W tym paragrafie:
• przypomnisz sobie rodzaje i skutki zagrożeń globalnych;
• dowiesz się, jak dzięki inicjatywom obywatelskim udało się zmniejszyć wykorzystanie broni jądrowej;
• poznasz pojęcie „zrównoważony rozwój” i niektóre przepisy międzynarodowego prawa ekologicznego;
• potrenujesz planowanie swoich działań zgodnie z zasadą: „Myśl globalnie, działaj lokalnie”.
1. Jakie zagrożenia globalne, według was, są najbardziej aktualne w naszych czasach?
2*. Jakie działania ze strony wspólnoty międzynarodowej mogłyby poprawić sytuację ekologiczną na planecie?
Wynalezienie broni atomowej, nagromadzenie potencjału jądrowego, eksplozja demograficzna, niekontrolowany wzrost produkcji materiałowej i konsumpcji przeobraziły ludzkość w największą geologiczną siłę, która zagraża wyczerpaniem zasobów naturalnych, naruszeniem równowagi przyrodniczej, zniszczeniem ekosystemów. Uświadomiwszy sobie niebezpieczeństwa globalne, wspólnota międzynarodowa czyni pierwsze kroki na drodze zrównoważonego (trwałego) rozwoju, który nie pozbawia ludzkości przyszłości.
Jak udało się zmniejszyć zagrożenie wojną atomową
Wraz z wynalezieniem bomby atomowej, ludzie po raz pierwszy uświadomili sobie, że mogą stać się ofiarą globalnej katastrofy, którą sami stworzyli. Biorąc pod uwagę tragizm sytuacji, fizyk Albert Einstein i filozof Bertrand Russell w 1955 roku zwrócili się do wspólnoty międzynarodowej z manifestem, w którym wyścig zbrojeń nazwali szaleństwem jądrowym.
W odpowiedzi na ten manifest powstał ogólnoświatowy ruch uczonych walczących na rzecz pokoju, rozbrojenia, bezpieczeństwa międzynarodowego i współpracy naukowej. Nosi on nazwę ruchu Pugwash (Konferencja Pugwash w Sprawie Nauki i Problemów Światowych od nazwy kanadyjskiego miasteczka Pugwash, w którym w 1955 roku odbyła się pierwsza konferencja). Od tego czasu zorganizowano ponad 200 takich konferencji, w których udział wzięło 10 tysięcy ludzi.
Aktywiści ruchu Pugwash Irene i Frederic Joliot-Curie wystąpili z apelem sztokholmskim do narodów świata, w którym domagali się zakazu produkcji
broni atomowej. Pod tym apelem podpisało się setki milionów ludzi na całym świecie.
Dzięki wysiłkom ruchu Pugwash została sformowana opinia społeczna na temat niedopuszczenia do wojny atomowej. I chociaż zakazu broni atomowej nie ma do dzisiaj, to jednak ponad 60 lat nie doszło do wybuchu wojny atomowej.
1995 roku przedstawiciele ruchu Pugwash otrzymali Pokojową Nagrodę Nobla za kampanię przeciw stosowaniu broni atomowej. Rezultat działalności tego ruchu świadczy o tym, że zapobiec zagrożeniu, przede wszystkim globalnemu, jest o wiele łatwiej, niż obronić się przed nim.
Świadomość konieczności kontroli rozwoju
Prognozy, które zostały opracowane na zamówienie Klubu Rzymskiego potwierdziły: jeżeli niczego nie zmienimy, to już w pierwszej połowie XXI wieku na Ziemi zostaną wyczerpane zasoby, zanieczyszczenie środowiska naturalnego stanie się nieodwracalne i katastroficzne dla istnienia ludzkości.
Te prognozy miały ogromny rezonans w środkach masowego przekazu, kołach naukowych i politycznych. Wiele osób przyjęło je jak prognozę końca świata. Zorganizowano trzy konferencje pod patronatem ONZ na temat środowiska naturalnego.
Połączcie się w trzy grupy i przygotujcie referaty: grupa 1: o Konferencji sztokholmskiej (1972 r.); grupa 2: o Konferencji w Rio de Janeiro (1992 r.); grupa 3: o Konferencji w Johannesburgu (2002 r.).
Stwierdzenie kryzysu ekologicznego:
Konferencja sztokholmska ONZ (1972 r.)
Uczestnicy Konferencji sztokholmskiej z troską odnieśli się do wniosków uczonych o tym, że środowiska naturalnego i rozwoju cywilizacji ludzkiej nie można traktować oddzielnie. Po raz pierwszy w historii na najwyższym szczeblu zostało uznane nasilenie problemów globalnych.
Aby wielowektorowo omówić problemy, zainicjowano wiele programów międzynarodowych z badań biosfery, oceanu światowego, klimatu, procesów niszczenia lasów, pustynnienia itp.
Po zakończeniu Konferencji sztokholmskiej w większości państw świata zostały utworzone specjalne organy państwowe (ministerstwa) z ochrony środowiska. Opracowano dziesiątki programów ekologicznych, powstały ruchy „zielonych”. Stworzono również organ koordynujący - UNEP (Program Środowiskowy Organizacji Narodów Zjednoczonych).
Badania prowadzone po Konferencji sztokholmskiej potwierdziły prognozy Klubu Rzymskiego o istnieniu kryzysu światowego, jak również twierdzenie, że ten problem nie może być rozwiązany za pomocą lokal-
nych projektów ekologicznych. Nie licząc realizcji projektu odnowy ekologicznej basenu rzeki Ren i kilku innych projektów zakończonych sukcesem w ZSRR i USA, realnej poprawy w skali globalnej nie udało się osiągnąć.
Do tego pojawiły się jeszcze nowe zagrożenia ogólnoświatowe: pogorszyła się sytuacja ekologiczna w państwach biednych, zaobserwowano zmniejszenie się warstwy ozonowej atmosfery, dalszą utratę różnorodności biologicznej, zmniejszenie powierzchni lasów, zwiększenie obszarów pustynnych.
Główne osiągnięcia Konferencji
• wyznano powagę próbie mów ekologicznych;
• zapoczątkowano międzynarodowe programy z badań biosfery, oceanu światowego itp.;
• stworzono UNER
Koncepcja zrównoważonego rozwoju:
Konferencja ONZ w Rio de Janeiro (1992 r.)
Druga Konferencja ONZ dotycząca problemów środowiska odbyła się po 20 latach w Rio de Janeiro (Brazylia). Zebrała ona przedstawicieli 179 państw i 1600 organizacji pozarządowych. W towarzyszącym jej „Forum światowym” wzięło udział 9 tys. organizacji, prawie 30 tys. uczestników i 450 tys. słuchaczy.
Podczas konferencji ostrzeżono, że kraje biedne, w odróżnieniu od państw rozwiniętych ekonomicznie, nie będą mogły iść drogą żywiołowej gospodarki rynkowej. Wszyscy nie mogą żyć „jak na Zachodzie”, przecież 5% ludności Ziemi, które mieszka w USA, zużywa 40% zasobów planety. Żeby wszystkie narody żyły tak jak w USA, potrzeba 800% zasobów, a jest ich tylko 100%. Droga ta prowadzi do globalnej katastrofy.
Sekretarz Generalny ONZ Butrus Ghali w imieniu narodów świata ogłosił: „Nigdy jeszcze w historii od tego, co robicie, albo czego nie robicie, nie zależało tak wiele dla was samych, dla innych, dla waszych dzieci, wnuków, dla życia w całkowitej różnorodności jego form”.
Konferencja uchwaliła Deklarację z Rio, w której ogłoszono 27 głównych zasad, jak również zaproponowano katalog celów do zrealizowania w XXI wieku - Agendę 21. W tym dokumencie (rys. 54 na str. 212) zwrócono uwagę na nieodzowność połączenia wysiłków w celu przejścia od żywiołowego wzrostu gospodarczego do rozwoju zrównoważonego, który pozwoli zadowolić dzisiejsze potrzeby, ale nie pozbawi ludzkości perspektywy istnienia, nie stworzy przeszkód dla zaspokojenia potrzeb przyszłych pokoleń.
Rozwój zrównoważony przewiduje osiągnięcie dynamicznej równowagi między:
• produkcją i konsumpcją;
• ekologią i gospodarką;
• rozwojem i oszczędzaniem.
Główne rezultaty Konferencji Przyjęto pięć dokumentów:
• Deklarację z Rio;
• Agendę 21 — katalog celów do zrealizowania w XXI wieku;
• Konwencję w sprawie zmian klimatu;
• Konwencję o zachowaniu różnorodności biologicznej;
• Deklarację dotyczącą ochrony lasów.
Specyfika tej równowagi jest odmienna dla państw biedynch i krajów rozwiniętych. Zgodnie z rozwojem zrównoważonym w skali globalnej, najbogatsze kraje świata mają żyć tak, żeby ich funkcjonowanie odpowiadało ogólnoświatowym potrzebom ekologicznym.
W celu realizacji postanowień Konferencji w Rio de Janeiro w 1997 roku został opracowany Protokół z Kioto, który wyznaczył limity emisji gazów cieplarnianych do atmosfery Ziemi. Zgodnie z tym protokołem, państwa, które przewyższyły swoje limity, mają zapłacić karę albo odkupić limity od innych państw, które w pełni ich nie wykorzystały.
Niestety, nie wszystkie państwa podpisały ten protokół. Między innymi, ze względu na niechciane straty gospodarcze, na jego podpisanie nie zgodziło się USA - państwo, które produkuje 25% światowej emisji gazów cieplarnianych.
Agenda 21 - katalog celów ochrony do realizowania w XXI wieku
1. Edukacja: ludzie powinni dokładnie wiedzieć o niebezpieczeństwach, które zagrażają im i ich potomkom.
2. Połączenie wysiłków w celu uzgodnionych wspólnie programów zrównoważonego rozwoju.
3. Opracowanie programów państwowych z uwzględnieniem specyfiki narodowej.
4. Uzgodnione obniżenie wydatków wojskowych.
5. Realizacja działań w celu stabilizacji ilości ludności Ziemi.
6. Walka z głodem, biedą i chorobami zgodnie z programami międzynarodowymi.
7. Poszerzanie światopoglądu, zorientowanego na potrzeby duchowe, ograniczenie wartości konsumpcyjnych.
8. Wykorzystanie żywiołowej integracji ludzkości na rzecz przejścia do rozwoju zrównoważonego.
9. Walka na rzecz rozwoju badań naukowych. Tylko nauka może wskazać drogę do bezpiecznej przyszłości. XXI wiek będzie albo erą rozwoju nauki, albo ostatnim stuleciem historii światowej.
Karta Ziemi:
Konferencja ONZ w Johannesburgu (2002 r.)
W 2002 roku w Johannesburgu odbyła się Konferencja ONZ, która jeszcze przed jej rozpoczęciem została nazwana Szczytem Ziemi. Na to wydarzenie państwa całego świata przygotowały sprawozdania dotyczące swoich osiągnięć.
Niestety, rezultaty okazały się niepocieszające. Oczekiwany postęp nie nastąpił. Dziesięć lat, które minęły od Konferencji w Rio de Janeiro, nazwano dziesięcioleciem rozczarowań. Oficjalne dokumenty zaświadczyły: każdego roku na planecie ginie 15 min hektarów lasów tropikalnych, w wyniku erozji 6 min hektarów ziemi przekształca się w pustynię. Emisja gazów cieplarnianych, zamiast planowanego zmniejszenia do 2020 roku, wzrosła o 30 %.
Chociaż technologie produkcji stają się coraz oszczędniejsze, jej ilość nadal szybko wzrasta. Taki wzrost gospodarczy staje się jeszcze większym ciężarem dla środowiska naturalnego.
Nie udało się pokonać również nierówności społecznej: 20 % ludności planety posiada 80% jej bogactw. Połowa ludności najmniej rozwiniętych państw świata żyje w biedzie (za 1 dolara dziennie), 65% z nich - w państwach Afryki. Przepaść między nią a ludnością państw rozwiniętych nadal się pogłębia (rys. 55).
Podczas szczytu oczekiwano przyjęcia Karty Ziemi. Komitet międzynarodowy przygotowywał projekt tego dokumentu od 1987 roku. Był on omawiany przez 15 lat w ponad 50 państwach świata (patrz rys. 56).
Jednak Karty Ziemi nie przyjęto ze względu na sprzeciw krajów rozwiniętych, które odmówiły zmniejszenia żywiołowego mnożenia bogactw materialnych i zapewnienia bardziej sprawiedliwego i równomiernego podziału zasobów.
Tak więc, w ciągu 30 lat, które minęły od pierwszej Konferencji ONZ z problemów środowiska naturalnego, wykonano ogromną pracę przygotowawczą, odkryto nowe zagrożenia, wyznaczono drogę do ich pokonania. Jednak ludzkość póki co nie potrafiła zrezygnować z powiększania bogactw materialnych. Najbardziej rozwinięte państwa świata po objaśnieniu specyfiki nowej epoki podążyły drogą przemilczania zagrożeń globalnych.
Główne rezultaty Konferencji
• Podsumowano działalność w ciągu 30 lat.
• Omówiono projekt Karty Ziemi.
• Wzrosło napięcie pomiędzy państwami bogatymi i biednymi.
Wyciąg z projektu Karty Ziemi
Wnioski końcowe
Nastał moment kluczowy w naszej historii, kiedy ludzkość powinna wybrać swoją przyszłość.
Ludzkość jest częścią Wszechświata, który się rozwija. Dobrobyt ludzi zależy od zachowania stabilności biosfery.
Bezpieczeństwo globalne znalazło się w niebezpieczeństwie: spustoszenie ekologiczne, dobra płynące z rozwoju gospodarczego nie są dostępne dla wszystkich, na świecie panuje niesprawiedliwość, bieda i przemoc.
Wszyscy razem powinniśmy znaleźć wspólne rozwiązania. Przede wszystkim stworzyć jednorodne rozumienie wartości ogólnoludzkich.
Zasady
1. Szanować Ziemię i życie w całej jego różnorodności.
2. Dbać o żywą wspólnotę ze zrozumieniem, współczuciem i miłością.
3. Budować sprawiedliwe, stałe i pokojowe wspólnoty demokratyczne.
4. Ochraniać bogactwo i piękno Ziemi dla obecnego i przyszych pokoleń.
Droga naprzód
1. Trzeba uświadomić sobie globalną zależność i wzajemną odpowiedzialność.
2. Opracować i wdrożyć w życie zrównoważony rozwój na wszystkich poziomach: lokalnym, regionalnym, narodowym i globalnym.
3. Różnorodność kulturowa jest wartościową spuścizną ludzkości. Różne kultury znajdą swoje drogi do realizacji tego światopoglądu. Trzeba pogłębić i rozszerzyć globalny dialog, w celu wspólnego szukania prawdy i mądrości.
4. W życiu często dochodzi do konfliktu pomiędzy ważnymi wartościami. Trzeba znaleźć harmonię między różnorodnością i jednością, wolnością osobistą i dobrem społecznym, planami krótkoterminowymi i dalekosiężnymi celami.
5. Każda osoba, rodzina, organizacja i wspólnota mają odgrywać życiowo ważną rolę.
6. Aby osiągnąć zrównoważony rozwój narody świata powinny wznowić swoje zobowiązania przed ONZ, wykonywać swoje deklaracje odnośnie realizacji istniejących umów międzynarodowych i podtrzymywać realizację Karty Ziemi.
Ekologiczne ustawodawstwo Ukrainy
Ekologiczne ustawodawstwo Ukrainy jest postępowe, przecież zostało uchwalone już za czasów niepodległości z wykorzystaniem najlepszego doświadczenia światowego. Były przyjęte dziesiątki ustaw i kodeksów, szczególnie Ustawy Ukrainy:
• „O ochronie otaczającego środowiska naturalnego”;
• „O ochronie powietrza atmosferycznego”;
• „O ekspertyzie ekologicznej”;
• „O odpadach”;
• „O funduszu rezerwatów przyrodniczych Ukrainy”;
• „O sieci ekologicznej Ukrainy”;
• „O Czerwonej księdze Ukrainy”.
Oraz:
• Kodeks leśny Ukrainy;
• Kodeks Ukrainy o zasobach naturalnych;
• Kodeks wodny Ukrainy;
• Kodeks ziemski Ukrainy.
Przejście do zrównoważonego rozwoju jest możliwe tylko dzięki aktywnej współpracy miądzynarodowej. Jest to uwarunkowane globalnym charakterem wielu problemów ekologicznych, transgranicznym charakterem zanieczyszczeń, koniecznością wymiany technologiami i możliwością pozyskania inwestycji zagranicznych. Ukraina ratyfikowała większość międzynarodowych umów ekologicznych, między innymi:
• Konwencję o ochronie różnorodności ekologicznej;
• Konwencję o bezpieczeństwie jądrowym;
• Konwencję o zakazie badań, produkcji, gromadzenia, wykorzystania broni chemicznej oraz o jej zniszczeniu;
• Ramową konwencję ONZ w sprawie zmian klimatu;
• Protokół z Kioto do Ramowej konwencji ONZ w sprawie zmian klimatu;
• Konwencję o ochronie Morza Czarnego przed zanieczyszczeniami;
• Ramową konwencję o ochronie oraz zrównoważonym rozwoju Karpat.
Perspektywy społeczeństwa informacyjnego
Żyjemy na przełomie epok, kiedy społeczeństwo przemysłowe, zorientowane na produkcję materialną i niekontrolowaną konsumpcję, ustępuje miejsca społeczeństwu informacyjnemu, które niesie ze sobą nowe wartości i relacje we wszystkich sferach życia. Obecnie środek ciężkości gospodarki przesuwa się od przemysłu w stronę informacji. W gospodarce informacyjnej decydującym czynnikiem działalności gospodarczej jest „know-how”, co w tłumaczeniu z języka angielskiego znaczy „wiem jak”.
To systemy informacyjne i technologie, które znacząco podwyższają efektywność produkcji. W warunkach automatyzacji i komputeryzacji tylko 2-3 % ludności będzie pracować w sferze produkcji żywności, 20-30 % -towarów przemysłowych, 17—20 % — pracować będzie w sferze usług i ponad 50 % - w sferze technologii informacyjnych: oświacie, nauce, działalności innowacyjnej, komunikacjach. Czynnikiem ograniczającym będą nie zasoby materialne (ziemia, surowce lub kapitał), a intelektualne - wiedza.
W społeczeństwie informacyjnym dużą część pracy będzie można wykonywać w domu, w „domku ekologicznym” (na przykład jak na rys. 57). Pracownik, włączając komputer, przez Internet będzie się kontaktował z potrzebnymi mu komputerami i kolegami. Zmniejszy się zużycie energii, odpadnie potrzeba ogrzewania i oświetlania wielkch przedsiębiorstw, biur. Aby zabezpieczyć potrzeby niewielkiego ekologicznego domku będą wykorzystane ekologiczno czyste rodzaje energii, na przykład baterie słoneczne.
Myśleć globalnie, działać lokalnie
Ludzkość czyni dopiero pierwsze kroki na drodze do zrównoważonego rozwoju. I główny problem polega nie w możliwościach technicznych, a w konieczności zmian w świadomości masowej. Jeżeli wcześniej ludzkość działała zgodnie z zasadą „Po nas chociażby potop” albo „Nie trzeba czekać na zmiłowanie przyrody”, to obecnie w społeczeństwie rodzą się nowe wartości.
Ludzie zaczynają rozumieć, że osiągnięcie globalnych celów jest możliwe tylko poprzez realną działalność na szczeblu lokalnym i indywidualnym.
Miejscowy katalog celów ochrony do realizowania w XXI wieku — przejście do zrównoważonego rozwoju waszego rejonu, miasta, wsi, ulicy, gospodarstwa, szkoły lub rodziny zgodnie z zasadą „Myśl globalnie, działaj lokalnie”.
Połączcie się w cztery grupy. Za pomocą rys. 51 na str. 212 ułóżcie katalog celów ochrony do realizowania w XXI wieku z uwzględnieniem ekonomicznych, ekologicznych i społecznych aspektów dla:
grupa 1: miejscowości (miasta lub wsi); grupa 2: szkoły; grupa 3: rodziny; grupa 4: każdego człowieka.
Organizowane przez wszystkie państwa wysiłki nie dadzą oczekiwanych rezultatów, jeżeli każdy człowiek, każdy mieszkaniec Ziemi nie będzie miał ukształtowanego nowego światopoglądu, który odpowiada koncepcji zrównoważonego rozwoju. Oznacza to, że musimy zmienić swój stosunek do wielu rzeczy, zrezygnować z psychologii konsumpcyjnej i nauczyć się ciągle dbać o środowisko naturalne.
Jeżeli chcecie zmienić świat - zacznijcie od siebie. Zrewidujcie swoją misję osobistą i skierujcie ją na ekologię. W razie potrzeby wnieście do niej poprawki.
W połowie XX wieku uczeni ujawnili globalne zagrożenia, które narodziły się w wyniku niekontrolowanego rozwoju ludzkości i opracowali rekomendacje do ich pokonania.
Wspólnota międzynarodowa przekonała się o słuszności wniosków uczonych i utworzyła międzynarodowe, państwowe i pozarządowe struktury na rzecz walki z nowymi zagrożeniami.
Nie ma alternatywy dla zrównoważonego rozwoju jako jedynej możliwości zapobieżenia globalnej katastrofie.
Główne zadanie współczesności — sformowanie masowej świadomości ekologicznej oraz wprowadzenie w życie zasady „Myśl globalnie, działaj lokalnie”.
ZADANIA PODSUMOWUJĄCE CZĘŚĆ 2 ROZDZIAŁU 4
1. Połączcie się w cztery drużyny. Rozdzielcie między sobą paragrafy 27-30 podręcznika i ułóżcie mapy myśli do każdego z nich.
2. Po kolei wykonajcie referaty i zademonstrujcie przygotowane przez drużyny mapy myśli zgodnie z materiałem podręcznika w § 27-30.
3. Z przygotowanych map myśli zróbcie kolaż i umieśćcie go w widocznym miejscu w klasie.
Podsumujcie najgłówniejsze informacje, których nauczyliście się w części 2 rozdziału 4.
TEST SAMOKONTROLNY
1. Do pozytywnych następstw postępu naukowo-technicznego należą:
a) udogodnienia w życiu codziennym;
b) zanieczyszczenie środowiska;
c) łączność komórkowa, Internet;
d) zwiększenie średniej trwałości życia;
e) wynalezienie broni jądrowej;
f) globalne ocieplenie.
2. Koncepcję zrównoważonego rozwoju przyjęto:
a) na Konferencji sztokholmskiej (1972 r);
b) na Konferencji w Rio de Janeiro (1992 r.);
c) na Konferencji w Johannesburgu (2002 r.).
3. W społeczeństwie informacyjnym najwięcej ludzi będzie pracować w sektorze:
a) produkcji żywności;
b) produkcji przemysłowej;
c) usług;
d) technologiach informacyjnych.
4. Zrównoważony rozwój przewiduje:
a) możliwości zadowalania potrzeb dnia dzisiejszego, ale nie kosztem przyszłych pokoleń;
b) osiągania równowagi między produkcją i konsumpcją;
c) rezygnacji ze wszystkich osiągnięć postępu naukowo-technicznego.
Źródło: Podstawy zdrowia podręcznik do 9 klasy Bech