała kwestia rozwoju przemysłu ciężkiego oraz zwiększenie i modernizacja broni. W państwie zaczął się wzrost przemysłowy. Za kilka lat po wygranej wojnie przeciwko Rosji Japonia ogłosiła o aneksji Korei (1910 r.), przekształcając ją na kolonię.
Wnioski
„Otwarcie” Japonii doprowadziło do prób przez silniejsze państwa podbicia jej za przykładem Chin i Indii. Jednak reformy Meiji umożliwiły kraju wzmocnić swoją pozycję oraz przeprowadzić w państwie modernizację. W rozwoju Japonii z powodzeniem połączono doświadczenie, tradycje oraz osiągnięcia Wschodu i Zachodu. Jednocześnie militaryzacja gospodarki przekształciła Japonię na niebezpieczne źródło agresji.
Dzięki zwycięstwu w wojnach z Chinami i Rosją Japonia na początku XX w. stała się wiodącym państwem w regionie Azji i Pacyfiku.
Pytania i polecenia
1. W którym roku w Japonii doszło do wydarzeń, które weszły do historii jako „rewolucja (zamach stanu) Meiji"? 2. Wymieńcie reformy wdrożone w latach 70-80-tych XIX w. w Japonii. 3. Jak nazywają wielkie zrzeszenia monopoli w Japonii? 4. Jaka była sytuacja gospodarcza i polityczna w Japonii pod koniec XIX w.? 5. Wskażcie lata wojny ja-pońsko-chińskiej i rosyjsko-japońskiej. 6. Jakich podbojów terytorialnych dokonała Japonia w latach 1895-1910?
7. Jakie było znaczenie reform Meiji w historii Japonii? 8. Co uzasadniało wejście Japonii do grona mocarstw? 9. Jaka jest rola wojen Japonii z Chinami w jej modernizacji?
10. Prześledźcie na podstawie mapy atlasu kierunki ekspansji japońskiej. Wyjaśnijcie, gdzie interesy Japonii i innych krajów miały wspólne punkty. 11. Sporządźcie w zeszycie tabelę „Reformy z lat 70-80-tych XIX. w Japonii". 12. Proszę opisać sytuację gospodarczą i polityczną w Japonii pod koniec XIX - na początku XX w.
13. Wydarzenia 1868 r. w Japonii niektórzy historycy nazywają zamachem stanu, drudzy - rewolucją, trzeci - restauracją. Co myślicie na ten temat? Uzasadnijcie swoje zdanie. 14. Dlaczego, w przeciwieństwie do Chin, reformy w Japonii okazały się skuteczne?
Źródło: Historia powszechna podręcznik dla klasy 9 Hisem