PSYCHICZNE I DUCHOWE SKŁADNIKI ZDROWIA
W tym paragrafie:
• Określisz swoje oczekiwania życiowe;
• Dowiesz się o strategii samorealizacji;
• Poznasz instrumenty poznania siebie;
• Przypomnisz sobie sposoby formowania zdrowej samooceny;
• Poznasz formułę wyboru zawodu.
Wartość bycia nastolatkiem
Okres bycia nastolatkiem nierzadko rozpatruje się tylko jak przygotowanie do życia dorosłego, jednak jest to pogląd mylny. Podobnie jak każdy etap życia ludzkiego, okres ten posiada wartość samodzielną i wykonuje szczególną misję.
W tym stosunkowo niewielkim okresie czasu formują się oczekiwania życiowe i światopogląd człowieka, system jego wartości i charakter, zachodzą procesy poznania siebie i samookreślenia. Wyższość wieku młodzieńczego polega na tym, że nie ogranicza człowieka przedwcześnie, a na odwrót, daje możliwość maksymalnego poszerzenia swoich horyzontów i oceny wszystkich dostępnych możliwości wcześniej, aniżeli uświadomienie sobie swojego powołania i wyboru zawodu.
Weźcie arkusz papieru, rozdzielcie go na trzy kolumny i podpiszcie: „Dokonać. Posiadać. Czuć”. Zapiszcie wasze oczekiwania od życia: co chcielibyście zrobić w ciągu swojego życia, jakie dobra duchowe i materialne posiadać, co czuć (przykład na rys. 24).
Sztuka samorealizacji
Samorealizacja - to umiejętność człowieka poznać siebie i wybrać swoje powołanie. Każdy człowiek ma potrzebę samorealizacji, jednak nie wszyscy uświadamiają sobie jej znaczenie. Autor teorii potrzeb A. Maslow uważał, że ludzie często odrzucają możliwość samorealizacji i dlatego nie są na tyle szczęśliwi, jakimi mogliby być, przecież jakość naszego życia bezpośrednio jest powiązana z zaspokojeniem potrzeb wyższych, między innymi potrzeby samorealizacji.
1. Przeczytajcie przypowieść „Duch boski”. Zastanówcie się, jakie skarby są głęboko schowane w ludzkich sercach.
2. Weźcie arkusz papieru i obwiedźcie na nim kolorowym flamastrem swoje dłonie. Zapiszcie na dłoniach to, co uważacie za dar boski: wasze najlepsze cechy, zdolności i talenty.
Duch boski
Przypowieść wschodnia
N
a Wschodzie istnieją wierzenia, że tysiące lat temu każdy człowiek na Ziemi posiadał boskiego ducha, który dawał mu siłę Boga. Jednak ludzie zaczęli nadużywać swojej potęgi i Bóg postanowił ją im zabrać.
Ale gdzie schować boskiego ducha - źródło ludzkich talentów, potęgi i chwały?
Jeden z pomocników Najwyższego Boga zaproponował:
- Dawajcie wyryjemy głęboki dół i schowamy w nim ducha boskiego.
- Nie! - odpowiedział Bóg. - Kiedyś ludzie nauczą się kopać bardzo głęboko i go znajdą.
Drugi pomocnik powiedział:
- Schowajmy ten skarb na najwyższym szczycie Ziemi.
- Nie! - powiedział Bóg. - Kiedyś ludzie zdobędą ten szczyt i znajdą go.
Trzeci pomocnik powiedział:
- Mam lepszy pomysł. Dawajcie schowajmy ducha boskiego na dnie największej głębiny w oceanie.
- Ludzie kiedyś dotrą i do tego miejsca - odpowiedział Bóg.
Potem na chwilę się zamyślił i powiedział:
- Schowam go w sercu każdego człowieka. Domyślam się, że jest to ostatnie miejsce na świecie, gdzie ludzie będą go szukać.
Sztuka samorealizacji - to zdolność uświadomienia sobie i realizowania swojego osobistego potencjału, zdolność do życia dynamicznego i natchnionego, wzrastania, rozwijania się, doskonalenia się, podążania do przodu, stawiania sobie ambitnych celów i osiągania ich, pokonując przeszkody, znajdując optymalne rozwiązania dla siebie i otoczenia.
Samorealizacja jest możliwa, kiedy człowiek określi jej strategię - drogę rozwoju osobistego i samodoskonalenia. Strategia samorealizacji składa się z pięciu elementów: 1) samopoznanie i samoocena; 2) samookreślenie się; 3) samoregulacja; 4) samokształcenie; 5) samowychowanie.
Paragraf ten jest poświęcony elementom strategii samorealizacji 1-2, a sposoby samoregulacji, samokształcenia i samowychowania będziemy omawiać w następnych paragrafach.
Samopoznanie i samoocena
Poznać siebie - to nieproste zadanie. Do pewnego wieku jest to całkowicie niemożliwe. Dla dziecka istnieje tylko środowisko otaczające i w nim szuka ono przyczyny wszystkiego, co odczuwa, na przykład: „Jest mi smutno, bo zasmucił mnie braciszek”.
Odkrycie swojego świata wewnętrznego jest głównym psychologicznym osiągnięciem młodości. Kiedy się ma kilkanaście lat aktywnie rozwija się samoświadomość, pojawia się chęć zrozumienia siebie, poznania swoich podobieństw z innymi i różnic, uświadomienie sobie swojej unikalności i niepowtarzalności, odkrycie swojego powołania.
Czy wiecie, że...
Nastolatki często są oskarżane o egocentryzm. Jednak przyczyną tego nie jest złe wychowanie, a to, że są one skupione na poszukiwaniu swojego „Ja”. Dopiero po sformowaniu swojej tożsamości człowiek znowu zaczyna interesować się tym, co dzieje się dookoła niego.
W dzieciństwie niby to stoimy przed zapoconym lustrem i nie widzimy siebie.
W wieku młodzieńczym -przecieramy lustro i dokładnie badamy swoje odbicie.
W życiu dorosłym — ścieramy powłokę srebra z drugiej strony lustra i zaczynamy widzieć nie tylko siebie, a i to, co dzieje się dookoła nas.
Formowanie tożsamości
Samopoznanie w wieku kilkunastu lat jest skupione na poszukiwaniu odpowiedzi na pytania o siebie samego: „Kim jestem?”, „Jaki jestem?”, „Po co pojawiłem się na tym świecie?” Szukanie swojej tożsamości jest trochę podobne do układania puzzli, na którego elementach przedstawiono:
Wasze zainteresowania;
Wasze cele i plany;
Wasze upodobania (co lubicie i czego nie lubicie);
Wasze talenty i uzdolnienia;
Wasze możliwości i ograniczenia;
To, co cenicie, w co wierzycie;
Wasze osiągnięcia i doświadczenie życiowe.
To zadanie nie jest proste, dlatego że obraz na niektórych elemetach puzzli jest rozmyty. Formowanie tożsamości odbywa się w procesie wspólnych działań z innymi ludźmi. Rozmawiając z przyjaciółmi, porównując siebie z nimi, przysłuchując się do głosu wewnętrznego, stopniowo rozjaśniacie obraz na elementach puzzli, uświadamiając sobie elementy własnej tożsamości, składacie je w pełny obraz „Ja”.
Ułóżcie mapę myśli swojej osobowości według wzoru podanego na rys. 25.
Formowanie pozytywnej samooceny
Samoocena wyraża się w tym, jaki człowiek ma stosunek do siebie i jak ocenia siebie w różych sferach życia (nauce, sporcie, kontaktach międzyludzkich). Samoocena jest produktem doświadczenia życiowego (naszych osiągnięć i porażek), jak również zależy od stosunku do nas innych ludzi.
W kulturze ukraińskiej tradycyjnie chwali się skromność i krytyczny stosunek do siebie. Dlatego ktoś może pomyśleć, że lepiej się niedoceniać, niż przeceniać. Jednak nic tak nie przeszkadza w osiągnięciu celu życiowego, jak zaniżona samoocena. Rodzi ona strach, nieracjonalne wątpliwości i lęk, blokuje zainteresowanie wszystkim co nowe, nasila napięcie psychologiczne i stres. I na odwrót, pozytywna samoocena, wiara we własne siły dają natchnienie na nowe osiągnięcia i odgrywają decydującą rolę w samorealizacji.
Ważne jest, aby pozytywna samoocena była realna, bowiem nadmiernie zawyżona samoocena też może doprowadzić do rozczarowań, urazów psychologicznych oraz pogorszenia kontaktów międzyludzkich. Najlepsza jest realna pozytywna samoocena. Człowiek realnie ocenia swoje cechy i razem z tym uważa siebie za osobowość unikalną, którą warto kochać, poważać i zasługującą na wszystko najlepsze w życiu. Taka samoocena nazywana jest jeszcze zdrową.
Samoocena przeważnie formuje się w dzieciństwie i wieku młodzieńczym i w tym okresie jest najbardziej zależna od otoczenia. Jeżeli dziecko jest łubiane, wspierane, uczy się ono osiągać sukcesy i nabywa pewności siebie. I na odwrót, dzieci, które wychowuje się surowo i nazywa niezdarami, często rosną nastawione na porażki i z przekonaniem o własnej niemożności dania sobie rady. Tak więc nie mają one pewności siebie, niezbędnej do szukania nowych możliwości.
Jednak niska samoocena w dzieciństwie - to nie wyrok. Na szczęście historia zna mnóstwo przypadków, kiedy ludzie osiągali wybitne sukcesy na przekór temu, że ich talenty były niedoceniane. Tak, na przykład Alberta Einsteina - genialnego fizyka, twórcę teorii względności - w dzieciństwie uważano za ciężko myślącego. Wykładowca fizyki (!) mówił do niego: „Z pana, panie Einstein, niczego sensownego nie będzie”. W kolegium fizycznym uważano go za starannego, ale mało zdolnego studenta. Autora systemu okresowego pierwiastków Dmitrija Mendelejewa w dzieciństwie drażniono
określeniem „wielki chemik” przez jego niskie oceny z tego przedmiotu, a przyszły wybitny matematyk Łobaczewski otrzymywał dwójki z matematyki. Genialny śpiewak Fiodor Szalapin w młodości nie został przyjęty do chóru. Znaną na całym świecie ukraińską malarkę rysunku dekoracyjnego Katerynę Biłokur dwa razy nie przyjęto do technikum przez brak dokumentu o ukończeniu szkoły siedmioletniej. Wbrew sprzeciwowi rodziny, nie zaprzestawała ona malować. I kiedy jej prace zobaczył Pablo Picasso, cały świat usłyszał jego słowa: „Jeżeli mielibyśmy artystkę takiej klasy, to zmusilibyśmy cały świat do mówienia o niej!
Połączcie się w dwie grupy i przypomnijcie sobie sposoby formowania zdrowej samooceny, które poznaliście w porzednich klasach:
Grupa 1: jaki mieć stosunek do krytyki (sprawiedliwej i niesprawiedliwej);
Grupa 2: jak zwiększać szacunek do siebie poprzez własne osiągnięcia i dobre sprawy.
Ocena potencjału psychologicznego
Bardzo ważnym instrumentem samopoznania i samooceny jest ocena swojego potencjału psychologicznego (resursu) według takich elementów: intelekt - zdolność do szukania i przetwarzania informacji, umiejętność czytania, omawiania, spostrzegania, analizowania, krytycznego i twórczego myślenia, robienia wniosków, podejmowania decyzji, planowania działań; samokontrola - zdolność kontrolowania swojego zachowania, kierowania emocjami i stresem;
kompetencja socjalna (społeczna) — umiejętność nawiązywania kontaktów, utrzymywania zdrowych kontaktów, bycia miłym w rozmowie, pracy w zespole, efektywnego rozwiązywania konfliktów;
pewność siebie - znajomość siebie i wiara we własne siły; witalność - naładowanie energią, siła woli, upór, zdolność osiągania wyznaczonego celu.
1. Oceńcie każdy z elementów swojego potencjału psychologicznego według skali 5-cio stopniowej (5 - „bardzo dobrze”; 1 - „bardzo źle”).
2. Weźcie arkusz papieru, złóżcie go na pół i bez nożyczek uformujcie połowę konturu ludzkiego ciała (rys. 26).
3. Rozłóżcie figurkę i na częściach ciała postawcie oceny: głowa - intelekt (PI);
serce — samokontrola (P2); ręce - kompetencja socjalna (P3); tułów - pewność siebie (P4); nogi - witalność (P5).
4. „Autoportret” pomoże uzyskać pełny obraz silnych i słabych stron waszego potencjału psychologicznego. Silne strony — to podłoże waszej samorealizacji, słabe - rezerwa do samodoskonalenia.
Wiek młodzieńczy odgrywa ważną rolę w życiu człowieka. W tym okresie formuje się światopogląd, system wartości i charakter, zachodzą procesy samopoznania i samookreślenia się, w tym wybór przyszłego zawodu.
Poziom szczęścia człowieka jest powiązany z możliwościami jego samorealizacji w różnych sferach życia.
Obecnie każdy ma możliwości samorealizacji. Ważnym komponentem strategii samorealizacji jest samopoznanie i formowanie pozytywnej samooceny, samookreślenie się, samoregulacja, samokształcenie i samowychowanie.
Źródło: Podstawy zdrowia podręcznik do 9 klasy Bech