W tym paragrafie:
• Przekonasz się o nieodzowności dbania o swoje zdrowie;
• Za pomocą specjalnych testów ocenisz swoją formę fizyczną.
Utrzymanie odpowiedniego poziomu zdrowia fizycznego wymaga jego ciągłego monitorowania - obserwacji, kontroli. Niektóre parametry zdrowia fizycznego potrzebują kontroli medycznej: badań profilaktycznych, zdjęcia rentgenowskiego, badania ultrasonograficznego, analizy. Inne można kontrolować samemu, na przykład obserwować temperaturę ciała, częstotliwość pulsu, ciśnienie krwi.
Przeczytajcie przypowieść „Uparty młynarz”. Omówcie ją:
• Jakie symptomy świadczą o problemach ze zdrowiem?
• Dlaczego trzeba zwracać na nie uwagę?
Uparty młynarz
Z
ył sobie uparty młynarz. Jego malutki młyn wodny stał na brzegu niewielkiej rzeczki. Wyżej zgodnie z nurtem młynarz przegrodził rzeczkę groblą, za którą nazbierało się tyle wody, że powstało całe jezioro. Rurą woda spływała z wysoka na koło młyńskie i je obracała. Codziennie młynarz mełł w młynie dużo worków ziarna.
Pewnego razu zauważył niewielkie pęknięcie w grobli, przez które woda ledwie się sączyła. Młynarzowi poradzono zamurować pęknięcie, żeby nie doszło do gorszego. Ale on zdecydował, że kilka kropli wody nie zaszkodzi grobli. Naprawdę nie chciał on tracić czasu na naprawę, ponieważ wtedy ludzie zawiozą ziarno do innego młyna, a on utraci dochód.
Do wieczora pęknięcie się zwiększyło. Robotnicy powiedzieli o tym młynarzowi, ale na dworze już robiło się ciemno i wszyscy byli zbyt zmęczeni, żeby zaczynać naprawę. Dlatego młynarz zdecydował poczekać do rana.
O północy ludzie obudzili się od silnego szumu.
Wybiegli z domów i zobaczyli, że woda przerwała groblę. Z tym już nie można było niczego zrobić i młynarz ze łzami w oczach patrzył, jak woda niszczy młyn i zatapia okoliczne pola. Mała przyczyna, a jakie niszczycielskie skutki!
Bardzo ważne jest, aby w ciągu całego życia kontrolować wagę swojego ciała i formę fizyczną.
Jaka masa ciała jest normalna? Jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie nie ma. Wszystko zależy od wzrostu, typu postawy i budowy ciała człowieka. Jeżeli porównać wytrenowaną sportsmenkę i jej niewytrenowaną rówieśniczkę o wzroście 165 cm, to waga 65 kilogramów dla pierwszej będzie normalna, dla drugiej - zbyt duża, ponieważ tkanka mięśniowa jest trzykrotnie cięższa od tłuszczowej.
Dla nastolatka i dorosłego mężczyzny z jednakowym wzrostem (180 cm), waga 85 kilogramów będzie zbyt duża dla pierwszego, ale normalna dla osoby dorosłej (patrz tabl. 6).
Tabela 6
W zadaniu praktycznym na str. 45 wyznaczyliście wskaźnik masy ciała. Ten wskaźnik opracowano na zamówienie firm ubezpieczeniowych, które stosują go w ubezpieczaniu ryzyka, powiązanego ze zdrowiem. Udowodniono, że ludzie, którzy mają zanadto niski albo wysoki BMI, częściej chorują. Dlatego płacą oni większe stawki ubezpieczeniowe.
Tak więc, jeżeli wasz BMI jest mniejszy niż 15 - musicie zwrócić się do lekarza. Jeżeli zaczęliście bez powodu chudnąć i odczuwacie osłabienie też zwróćcie się do lekarza. Może to być symptomem choroby, którą trzeba jak najszybciej leczyć.
A jeżeli wasz BMI jest większy niż 25 - nie ignorujcie problemu nadmiernej wagi, ponieważ w okresie intensywnego wzrostu w organizmie mogą tworzyć się zbędne komórki tłuszczowe. Dorosłym ludziom, którzy kiedyś mieli takie problemy, trudniej jest kontrolować wagę ciała w ciągu całego życia, ponieważ w uformowanym już organizmie można jedynie zmniejszyć objętość, ale nie ilość komórek tłuszczowych.
Chcecie schudnąć? Róbcie to stopniowo. Optymalne jest zmniejszenie wagi o 0,5 kg w ciągu tygodnia. Sukces trwały zależy od wprowadzenia nowych zwyczajów żywieniowych w połączeniu z łagodną aktywnością ruchową.
Unikajcie zbyt surowych diet, powodują one „efekt jojo”: po szybkim schudnięciu, człowiek wraca do poprzedniej wagi, a często ma o kilka kilogramów więcej, niż przed stosowaniem diety.
Dieta, która zawiera mniej niż 800 kcal, może być niebezpieczna dla zdrowia. U niektórych po takich dietach tworzą się kamienie nerkowe, obserwowane są zaburzenia zachowań spożywczych, znane są nawet śmiertelne wypadki.
W waszym wieku szkodliwe jest samodzielne eksperymentowanie z dietami, ponieważ dla normalnego wzrostu i rozwoju trzeba się pełnowartościowo odżywiać. Dlatego, jeżeli macie problemy z nadwagą, zwróćcie się do lekarza internisty albo dietetyka. Pomoże on wam wybrać ćwiczenia fizyczne i dietę, która dla was będzie najlepsza i zapewni wam potrzebną ilość substancji odżywczych.
Samoocena formy fizycznej
Ważną częścią monitoringu zdrowia fizycznego jest samoocena formy fizycznej. W sali sportowej albo w domu przetestujcie wskaźniki swojej formy fizycznej i porównajcie je z ubiegłorocznymi.
1. Zmierzcie wskaźniki (T1/T5).
2. Za pomocą tabel oceńcie swoje wyniki i zanotujcie je w zeszycie.
3. Porównajcie otrzymane rezultaty z ubiegłorocznymi.
4. Wyciągnijcie odpowiednie wnioski.
Będą wam potrzebne:
• sekundomierz;
• ręczny dynamometr;
• dywanik;
• pudło kartonowe;
• linijka.
Tl. Wytrzymałość ogólna. Określa się ją za pomocą testu „Schodki” (rys. 19).
W ciągu 3 minut wchodźcie na schodek i schodźcie z niego tak, żeby w ciągu pięciu sekund zrobić dwa wejścia. Po 3 minutach zatrzymajcie się i usiądźcie na krześle. Po minucie policzcie swój puls w ciągu 30 sekund i pomnóżcie wynik na 2. Poznacie częstotliwość pulsu w ciągu 1 minuty.
Oceńcie swoją wytrzymałość:
T2. Wytrzymałość mięśniowa. Wytrzymałość mięśni rąk, mięśni pleców i klatki piersiowej określa się za pomocą pompek. Wykonajcie jak najwięcej pełnych (rys. 20, a) lub modyfikowanych (rys. 20, b) pompek.
Oceńcie swój rezultat:
T3. Siła mięśni. Siłę mięśni dłoni można określić za pomocą ręcznego dyna-mometru (często znajduje się on w lunaparku). Jak najmocniej ściskając dyna-momter (rys. 21), otrzymajcie wskaźnik siły w kilogramach.
Oceńcie swój wynik:
T4. Gibkość. Jednym ze wskaźników gibkości jest zdolność pochylania się do przodu. Przed wykonaniem testu zróbcie rozgrzewkę (skłony do przodu, do tyłu, obroty tułowia).
Połóżcie na podłodze dowolne pudełko, a na nim linijkę, tak, aby oznaczenie 10 cm zbiegało się z najbliższym do was skrajem pudełka (rys. 22). Usiądźcie na podłodze, stopy mają dotykać pudełka. Pomału wyciągnijcie ręce jak najdalej do przodu.
Końcem palców dotknijcie linijki i zatrzymajcie w tym położeniu na 3 sekundy. Zapamiętajcie cyfrę na linijce, do której udało wam się dotknąć.
Wasz rezultat - najlepszy z trzech prób (nie próbujcie go poprawić kosztem nagłych ruchów).
Oceńcie swoją gibkość:
T5. Zręczność. Aby ocenić swoją zręczność, wykonajcie takie ćwiczenie. Prawą ręką poklepcie się po głowie. To bardzo proste. Lewą ręką pogładźcie się ruchami okrężnymi po brzuchu. To również nie jest trudne. A teraz wykonajcie te ruchy jednocześnie (rys. 23). W przybliżeniu oceńcie swoją zręczność według skali 5-cio stopniowej.
Niektóre parametry zdrowia fizycznego wymagają monitoringu medycznego, inne można kontrolować samodzielnie.
W ciągu całego życia trzeba kontrolować wagę swojego ciała i formę fizyczną.
ZADANIA PODSUMOWUJĄCE ROZDZIAŁ 2
1. Połączcie się w siedem drużyn. Podzielcie między sobą paragrafy 5-11 podręcznika i ułóżcie mapy myśli do każdego z nich.
2. Po kolei przygotujcie krótki referat i zademonstrujcie przygotowane przez drużyny mapy myśli zgodnie z materiałem podręcznika §5-11.
3. Ułóżcie z przygotowanych map myśli kolaż i umieśćcie go na widocznym miejscu w klasie.
Zróbcie podsumowanie tego, czego nauczyliście się w rozdziale 2.
TEST SAMOKONTROLNY
1. Dowolne ćwiczenia, w których są zaangażowane wielkie grupy mięśni i które wykonuje się rytmicznie w średnim tempie przez co najmniej 10 minut trzy razy na dzień albo 20-30 minut jednorazowo, nazywają się:
a) aerobiczne;
b) anaerobiczne.
2. Pełnowartościowe białka znajdują się w produktach:
a) pochodzenia zwierzęcego;
b) pochodzenia roślinnego.
3. Jakie produkty szczególnie są bogate w błonnik (włókna pokarmowe):
a) zielone warzywa;
b) produkty mleczne;
c) słodycze;
d) wyroby pełnoziarniste.
4. Najniebezpieczniejsze dla zdrowia są tłuszcze, które znajdują się:
a) w maśle śmietankowym;
b) oleju słonecznikowym;
c) fast foodzie;
d) margarynach;
e) orzechach.
5. Produktów, której z grup spożywczych ma być najwięcej w diecie:
a) produktów zbożowych;
b) owoców i warzyw;
c) produktów mlecznych;
d) mięsa i jego zamienników;
e) słodyczy i słonych zakąsek?
6. Stosunek białek, tłuszczów, węglowodanów, witamin i substancji mineralnych, który zawiera 100 g produktu, to:
a) wartość energetyczna produktu;
b) wartość odżywcza produktu.
1. Wytłumaczcie znaczenie podanych w ramce terminów.
2. Przeczytajcie zdania 1-8 i sprawdźcie, czy prawidłowo użyto podkreślonych w tekście terminów. Zapiszcie do zeszytu prawidłowe odpowiedzi.
a) osteoporoza
b) rytmy biologiczne
c) cholesterol
d) wskaźnik masy ciała
e) otyłość
f) piramida żywienia
g) włókna pokarmowe
h) tłuszcze trans
Źródło: Podstawy zdrowia podręcznik do 9 klasy Bech